كوكشەتاۋ توڭىرەگىندە جىلقى قىمبات. سەرە قازى بايلاعان تۋ بيە, قۇتپان ايعىرلاردىڭ باعاسى جارتى ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. بازاردا تاباق كوتەرەتىن جىلقى ەتىنىڭ كيلوسى 2300 تەڭگەدەن ساتىلۋدا. وبلىستا ءتورت ميلليون گەكتاردان استام جايىلىم بار. وسى جايىلىمنىڭ جارتىسى عانا كادەگە اسىرىلۋدا. «ەت تاتتىلىگىن قويسا – مەن ۇرلىعىمدى قويار ەدىم» دەپتى باياعىدا ءبىر اككى بارىمتاشى. جىلقى ەتىنىڭ قادىرى ارتقان سايىن جىلقىنى سۇق قولدىڭ سۇعىنان ساقتاۋ دا قيىنداپ بارادى. اقمولا وبلىسى ەلوردانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋعا ءتيىس باستى وڭىرلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرسەك, بارىمتاشىلارعا قارىمتا جاۋاپ قايتارۋ ءىسىنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى دەگەن ويدامىز.
بىرەر اي بۇرىن ءبىزدىڭ وبلىستا ءبىر ءۇيدىڭ 58 جىلقىسىن جايىلىمدا جۇرگەن جەرىنەن قولدى قىلعان باۋكەسپەلەر قۇرىقتالدى. بۇل وقيعا تۋرالى بۇكىل رەسپۋبليكا قۇلاعدار بولعانى انىق. كۇدىكتىلەر جىلقىنى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنان ايداپ اكەتىپ, ارشالى اۋدانىنىڭ قوستومار اۋىلىنداعى شارۋاشىلىق قوراسىنا قاماعان. كەيىن «MAN» جۇك كولىگىنىڭ كونتەينەرىنە تيەپ, نۇر-سۇلتان قالاسىنا جەتكىزبەك بولعان. الايدا, ارادا بىرەر ساعات وتكەندە ءبىراز جىلقى اۋا جەتپەي كونتەينەردىڭ ىشىندە تۇنشىعىپ, ءولىپ قالعان.
جالپى, ەكى اياقتى بورىلەرسىز دە, بۇل وڭىردە مىڭعىرتىپ مال باعۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسەلەلەر از ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, وبلىستاعى جىلقى سانى ەكى ءجۇز مىڭنان استام. ونىڭ 43600-ءى ارقيلى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ ەنشىسىندە. 50700-گە جۋىعى شارۋا قوجالىقتارىندا. مال سۇمەسىمەن كۇن كورەتىن مالساق قاۋىم 107 مىڭ باس جىلقى باعىپ وتىر. ەگەر ءبىر جىلقىعا بەلگىلەنگەن مولشەرگە سايكەس 8 گەكتار جەر قاجەت ەتىلەتىن بولسا, كادەگە اسپاي جاتقان جەردە ءالى قانشا جىلقى وسىرۋگە بولار ەدى.
نۇر-سۇلتان قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ بەلدەۋىندەگى وبلىس استانا تۇرعىندارىنىڭ قاجەتتىلىگىن 33 پايىز عانا قامتاماسىز ەتىپ وتىر. تاراتىپ ايتساق, 28,6 مىڭ توننا ەت ونىمدەرى ساۋدا سورەلەرىندە ساتىلعان. راس, وتكەن جىلعى سايكەس مەرزىممەن سالىستىرعاندا 0,6 مىڭ توننا ءوسىم بار. سولاي بولا تۇرا, ءالى دە ىشكى مۇمكىندىك سارقا پايدالانىلىپ وتىر دەپ ايتا الماس ەدىك. ءبىر قاراعاندا, مال باسى كوبەيسە, باعاسى دا ارزاندار ەدى. ارزانداماعان كۇننىڭ وزىندە بۇرىنعى باعانى تۇراقتاندىرىپ, ۇستاپ تۇرۋعا ابدەن بولادى ەمەس پە؟
جىلقى ەتىنىڭ وزىندىك قۇنى ارزان. ولاي بولاتىنى, قىسى جايلى جىلدارى ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى قارا وتى تۇنىپ تۇرعان جايىلىمداردا تەبىندەپ-اق شىعادى. قارا مالدى التى اي جەمدەپ باعۋ كەرەك بولسا, جىلقىنىڭ ءجونى باسقا. ەندى نەگە جىلقى سانى وسپەي وتىر؟! ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا. الدىمەن ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى مال باسىن كوبەيتۋگە ق ۇلىقسىز. ولار مەحناتى كوپ مال باعۋدان, كوكتەمدە ەگىپ, كۇزدە ورىپ الاتىن استىقتى قولايلى كورەدى. ءارى قارا مال سياقتى ەمەس, جىلقىعا سۋبسيديا تولەنبەيدى. ەت وندىرسە دە, قىمىز وندىرسە دە.
