تۋمىسى بولەك, تۇعىرى بيىك تاريحي تۇلعالاردى ءداۋىردىڭ ءوزى تۋعىزادى, زاماننىڭ داۋىلى مەن جاۋىنى, ءورتى مەن دەرتى, سەلى مەن سەڭى شىڭداپ شىنىقتىرادى. ۋاقىت ۇزاق تولعاتىپ, سيرەك تۋاتىن سونادايدان كوزگە شالىناتىن, سونداي جانعا جاقىن, كوڭىلگە ىستىق ءبىتىمى بولەك بەكزاتتىڭ ءبىرى ەدى پاتشايىم تاجىباەۆا.
عىلىمدا اشقان جاڭالىقتارى, باتىل بولجامدارى ارقىلى قازاقستان بايلىعىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان الەمگە ايگىلى عالىم, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, قازاق سسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان پاتشايىم تاجىبايقىزى ءتىرى بولعاندا ءجۇز جاسقا كەلەتىن ەدى. وسىدان وتىز جىل بۇرىن ومىردەن وزعان حالقىمىزدىڭ اياۋلى قىزى, قازاقستان مەن ورتا ازيادان شىققان ەڭ العاشقى عالىم-گەولوگ, پروفەسسور, گەولوگيا-مينەرولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ليتولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قۇمكولدەگى مول مۇناي قورى بارلىعىن العاش بولجاپ, ونى ەل يگىلىگىنە جاراتۋعا باستاماشى بولىپ, قۇلشىنا اتسالىسقان ايتۋلى تۇلعانىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى اسا ەلەۋلى. سوندىقتاندا بۇگىندەرى قازاقستاندا, تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەردە ونىڭ جۇزجىلدىق مەرەيتويى كەڭ كولەمدە اتالىپ وتۋدە...
بۇل ورىندى دا. اتاقتى اسقار توقپانوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «عىلىم الەمىندەگى ايەلدەن شىققان ساتباەۆ». تابيعي تالانتى مەن جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ورتالىق قازاقستان مەن باتىس قازاقستانداعى كەن ورىندارىنىڭ اشىلىپ, ەل بايلىعىن ەسەلەۋگە مول ۇلەس قوسقان پاتشايىم تاجىباەۆا جايلى اسا كورنەكتى تۇلعالار كەزىندە تالاي تاماشا جىلى پىكىرلەر جازدى. سولاردىڭ ءبىر پاراسى مىناداي:
«پاتشايىم تاجىبايقىزى قازاقستان, تەك قانا قازاقستان عىلىمىنا عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك عىلىمعا ۇلەس قوسقان aپaمىز. ول قازاق ايەلدەرىنەن تۇنعىش peت شىعىپ, جول كورسەتىپ ءوزىنىڭ ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان عىلىمىن دامىتىپ, ءبىرىنشى رەت ليتولوگيا سالاسىندا جاڭا عىلىمي باعىت اشقان ۇلكەن عالىم» (ومىرزاق سۇلتانعازين, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى).
«ۆ پرياموم ي پەرەنوسنوم سمىسلە گلۋبوكو پرونيكلا تاجيباەۆا ۆ نەدرا رودنوي زەملي. دوبىتىمي ەيۋ زنانيامي ينتەرەسۋيۋتسيا ۆو ۆسەم ميرە. ونا دەلاەت دوكلاد سۆويم كوللەگام نا انگليسكوم يازىكە ۆ لوندونە. ۆىستۋپاەت نا كونگرەسساح گەولوگوۆ ۆ دەلي ي توكيو, ۆ كولۋمبيسكوم ۋنيۆەرسيتەتە سشا. دۆە مەجدۋنارودنىە اسسوتسياتسي ۋچەنىح يزبرالي ەە سۆويم چلەنوم)». (سارا ەسوۆا, وبششەستۆەننىي دەياتەل).
