ايماقتار • 24 قازان، 2019

شارتاراپتان كەلگەن شيپاگەرلەر

222 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدە ءداستۇرلى مەدي­تسي­نا وكىلدەرى كوپتەن بە­رى وتكىزۋدى جوس­پارلاپ جۇر­گەن « ۇلى دالا ەمى» اتتى ءى ۇلتتىق كونفەرەنتسياسى ءوتتى. حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن اۋقىمدى جيىن ءداستۇر­لى مەديتسينا ادىستە­رىن جاڭ­عىر­تۋدى كوزدەيدى.قازاق­ستان حالقىنىڭ ەتنوستىق-ءداس­تۇرلى مەديتسيناسىنا ارنال­عان جيىنعا 20 مەملەكەتتەن عىلىمي دارەجەلەرى بار 200-گە تارتا دەلەگات قاتىسىپ، 17 باعىتتا اۋقىمدى بايان­داما جاسادى.

ەڭ باستىسى، ءۇش كۇن بويى تو­­­­­­­لاسسىز جۇرگەن اۋقىمدى جيىن­دا شارتاراپتان كەلگەن شيپاگەرلەر پايدالى دا قىزىقتى ماعلۇماتتارعا قانىعىپ، وز­دە­رىنە قاجەتتى دەپ تاپقان شەبەر­لىك دارىستەرىنە قاتىسۋعا قول جەتكىزدى.

ءۇندى مەديتسيناسىنداعى «ايۋۆەردا» مەن «يوگا» سەكتسيا­سىنىڭ ءوزى ءتۇرلى تاقىرىپتارعا تاراتىلىپ، مەديتسيناداعى ءبي­دىڭ شيپالىق ءرولى باياندالدى. سول سياقتى ستاروۆەرلەردىڭ مەديتسيناسى، فيتوتەراپيا، مانۋالدى تەراپيا، وستەوپاتيا مەن ەمدىك ۋقالاۋ، اپيتەراپيا، ءداستۇرلى قىتاي جانە كورەي، ۇي­عىر مەديتسيناسى، گيرۋدوتەراپيا، گومەوپاتيا، ەتنوستىق مە­ديتسينا سىندى 8 سەكتسيا جۇ­مىس ىستەدى جانە سەكتسيالارعا بو­لىن­گەن تاقىرىپتاردىڭ ءوزى دە عىلىمي تۇرعىدا جان-جاقتى قا­راس­تىرىلدى.

–قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇ­زىندە ءداستۇرلى مەديتسينا مەن حا­لىقتىق مەديتسينانىڭ ءرولى  مەن تانىمالدىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن حالىقتىق مە­ديتسينا مەديتسينالىق-ساني­تارلىق كومەكتىڭ نەگىزگى جانە قولجەتىمدى ءتۇرى بولىپ سانالادى. بىرقاتار ەلدە حالىق­تىق مەديتسينا – ءداستۇرلى مەديتسينا دەگەن اتاۋعا يە. ال دۇ­نيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمىنىڭ 2014-2023 جىل­­دارعا ارنالعان حالىقتىق مەديتسينا سالاسىنداعى ستراتەگياسىندا حالىقتىق مەديتسينا مەن ءداستۇرلى مەديتسينانى جاقىن جىلداردا دامىتۋدىڭ باعىتتارى انىقتالعان. ياعني، ستراتەگيا حالىقتىق جانە ءداس­تۇر­لى مەديتسينانىڭ الەۋەتىن پاي­دالانۋدا ددۇ-عا مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ قولداۋى مەن كۇش سا­لۋىن قاراستىراتىن نەگىزگى ماقساتتاردى ايقىن­داي­­دى. سترا­تەگيادا ونىمدەر­دى، ءداستۇرلى مەديتسينا ماماندارى­نىڭ تاجى­ريبەسى مەن قىزمەتىن باقىلاۋ ار­قىلى حالىقتىق جانە ءداستۇرلى مەديتسينانى قاۋىپ­سىز ءارى ءتيىمدى پاي­دالانۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. سونداي-اق ددۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ءوز ەلدەرىندەگى حالىقتىق جانە ءداستۇرلى مەديتسيناعا باي­­لانىستى جاعدايلاردى ساراپتاپ، ەلەكتەن وتكىزىپ، ودان كەيىن ونىڭ ساياسي شارالارىن، ءتارتىبى مەن جەتەكشىلىگىن جاساپ، ەنگىزىپ وتىرۋعا ءتيىستى ەكە­نى ايتىلعان، – دەيدى ۇعا اكا­­­دەميگى، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ «دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇ­يىم­داردى ۇلتتىق ساراپتاۋ ورتا­لىعىنىڭ» كلينيكالىق فارماكولوگى راي­سا كۇزدەنباەۆا.