مۇنداي قۇرىلىمدار بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا ەگىستىك جەرمەن بىرگە جايىلىم, شابىندىقتاردى دا الادى. بىراق بوس جاتىر. جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلىگىندەگى بارلىق اۋماقتىڭ 28 پايىزى عانا پايدالانۋدا. ناقتى دەرەك كەلتىرەتىن بولساق, 1 ميلليون 600 مىڭ گەكتار ءتيىمدى پايدالانىلماي وتىر.
–الدىمەن جەر كودەكسىن جەتىلدىرۋ قاجەت, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – وبلىستىق پروكۋراتۋرا جەر جايىن تەكسەرىپ, 1 ملن 600 مىڭ گەكتار جەردىڭ پايدالانىلماي جاتقانىن انىقتادى. جاڭاعى شارۋاشىلىقتار وزدەرىنە تيەسىلى جايىلىمداردى پايدالانبايتىن بولسا, ءبىر جىلى رەسمي تەكسەرىس جۇرگىزىلىپ, اكت جاسالادى. ەكىنشى جىلى وسى كورىنىس تاعى قايتالانسا, ءۇشىنشى جىلى عانا كادەگە اسپاي جاتقان جەردى قايتارىپ الادى. بىراق بۇل جەردە مىناداي تۇيتكىل بار. ەگەر جەردىڭ 25 پايىزىن پايدالانسا, وندا ەشكىم دە قارسى ءۋاج ايتا المايدى. زاڭدا سولاي. جەردەن ايىرىلماۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى 25 پيىزىنا سايكەس كەلەتىن مالدى ەكىنشى جىلى ساتىپ السا, بارلىعى دۇپ-دۇرىس بولىپ شىعادى. بىراق شىنتۋايتىندا قانشاما جەر يگىلىككە جاراماي جاتىر عوي. سوندىقتان, بۇل اراداعى تىعىرىقتان شىعار توتە جول – جەر تۋرالى زاڭدى جەتىلدىرۋ.
ەكىنشى ءبىر ماسەلە مال تۇقىمىنىڭ ازىپ كەتۋى. قارا مالدى قيىردان الدىرىپ اسىلداندىرىپ جاتىرمىز. ال ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى سانالاتىن جىلقى مالى مۇنداي جاقسىلىق كورىپ وتىرعان جوق. وبلىستاعى ەكى ءجۇز مىڭنان استام جىلقىنىڭ 3709 باسى عانا اسىل تۇقىمدى. 1951-ءى جەبە, 1153-ءى مۇعالجار, قالعانى كوشىم جىلقىلارى. اۋىلداعى اعايىن اسىل تۇقىمدى ايعىردى قايدان الۋى كەرەك ەكەنىن دە بىلمەيدى.
ەرتەرەكتە جالپاق جۇرتقا جاقسى اتى ءمالىم بولعان №47 جىلقى زاۋىتى حالىقتىڭ قولىنداعى مالدىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا اجەپتاۋىر اسەر ەتىپ ەدى. ول زاۋىت جابىلعالى قاشان؟.. ازىرگە اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋىتىن ۇيىمداستىرۋ جوسپاردا جوق. سپورتتىق باعىتتاعى جۇيرىكتەردى باعىپ وتىرعان بىرەر شارۋاشىلىقتار عانا بار. بىراق, بىزگە قازىرگى كەرەگى ەتتى تۇقىم. كورشىلەس رەسەيدىڭ اۋىر سالماقتى ايعىرلارىن اكەلىپ, باعىمداعى جىلقىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا تالپىنىپ جاتقاندار بار ەكەن. ماسەلەن, «سيۆكا-بۋركا» جىلقى شارۋاشىلىعى. مالساق قاۋىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىر عاجابى تۇلعاسى تاۋداي, اۋىر سالماقتى رەسەي جىلقىسى ءۇيىر ۇستامايدى. تيىمدىلىگى تۇقىمى ازىپ بارا جاتقان جەرگىلىكتى جىلقىمەن بۋدانداستىرعاندا, سالماعى ارتپاق ءارى ءسۇتى دە مايلى, قويۋ بولىپ, جاقسارادى ەكەن.
–جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ جايى بىلاي, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, – مەملەكەت تاراپىنان ۇيىرگە سالاتىن ايعىرعا سۋبسيديا تولەنەدى. تەك جەكەمەنشىككە ەمەس, زاڭدى قۇرىلىمعا. بالكىم, اۋىل تۇرعىندارى بىرىگىپ, وزدەرىندەگى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك بولا ما, جوق الدە شارۋا قوجالىعى بولا ما, كەلىسىپ وتىرىپ كەلەڭسىزدىكتەن شىعۋعا بولار. اسىل تۇقىمدى ايعىرعا مەملەكەت تاراپىنان 100 000 تەڭگە سۋبسيديا تولەنەدى.
جىلقىنىڭ ءتيىمدى ەكەندىگىن اڭعارعاندار دا بار. قازىر وبلىستاعى 47 شارۋاشىلىق جۇزدەپ, مىڭداپ جىلقى باعىپ وتىر. ولاردا دا ءىشىنارا ماسەلەلەر كەزدەسەدى. وسى اراداعى سايكەسسىزدىكتى قاراڭىز, كەي شارۋاشىلىق تۋىرىلعان جەردى تۋسىراتىپ بوس ۇستاسا, مال باعامىن دەپ ۇمتىلىپ تۇرعانداردا جايىلىم جوق. بۇل پروبلەما اسىرەسە, ءىرى ەلدى مەكەندەردىڭ, كوكشەتاۋ قالاسى مەن نۇر-سۇلتان قالاسى جانىنداعى اۋداندارعا تيەسىلى.
–جىلقى باعىپ كوردىك. جارىقتىق جىلقىنىڭ پايداسى كول-كوسىر ەكەندىگى راس, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى «كۇمىس كوكشە» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى تيمۋر مۇراتبەكوۆ,–بىراق ت ۇلىكتىڭ جايىن بىلەتىن, قۇرىعى قۇتتى جىلقىشى تابا المادىق. ەل ىشىندە وتىرساق تا, بەل بۋىپ ەشكىم شىقپايدى. ارقانىڭ ايازى قاتتى, جازى ىستىق ەكەندىگىن بىلەمىز, جىلقىشى قاۋىمعا بار جاعدايىن تۋعىزار ەدىك. قۇلاقتاندىرىپ ايتتىق تا. ەڭبەكاقىسى دا تولىمدى, كيىم-كەشەگى, كولىگى, ءبارى ءبىزدىڭ موينىمىزدا. بىراق, تابا المادىق. سوسىن قارا مالعا اۋىسىپ كەتتىك.
تاياۋدا ساۋدا سورەلەرىندەگى جىلقى ەتىنىڭ جايىن بىلەيىك دەپ وبلىس ورتالىعىنداعى ورتالىق بازارعا سوققانبىز. «جاس ەت الىڭىز, مەنىكى جاس مالدىڭ ەتى» دەگەن قيقۋدان قۇلاق تۇنادى. «جاس بايتالدىڭ ەتى, جاس بيەنىڭ ەتى» دەيدى انتالاعان ساتۋشىلار. ىلكىدەگى قازاق جاس, انالىق مالدى تۇقىم ءۇشىن ۇستايتىن. ءالى دە بولاشاعى بار قۇنان-دونەندى جايراتىپ تاستاپ, ساتا بەرسەك, جىلقى وسە مە؟!
اتالارىمىز جىلقىنى ءتورت ت ۇلىكتىڭ اسىلىنا بالاعان. قۇدايعا شۇكىر, قازىر دە قۇرىعىن تاستاماي, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى قايىرىپ جۇرگەن ازاماتتار ەل ىشىندە از ەمەس. وكىنىشتىسى, ولاردىڭ مال باسىن كوبەيتۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن فاكتىلەر از ەمەس. ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ماسەلەنىڭ ماڭىزدىسىنىڭ ءبىرى مال ۇرلىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. كۇنى كەشە پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ءوزى وسى ماسەلەنى ارنايى كوتەرگەنىنەن ەل قۇلاعدار بولدى. ەگەر باۋسكەسپەلەرگە قاتىستى جازا قاتايتىلسا, بارىمتاعا قارىمتانىڭ كوكەسى سول بولار ەدى.
جىلقى جارىقتىق قىسى-جازى قورا كورمەي, يەن دالادا جايىلىپ ءجۇرىپ كوبەيەتىن مال. سۋىق قولدىلاردىڭ سۇق كوزىنە ءبىرىنشى ىلىنەتىنى دە سودان. پرەزيدەنت ايتقانداي, مال ۇرلىعى ءۇشىن جازالاۋ كۇشەيتىلسە, ارقا توسىندە قۇرىش تۇياقتىلاردىڭ كوبەيە تۇسۋىنە سەپتەسەرى ءسوزسىز.
اقمولا وبلىسى