ءوز ەلىمىزدىڭ تاريحي تۇلعالارى جازعان, ايتقان مۇنداي ۇرپاققا ۇلگى بولار ۇلاعاتتى سوزدەر وتە كوپ! ەندى وزگە ەلدەردىڭ ىرىلەرىن, ۇلىلارىن تىڭداپ كورەيىك:
«زاسلۋجيۆاەت ۆنيمانيا ي پولنوگو ۋۆاجەنيا مەجدۋنارودنايا دەياتەلنوست پاتچايم تاجيباەۆنى» (دميتري ناليۆكين, اكادەميك, لاۋرەات لەنينسكوي ي گوسۋدارستۆەننوي پرەمي, گەروي سوتسياليستيچەسكوگو ترۋدا).
«يا ۆوسحيششەن ناۋچنوي رابوتوي الماتينتسەۆ, پوسلە زناكومستۆا س گوسپوجوي تاجيباەۆوي ۋ مەنيا ۆووبششە يزمەنيلوس پرەدستاۆلەنيە و جەنششيناح» (پاۋل ناحين, پروفەسسور, سشا).
«پاتچايم تاجيباەۆا ياۆلياەتسيا يزۆەستنىم ليتولوگوم سسسر. بلاگوداريا ەە دەياتەلنوستي كازاحستانسكوە وتدەلەنيە پرەۆراتيلوس ۆ ودنو يز نايبولەە كرۋپنىح, ۆەدۋششيح وتدەلەني سويۋزا» (فەدور ۆاسيلەۆيچ چۋحروۆ, اكادەميك, لاۋرەات گوسۋدارستۆەننوي پرەمي. گ.موسكۆا).
«پاتچايم تاجيباەۆنا تاجيباەۆا ياۆلياەتسيا كرۋپنىم سپەتسياليستوم ي ۆىدايۋششيمسيا ۋچەنىم ۆ وبلاستي ليتولوگي» (نيكولاي الەكسەەۆيچ شيلو, اكادەميك, پرەزيدەنت دالنەۆوستوچنوگو ناۋچنوگو تسەنترا ان سسسر, لاۋرەات گوسۋدارستۆەننوي پرەمي, گەروي سوتسياليستيچەسكوگو ترۋدا. گ.ماگادان).
«پروۆەدەننوە پاتچايم تاجيباەۆوي سوۆەششانيە, ەگو وتليچنايا ورگانيزاتسيا ي ناۋچنوە سودەرجانيە زاسلۋشاننىح دوكلادوۆ ي ديسكۋسسي وستاۆيلي ۋ مەنيا بولشوە ۆپەچاتلەنيە ي ۋبەديلي مەنيا ۆ توم, چتو يمەننو ۆ يسسلەدوۆانياح دوكەمبريا زا پوسلەدنيە گودى كازاحستانسكيمي گەولوگامي بىل دوستيگنۋت چرەزۆىچاينو ۆىسوكي ناۋچنىي پروگرەسس (گانس-يۋرگەن تەشكە, پروفەسسور. گ.بەرلين).
بايقايسىز با, قانداي كەرەمەت, ساۋلەلى سوزدەر, وردالى ويلار! سونى جازعىزىپ وتىرعان قاسيەتتى مەكەن – قازىنالى وڭتۇستىكتىڭ كيەلى قازىعۇرتىنان شىققان قازاقتىڭ تالانتتى, قاناتتى, قايسار قىزىنىڭ اسقان عۇلامالىعى مەن اسا اۋقىمدى جانكەشتى ەڭبەگى ەمەس پە؟! ءبىر حالىقتىڭ قىزى بولىپ ومىرگە كەلىپ, ادامزاتتىڭ پەرزەنتى بيىگىنە كوتەرىلۋى قانداي باقىت! پاتشايىم تاجىباەۆا سونداي باياندى باقىت يەسى, ۇرپاققا مۇرا, ەلگە, جەرگە, قورعان بولار, ۇلى, تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى!
پاتشايىم تاجىباەۆا مۇنداي باقىتتان باس اينالار بيىككە وپ-وڭاي كوتەرىلگەن جوق. بارلىق زامانداستارى سياقتى ءوز ۋاقىتى اكەلگەن اۋىرلىقتىڭ ءبارىن كوپپەن بىرگە كوتەردى. كامپەسكەگە ىلىككەن اكەسى قايتىس بولدى. اشتىقتىڭ دا ازابىن تارتتى, كەدەيلىكتىڭ دە, جەتىمدىكتىڭ دە, جوقشىلىقتىڭ دا زارداپ, زالالىن ءبىر كىسىدەي كوردى. سونىڭ ءبارىن اسقان ءتوزىم, سابىرمەن, كەلەشەككە دەگەن كەمەل سەنىممەن, ەرەن ەڭبەكپەن, اقىل-پاراساتپەن, كۇرەسكەرلىك قاسيەتپەن جەڭە ءبىلدى.