ءداستۇرلى مەديتسينانىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتى – ناۋقاسقا دەر كەزىندە بىلىكتى ماماننان كەرەكتى مەديتسينالىق كومەك ال­عان كەزدە پايداسىنىڭ بولۋى. قازىر  ددۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ناقتى ءبىر تابىستارعا جەتىپ وتىرعانىمەن، تۇيتكىلدەر دە جوق ەمەس. بۇل ماسە­لەلەر حالىقتىڭ دەن­ساۋ­لى­­عىن نىعايتۋدا ءداس­تۇرلى جانە حالىقتىق مەديتسي­نا­نىڭ ءرولىن بارىنشا كەڭ ءتۇسىنىپ، قا­راستىراتىن ءتيىستى نور­ماتيۆ­تىك قۇجاتتاردى قابىلداۋ ار­قىلى شەشىلمەك.

–دەمەك، بۇل ماسەلەلەر ءبىز­دىڭ ەلىمىزدى دە اينالىپ وتپەي­دى. سەبەبى ادام ەمدەۋدىڭ ىقى­لىم زامانداردان كەلە جات­قان ءادىسى ءالى دە رەسمي تۇردە قا­زاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە باعالانىپ وتىر­عان جوق. سون­دىق­تان دا ءبىر جاعىنان بۇل كون­فەرەنتسيا سايكەس شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن مەديتسينا سالاسى باسشىلارىنىڭ نازارىن­ اۋدارۋدى كوزدەيدى، – دەدى «كوم­پلەمەنتارلىق جانە ءداستۇر­لى حالىقتىق مەديتسيناسى ما­ماندارىنىڭ قوعامى» رقب پرە­زيدەنتى نازيگۇل قوڭىر­تاەۆا.

ءوز كەزەگىندە «جاس-اي» حا­لىق­ارالىق مەديتسينا ورتا­لى­عىنىڭ باس ديرەكتورى، مە­ديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى، پروفەسسور جاسان زەكەي­ ۇلى: « ۇلى دالا ەمى – تاريحى كۇردەلى، قات­پارى تەرەڭ، كيە­لى عىلىم. الەم­نىڭ اتاقتى عا­لىم­دارى مويىن­داعان ۇلى دالا ەمى تۇرلەرى تەك شىعىس مە­­ديتسيناسىنىڭ عانا ەمەس، بۇ­كىل الەم مەديتسيناسىنىڭ قا­­­­زى­­ناسىنا اينالىپ وتىر. كون­­­فەرەنتسيانىڭ ماقساتى – رۋ­حاني قۇندىلىقتاردى، ەت­نوستىق-ءداستۇرلى مەديتسينا ادىستەرىن جاڭ­­­­عىر­تۋ، قازاقستان حالقىنىڭ ءومى­رىن ۇزارتۋ، سونداي-اق ەتنوس­تىق-ءداستۇرلى مەديتسيناعا قا­تىسى بار ءار سالا ماماندارىن بى­رىكتىرۋ»، دەدى.

ماسەلەن، قازاق حالىق مەديتسيناسى رەسمي تۇردە قىتايدا ماتە­­ريالدىق ەمەس مادەني مۇ­را­­لاردىڭ مەملەكەتتىك كا­تە­­گو­ريالارى تىزىمىنە ەنگەن. ۇرىم­جىدەگى شىڭجاڭ مەديتسي­نالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق حالىق مەديتسيناسى تولىق وقى­تىلادى ەكەن.  بۇل تۋرالى حابار تاراتقان «سينحۋا» اگەنتتىگى قازاق حالىق مەديتسيناسى فا­كۋل­تەتىندە قا­زاقتار عانا ەمەس، ۇيعىر، تاتار جانە قىرعىز ستۋ­دەنتتەرى دە ءدارىس الاتىنى تۋ­را­­لى جازادى. سونداي-اق فا­كۋل­­تەتتە قازاق حالىق مەدي­تسي­ناسىنىڭ شەجىرەسى، ادامنىڭ تابيعاتپەن، جان-جانۋارلار، وسىمدىكتەر الەمىمەن ءوزارا قا­رىم-قاتىناسىنىڭ فيلوسوفيا­سى جانە دەرتتى انىقتاۋ مەن ەم­دەۋ جولدارى كەڭىنەن وقى­تىلادى. قىتايلار دا قازاق حا­لىقتىق مەديتسيناسىنا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتادى.

