كادەگە جارايتىن قالدىق 1,5 ملن توننا
كۇن تارتىبىندەگى ءبىرىنشى ماسەلە ءداستۇرلى ەمەس ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ تاقىرىبىنا ارنالدى. بۇل سالادا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار بارىسىن تانىستىرعان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ جولعا قويىلعانىن ايتتى. 2020 جىلعا قاراي بالاما قۋات كوزدەرىنىڭ ۇلەسىن − 3 پايىزعا, 2025 جىلعا قاراي − 6 پايىزعا, 2030 جىلى بۇل مەجەنى 10 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. 2050 جىلعا قاراي جالپى ەنەرگيا تۇتىنۋ كولەمىنىڭ كەم دەگەندە جارتىسى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىنۋعا ءتيىس. بۇل باعىتتا مەملەكەت شەتەلدىك ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاساپ, زاڭ اياسىندا بارلىق مۇمكىندىكتى قاراستىرىپ قويعان.
− «جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» زاڭدا ينۆەستورلارعا ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋعا 15 جىلدىق كەلىسىمشارت ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار بىرقاتار ارتىقشىلىقتار بەرىلگەن. تىركەلگەن تاريفتەر جۇيەسى دامۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە «جاسىل» ەنەرگيا نارىعىن تەز ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, 2014 جىلى بەلگىلەنگەن قۋاتى 178 مۆت-تىق 26 نىسان بولسا, 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە قۋاتى 1042 مۆتتى قۇرايتىن 87 نىسان جۇمىس ىستەيتىن بولادى. جىل باسىنان بەرى 1,65 ملرد كۆت/ساع ەنەرگيا ءوندىرىلدى. بۇل 2018 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 65 پايىزعا جوعارى. جىل سوڭىنا دەيىن جوسپارلى 2,4 ملرد كۆت/ساع كورسەتكىشكە قول جەتكىزەمىز, − دەدى ق.بوزىمباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, قۋاتتى ۇلعايتۋعا قاتىستى جوسپارلى جۇمىستىڭ ارقاسىندا 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جۇيەدە قۋاتى 1610 مۆتتى قۇرايتىن 108 نىسان جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ال 2024 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ەنەرگوجۇيەدە كەمىندە 3000 مۆت جاڭعىرمالى قۋات بولادى دەپ جوسپارلانۋدا.
جيىندا قوقىس قالدىقتارىن كادەگە جاراتۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ وسى سالاداعى بىرقاتار ماسەلەلەرگە توقتالدى.
− بىرىنشىدەن, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ازىرلەگەن شاعىن گەنەراتسيانى ورنالاستىرۋ, اتاپ ايتقاندا, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن تۇرمىستا پايدالانۋعا قاتىستى زاڭناماعا تولىقتىرۋ ەنگىزۋدى قولداۋ ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان جوبالىق كەڭسە شەڭبەرىندە مينيسترلىك قوقىستاردى كادەگە جاراتۋ ارقىلى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرىپ شىعارۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر. نەگىزگى كەدەرگى تومەن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق بولىپ وتىر. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قوقىس وڭدەيتىن زاۋىتتاردان وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرىنىڭ «جاسىل» ءتاريفىن قولدانۋدى ۇسىنامىز. بۇل شارا پوليگونداردا قوقىس كومۋ كولەمىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «جاسىل» ءتاريفتى ەنگىزۋ كەزىندە ءبىز جىل سايىن 1,5 ملن توننادان استام قالدىقتى كادەگە جاراتا الامىز, − دەدى مينيستر.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرلەسىپ قازاقستانداعى گەوتەرمالدى كوزدەردىڭ الەۋەتىن باعالاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ, گەوتەرمالدى كوزدەردىڭ نەگىزىندە جىلۋ ەنەرگەتيكاسىن الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارىندا دامىتۋعا بولاتىنىن انىقتاعان. جالپى جەل جانە كۇن ەنەرگياسى جوبالارىنا الەۋەتتى ينۆەستورلاردى تارتۋعا كومەكتەسەتىن ينۆەستيتسيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت. وسى جۇمىستار بويىنشا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى قاجەتتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن.