تاس تولى قاپ ارقالاپ, تاۋ مەن قىراتتى كەزىپ ءجۇرىپ, قوس ق ۇلىنشاعى قارلىعاشى مەن قۇرالايىن قاتارىنان كەم ەتپەي ءوسىردى. اياۋلى جارى احمەت اققوشقاروۆتىڭ بارلىق جاعدايىن جاسادى. بارىنە ۇلگەردى...
مىنە, سونىڭ جەڭىسىن, عۇلاما عالىم اشقان جاڭالىقتار جەمىسىن ءوزى سۇيگەن, ءوزىن سۇيگەن تۋعان حالىق كورىپ وتىر.
جاساماس ەشكىم ماڭگى,
ءبارى كەتەر,
ىزگىلىك ەسىم عانا ماڭگىلىك
ماڭگىگە
انە سول جەتەر, –
دەمەپ پە ەدى الەم مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولشەگى عانا ەمەس, بيىك ولشەمىنىڭ ءبىرى ساعدي.
«ىزگىلىك ەسىمى ماڭگىلىك» پاتشايىم ەڭبەگى اقتالدى. بۇگىندە ونىڭ اتىندا الماتىدا, تۇركىستان وبلىسىندا, شىمكەنت قالاسىندا, تۋعان جەرى قازىعۇرتتا كوسىلگەن كوشەلەر بار. ۇلتتىڭ ۇياسى – وڭتۇستىكتە ەكى بىردەي ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇر ەلدىك پەنەن ەرلىكتى ەسكە سالىپ. پاتشايىم جايلى ءبىر مۇقاباداعى قوس كىتاپتان «اسىل تاستار اسقار تاۋدا تۋادى» – «ليش ۆ گوراح روجدايۋتسيا لالى», «عىلىمدا دارا, ومىردە دانا پاتشايىم» – «ي كرەپچە سكال گوردىي ەدەلۆەيس» اتتى ءتورت كىتاپ جارىققا شىقتى قازاقشا جانە ورىسشا. قازاقتىڭ ايتۋلى اقيىق اقىندارى ول جايلى ولەڭ دە, پوەما دا جازدى. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تۇمانباي مولداعاليەۆ:
كوزىمەن, كوڭىلىمەن تىڭداپ ءبارىن
ول شەشتى جەر استىنىڭ جۇمباقتارىن.
جولىندا ارمانىنىڭ قالاپ تۇسكەن
بىلمەدى تاڭ اتقانىن, كۇن باتقانىن.
حالىقارالىق «الاش» جانە ا.فادەەۆ اتىنداعى ادەبي سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى,
ساحا (ياكۋتيا) رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى تۇرسىناي ورازباەۆا:
جايناعان جانارىنان ناز ۇقتىرعان,
بولمىسى – اياۋلى دا, نازىك ءبىر جان.
ەردىڭ ەرى جەتەتىن بيىكتى العان,
بولعان سوڭ تەڭ قۇربىدان وزىق تۋعان, –
دەپ سىمباتى بولەك سۇلۋ سىرىن اشتى اپكەسىنىڭ.
پاتشايىم تاجىبايقىزىنىڭ ءبىتىمى بولەك بەكزات بولمىسىنا سۇيىنگەن عالىمدار دا اقىن بولىپ اقتارىلدى. سولاردىڭ ءبىرى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيزيك, پروفەسسور مەيىرحان ءابدىلدين لەبىزى بىلايشا سىر بوپ جىر بوپ توگىلدى:
عىلىمنىڭ كوتەرىلگەن اسپانىنا,
اقىننىڭ وزەك بولار داستانىنا,
پاتشايىم دەگەن اتتى دوسى تۇگىل,
سىيلاتقان پاتشا اپكەم قاستارىنا.
اق سۇڭقار اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ:
قىزىنداي ەدى پاتشانىڭ,
ءتاجىباي قىزى پاتشايىم.
ەرلىگىن, ءىسىن
ەرەكشە
ەسىمە الام ءسات سايىن, –
دەپ باستالاتىن پوەماسىنىڭ ءجونى بولەك.بۇل قابىرعالى قازاق ادەبيەتىن قازىناسىنا قوسىلعان ۇلكەن ولجا!
اقىن باقىتجان توباياقوۆ: «تۋدى قازاق پاتشا قىز» دەپ جىرلادى.
پاتشايىمنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسى دا بيىك. ول جايلى اقيىق اقىن كاكىمبەك سالىقوۆتى تىڭدالىق:
دۇنيەدەن قانىش وتسە دە,
ارۋاقپەن شايقاس باستالدى...
* * *
ايتا الماي ءادىل بايلامىن
جاسقانعاندا باسقا ادام,
قانىشتى قورعاۋ مايدانىن,
پاتشايىم ەدى باستاعان.
* * *
پاتشايىم شىقتى سول كەزدە,
جارق ەتىپ جالعىز مايدانعا.
تۇسكەندە ايقىن ول كوزگە,
تالايلار باتتى قايرانعا.
شىققاندا شىندىق وجەتتەن,
كەي «دوكەيلەر» قىسىلدى.
باتىل قىز تازا دەرەكپەن,
زارەلەرىن كوككە ۇشىردى.
كەشۋمەن قارلى مۇزدى دا,
كوپ سوققى كوردى اقىرى.
جازالاۋعا قىزدى دا,
بارىپتى ء«توردىڭ» باتىلى.
كوپ ادام كولەڭكەسىنەن قورقىپ بۇعىپ قالعاندا پاتشايىم قانىشتى قورعاپ شىقتى. سول ءۇشىن قۋعىنعا دا ۇشىرادى. بىراق العان بەتىنەن قايتپادى! بۇل ادامگەرشىلىكتىڭ ۇزدىك ۇلگىسى!
پاتشايىم تاجىباەۆا سوكپ ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەلەرى كوسىگين مەن پەلشەنىڭ قابىلداۋىندا بولعاندا دا ءوزى جايلى ەمەس, ەلدىڭ مۇڭىن, حالىقتىڭ جايىن ايتتى.
بۇل جايلى اقىن, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قازىبەك يسا بىلاي دەپ جىرلادى:
عىلىمدا بۇل ەرەكشە ءۇن قاتساڭىز,
سوڭىندا ونىڭ تالاي-تالاي
جاتتى اڭىز...
ەلدىڭ جىرىن, ەردىڭ جايىن تولعاعان,
پاتشاڭىزعا كىرگەن كەزدە پاتشا قىز...
ايتا بەرسەك ءسوز ۇزاي بەرەدى, پاتشايىمنىڭ مۇنداي ازاماتتىق ەرلىكتەرى كوپ!
كەشەگى كۇننىڭ ماعجانى, بۇگىنگىنىڭ ماحامبەتى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق:
بۇل ادامدار ماڭگى وشپەيتىن
جۇرەك پەنەن كوڭىلدەن.
ءتىرى جۇرسە جول سىلتەر ەدى,
اي, جۇلدىز بوپ كوگىڭنەن,
دەسەك تە, ىرىلىك ەسكىرمەيدى, ۇلىلىق ولمەيدى! پاتشايىم سىندى دانالار «ولگەن سوڭ دا ورالادى رۋح بوپ» (شوندور پەتەپي). ونىڭ رۋحى نۇر ساۋلەسىن توگىپ تۇر.
«جاراتقاننىڭ پەندەسىنە بەرىلگەن ۇلكەن سىيى – ونىڭ ارتىندا قالاتىن جاقسى اتى, مەيىرىمدىلىگى مەن قايىرىمدىلىعى» دەپتى ساعدي. سوڭىندا جاقسى اتى, جاسامپاز ەڭبەگى قالعان پاتشايىم ەلىمەن بىرگە جاساي بەرەدى: قازاق باردا ول دا بار.
امان بولايىق!
ءسابيت دوسانوۆ,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, م.شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ يەگەرى
الماتى