–وقۋ ۇدەرىسىندە ارناۋ­لى وقۋ­لىقتار مەن وقۋ قۇرال­دا­­رى جانە 5 عاسىر بۇرىن جا­زىل­­عان، قازاق حالىق مەدي­تسينا­سىنىڭ كوپعاسىرلىق ەمدەۋ تا­جىري­بە­سىنە نەگىزدەگەن وتە­بويداق تىلەۋ­­قابىل ۇلىنىڭ «شيپا­گەر­لىك بايا­نى» كىتابىنان تراك­تات­تار قول­دانىلاتىنى   جا­زىل­عان، – دەيدى اكادەميك رايسا كۇزدەن­باەۆا.

سونىڭ ىشىندە قازاق حا­لىق مەديتسيناسىندا كوبىنە­سە وسىم­دىكتەر مەن جان-جانۋارلار­دىڭ مايىنا بايلانىستى ەم تۇرلەرى كەڭىنەن تانىمال بولعا­نى، كوشپەندى ءومىر سالتىن ۇس­تانعان قازاقتار اڭشىلىق پەن مال ءوسىرۋدىڭ سان- عاسىرلىق جو­­­لىندا اڭ-قۇستاردىڭ ءتۇرلى اعزالارىن ءارتۇرلى دەرتتەرگە وتە ءتيىمدى پايدالانا بىل­گە­نى دە ناقتى سيپاتتالادى. ال وسىم­­دىكتەر مەن شوپتەردىڭ قان­داي ەم­دىك قاسيەتتەرگە يە ەكە­نىن تە­­رەڭ مەڭگەرگەن قازاقتار ادام­­­­­داردىڭ ءاربىر اعزاسى مەن ونىڭ قىزمەتىن جەتىك ءبىلىپ قا­نا قويماي، كەز كەلگەن كەسەل­دەن ەمدەپ وتىرعان. ارينە ادام ەمدەۋدىڭ ەجەلگى ادىستەرى قا­زىرگى زاماناۋي مەديتسينادان ايىر­ماشىلىعى ايتارلىقتاي بول­عانىمەن، دالا شيپاگەرلەرى ەرەكشە بايقامپازدىق پەن ومىرلىك تاجىريبەگە سۇيەنەدى.

سوندىقتان دا وسى زاماننىڭ وقىمىستىلارى دا، مەديتسينا مايتالماندارى دا ادام دەنساۋ­لىعىن نىعايتىپ، ءتۇرلى دەرتپەن كۇرەسۋگە كەشەندى تۇر­دە كەلۋ كەرەك­تىگىن ءتۇسىنىپ وتىر.  كوز­دەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن دارى­گەر­لەر ەندىگى جەردە ءداس­تۇرلى مە­دي­تسينانى جوققا شىعا­را المايدى.

وعان قوسا، ءداستۇرلى مەدي­تسي­نا­نىڭ ءوزىن تۋريزم مەن تا­بىس­تىڭ كوزىنە اينالدىرىپ وتىر­عان ەلدەر بار ەكەنىن دە جوققا شىعارماۋىمىز كەرەك. ماسەلەن، وسى كونفەرەنتسيادا ەتنوستىق مەديتسينا تۋرالى ءسوز بولعان كەزدە ءۇندىستاننان كەلگەن ماماندار 800-گە تارتا وزىندىك ءتىلى بار ءۇندى ءبيىنىڭ ەم­دىك اسەرلەرى تۋرالى بايان­داسا، قازاقتار «قارا جورعا» مەن «بۇركىت» ءبيىن العا تارتتى.

قىسقاسى، قازىر قازاقستاندا دا ءشوپتىڭ ەمدىك قاسيەتتەرىن تاماشا قولدانىپ وتىرعان فيتوتەراپەۆتەر، س ۇلىك سالاتىن، ينەمەن، نۇكتەلىك ۋقالاۋمەن ەمدەيتىن تاجىريبەلى ماماندار كوپتەپ تابىلادى. ولاردىڭ اراسىندا ورالمان اعايىنداردىڭ ۇزىلمەگەن تاجىريبەسى مەن تابىستى ارەكەتىن دە اتاپ وتكەن ارتىق بولمايدى.