حالىقارالىق تاجىريبە نەگىزگە الىنادى
دامىعان ەلدەردە بالاما قۋات كوزدەرىن پايدالانۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرى انىقتالىپ, بۇگىندە وڭ ناتيجە كورسەتۋدە. وزگە مەملەكەتتەگى وزىق ۇلگىنى قازاقستان دا نازارعا الماق.
− ءبىز باسقا ەلدەردەگى سوڭعى «جاسىل» ەنەرگيا اۋكتسيوندارىنىڭ ناتيجەسىنە تالداۋ جۇرگىزدىك. ماسەلەن, اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىندا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە كۇن گەنەراتسياسىنا باعانىڭ جاڭا رەكوردى قويىلدى – 1,69 اقش تسەنتى نەمەسە 6,6 تەڭگە. سالىستىراتىن بولساق, بىزدە كۇن گەنەراتسياسىنا تومەنگى تاريف 17 تەڭگەنى قۇرادى. مۇنداي تومەن باعانى ساۋد ارابياسىنىڭ ACWA Power كومپانياسى ۇسىنعان. ولاردىڭ 900 مۆت كۇن قۋاتى ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتۋعا ارنالعان كەلىسىمشارتىنىڭ مەرزىمى 25 جىل, − دەدى مينيستر. مۇنداي وزىق ۇلگىگە كوشۋ ءۇشىن بىزدەگى تاريف ماسەلەسىن وڭتايلاندىرۋ اسا ماڭىزدى مىندەت بولماق. بەلگىلى بولعانداي, ەلىمىزدە زاڭعا سايكەس, ەلەكتر ەنەرگياسى جوق ەلدى مەكەندەردەگى جەكە تۇتىنۋشىلارعا قازاقستاندىق قوندىرعىنىڭ 5 كۆت قۇنىنان 50% سۋبسيديانى مەملەكەت بەرەدى. سونداي-اق نەتتو-تۇتىنۋشى نورماسى دا بار.
− ازىرگە بىزدە اتالعان نورمالاردى قولدانۋدىڭ جەكە ۇلگىلەرى عانا بار. مىسالى, نۇر-سۇلتان, ورال, اتىراۋداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندە كۇن قوندىرعىلارى بار. ولار تۇتىناتىن ەنەرگيانىڭ ءبىر بولىگىن «جاسىل» ەنەرگيا ەسەبىنەن الادى. ءۇي شارۋاشىلىعى مەن بيزنەستى بولىنگەن گەنەراتسيانى پايدالانۋعا بەلسەندى تارتۋ ءۇشىن ءبىز ءتيىستى ۇسىنىستاردى ازىرلەدىك. تۇرعىنداردى جەكە قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن «جاسىل» ەنەرگيانى پايدالانۋعا ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ بويىنشا نورمانى جەتىلدىرۋ, ارتىق ەنەرگيانى جەلىگە ساتۋ, ياعني net-metering ماسەلەسىن شەشۋدى قاراستىرۋ كەرەك, − دەدى مينيستر.
تاقىرىپتى قورىتىندىلاۋ بارىسىندا پرەمەر-مينيستر ا.مامين جەل مەن كۇن ەلەكتر ەنەرگياسىنا باعانىڭ تومەندەگەنىن, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن كەڭىنەن قولدانۋ ءۇشىن ولاردىڭ دامۋىن ىنتالاندىراتىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىن نازارعا الدى. ۇكىمەت باسشىسى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى جوبالارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى تاپسىردى. ۇكىمەت باسشىسى وڭىرلەر اراسىندا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ سانى بويىنشا الماتى, جامبىل جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى كوش باستاپ تۇرعانىن, سونىمەن قاتار باتىس قازاقستان جانە اقتوبە وبلىستارىندا بىردە-ءبىر جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا وبەكتىسى جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جيىندا قارالعان ەكىنشى ماسەلە «ەڭبەك» ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىنا ارنالدى.
«باستاۋ بيزنەس» بويىنشا 45,4 مىڭ ادام وقيدى
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ر.دالەنوۆ ەل ەكونوميكاسىنداعى جوسپارلى قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋلاردىڭ ەڭبەك نارىعىنا جانە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا اسەرى تۋرالى بايانداسا, «ەڭبەك» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ا.سارباسوۆ, اۋىلداعى شاعىن نەسيەلەندىرۋ تۋرالى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س.وماروۆ, كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىن وقىتۋ تۋرالى, «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ە.جۇماعازيەۆ, وڭىرلەردەگى ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ تۋرالى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ب.باقاۋوۆ پەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى س.تۇرىموۆ باياندادى.
بەلگىلى بولعانداي, ءۇش جىلدا «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا 1,7 ملن ادام قاتىسقان. جىل باسىنان بەرى – 500 مىڭ ادام تىركەلسە, ونىڭ 178,8 مىڭى – جاس, 12,6 مىڭى – مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جان, 15,7 مىڭى از قامتىلعان ازامات ەكەنى انىقتالىپ وتىر. جىل باسىنان بەرى 23,7 مىڭنان استام ادام قىسقا مەرزىمدى وقۋدان ءوتىپ, 45,4 مىڭ ادام «باستاۋ بيزنەس» جوباسى بويىنشا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتىلعان. ونىڭ ىشىندە 11,6 مىڭ ادامعا شاعىن نەسيە بەرىلدى. بۇل رەتتە اۋىلدى جەرلەردەگى كاسىپكەرلەردىڭ ۇلەسى 90 پايىزدى قۇرايدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ا.سارباسوۆ 2025 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىن 3 ملن-نان استام ادام قۇرايتىنىن ايتتى.
− حالىقتى ءونىمدى جۇمىسپەن قامتۋ ەكونوميكاداعى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋىمەن بايلانىستى. ءبىز 2025 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك نارىعىنىڭ تەڭگەرىمىن زەرتتەدىك. 2025 جىلعا قاراي 2 ملن 674 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى كەزەڭدە قىسقارتىلاتىن, جابىلاتىن جۇمىس ورىندارىن ەسكەرسەك, جۇمىس ورىندارىنىڭ ناقتى ءوسىمى 690 مىڭ بىرلىكتى قۇرايدى. 1,2 ملن-نان استام وقۋىن اياقتاعان جاس ەڭبەك نارىعىنا كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە, − دەدى ا.سارباسوۆ.
ءوز كەزەگىندە ا.مامين باستى مىندەت ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى كۇشەيتۋ ەسەبىنەن ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت باسشىسى ءوز سوزىندە 2017-2019 جىلدار ارالىعىندا «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەنىن, 1,3 ملن-نان ادام جۇمىسقا ورنالاسىپ, 51 مىڭ ادام جەكە بيزنەسىن اشقانىن, سونىمەن قاتار 248 مىڭ ادام بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, 53 مىڭ جاس ازامات العاشقى كاسىپتەرىن يگەرگەنىن اتاپ ءوتتى.
پرەمەر-مينيستر وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەڭبەك نارىعىن 2025 جىلعا دەيىن كەشەندى دامىتۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋدى, سونداي-اق «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ بىرقاتار تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدى تاپسىردى.
− قىسقا مەرزىمدى وقىتۋ كەپىلدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. شاعىن نەسيە بەرۋ مەن گرانت الۋ كەزىندەگى شارتتاردىڭ ورىندالۋىن ناقتى باقىلاۋ قاجەت, − دەدى ۇكىمەت باسشىسى. پرەمەر-مينيستر جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى.
− جاستاردىڭ الەۋەتىن دامىتۋ ماقساتىندا «جاس كاسىپكەر», «جاس مامان» جوبالارى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. جاستاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارا وتىرىپ, وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت. «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ناقتى ينديكاتورلاردى كورسەتە وتىرىپ, جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا جەكە بلوك ەنگىزۋدى تاپسىرامىن, − دەدى ا.مامين.