ەندىگى جەردە، ءوز كەزەگىندە ءداستۇر­لى جانە حالىق ەمشىلە­رىنىڭ قىزمەتى قاۋىپسىز ءارى كە­پىلدى بولۋ ءۇشىن، ولاردىڭ جو­عارىدا اتالعان سالالارى وكىل­دەرىنىڭ قىزمەتىن قاداعالاپ، ۇيلەستىرەتىن ستراتەگيالىق جوس­پار جاسالۋى ءتيىس. ويتكەنى ادام ەمدەيمىن دەپ پايدا ءۇشىن ءتۇرلى قادامدارعا باراتىنداردىڭ مىسالى قاي كەزدە دە تابىلادى. ال كەرىسىنشە، قولىندا التىن ينەسى، شيپالى ءشوبى، ەپتى قولدارى بار ءداستۇرلى مەديتسينا وكىلدەرىنە ولاردىڭ ونىمدەرى مەن قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جو­لىن­دا ناقتى كومەك پەن قول­داۋ قاجەت بولىپ جاتادى. سون­دىق­ت­ان دا حالقىمىزدىڭ دەن­ساۋلىق سالاسىنداعى قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇ­زىرلى باسقارۋ ورگاندارىن قۇرۋدىڭ قا­جەت­تىلىگى كورى­نىپ تۇر. وعان قوسا، حالىق مە­دي­تسينا­سى­نىڭ قايتا جاندانا باس­تاعان تۇر­لەرى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيە­سىندەگى ارىپتەستىكتە قو­سىمشا ارتىق­شىلىقتارعا يە بولىپ، ولار­دىڭ حالىقارالىق دەڭ­گەيدە اقپارات-تاجىريبە الماسۋعا جول اشۋ قاجەتتىگى ايقىن كورىنىس تابا باستاعان.

ۇلتتىق كونفەرەنتسيا­نى ۇيىم­­­داستىرۋعا «كومپلەمەن­تار­­لىق جانە ءداستۇرلى حالىق مە­­دي­تسينا­سى ماماندارىنىڭ قو­عامى» رەسپۋبليكالىق قوعام­دىق بىرلەس­تىگى مۇرىندىق بول­عان-دى. وسى ارادا كوم­پلە­مەنتارلىق، ياعني حالىقتىق مە­ديتسينا مەن ءداستۇرلى مەدي­تسينانىڭ اراجىگىن اجى­راتا كەتكەن ءجون، دەستى ما­مان­دار.

ء–داستۇرلى مەديتسينا – بۇل الەمدەگى بارلىق ۇلتتاردىڭ تا­ري­حىمەن بىرگە جاساسقان، ەڭ ماڭ­دايالدى، حالىق دەنساۋ­لى­عىنا قورعان بولا بىلگەن، سان عاسىرلار سىننان وتكەن، ۇزدىك ەمدەۋ تاسىلدەرىن قول­دانا بىلەتىن مەديتسينا. ال كومپلەمەنتارلىق مەديتسينا ءداستۇرلى مەديتسيناعا قاراعاندا ادام ساناسى، جانى جانە ءتانىنىڭ تابيعي ۇيلەسىمدى جاراستىعىن باستى نىسان رەتىندە قارايدى. سونداي-اق ادام دەنەسىن تۇتاس قالپىندا، 12 مۇشەسىمەن بىر­گە باسقارىپ وتىراتىن جان كا­­نال­دارىنىڭ بولاتىنىن دا­­لەل­دەۋدەن جالىقپاۋ كەرەك، – دەيدى جاسان زەكەي ۇلى.

قالاي دەسەك تە، ەلىمىزدە ءبى­­­رىن­شى رەت وتكىزىلگەن « ۇلى دا­لا ەمى» اتتى ءى ۇلتتىق كون­فە­رەنتسياسىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. تاۋەل­سىزدىك بە­دە­رىندە ءداستۇرلى مەدي­تسينا سالاسىندا تاجىريبە جي­ناقتاعان  شي­پا­گەرلەرىمىز شارتاراپتان كەلگەن ءداستۇرلى مەديتسينا وكىل­دەرىمەن ديدارلاسا وتىرىپ، قانداي ماسەلەلەردى جولعا قويۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. بۇل كۇندەرى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ قارارى ناقتى ۇسىنىس-تىلەكتەر بويىنشا جەتىلدىرۋ ۇستىندە.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار