قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ العاشقى رەسمي جولداۋى 1997 جىلى قازان ايىندا جاريا ەتىلگەن بولاتىن. ءدال سول ۋاقىتتان باستاپ بىزدە كوپتەگەن پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكالارعا ءتان ءداستۇر بەرىك قالىپتاستى. سول ءداستۇردى سانالى تۇردە جالعاستىرا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا ءوزىنىڭ العاشقى جولداۋىن جاريالاعان بولتىن. ول وسى تاريحي قۇجاتتا قازىرگى ۋاقىتتا بىزگە تاۋەلسىزدىكتىڭ جەتىستىكتەرىن ەسەلەپ, ەلىمىزدى دامۋدىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە شىعارۋ مۇمكىندىگى بەرىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز بۇعان ەلباسى ساياساتىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ, جۇيەلى رەفورمالار جۇرگىزۋ ارقىلى قول جەتكىزە الامىز. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, وسىنىڭ ءبارى مەنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامامنىڭ نەگىزى بولدى. قازىر مەملەكەتتىك ورگاندار ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. مەن حالىققا بەرگەن ۋادەلەرىمدى مىندەتتى تۇردە ورىندايمىن», دەدى ق.توقاەۆ.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جولداۋىندا ەكونوميكامىزدىڭ ءوسۋى مەن قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىمىزگە سۇيەنە وتىرىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستاردى ءارى قاراي جالعاستىرۋ مىندەتىن العا تارتتى. ول ء«بىلىم ەكونوميكاسى», ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, يننوۆاتسيانى دامىتۋ, جاساندى ينتەللەكتى جاھاندىق دامۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنا اينالعانىن اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, شيكىزاتقا بايلانعان مەنتاليتەتتەن باس تارتىپ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنى مەن وڭدەۋ ونەركاسىبىن مەيلىنشە دامىتۋ قاجەت. جولداۋدا ءبىلىم بەرۋ, قۇقىق قورعاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن, ويتكەنى ولار مەملەكەتتىڭ باسىمدىق بەرىلەتىن سالالارى بولىپ سانالادى.
پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ماڭىزدى. سونىڭ ىشىندە ءبىزدى ەرەكشە قۋانتاتىنى, ازاماتتىق قوعامعا قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسى ايتىلدى. «ازاماتتىق قوعامعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك, حالىقتى جالپىمەملەكەتتىك وزەكتى تاپسىرمالاردى تالقىلاۋعا تارتۋ كەرەك. سول ءۇشىن دە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى قۇرىلدى. بەلسەندى ازاماتتىق قوعام قۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. سوندىقتان, جاقىن ارادا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ, قابىلداۋىمىز كەرەك» دەدى ق.توقاەۆ.
قازىرگى قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام قالىپتاسۋىنىڭ ۇزاق تاريحى جانە تەرەڭ تامىرلارى بار. ەرتە زامانداردان-اق بىزگە ازاماتتىق قوعامنىڭ تابىستى جۇمىس اتقارىپ, قوعامنىڭ نىعايۋىن قامتاماسىز ەتكەن بيلەر سوتى, اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارماشىلىعى, باتىرلاردى ماڭىزدى ىستەرگە تارتۋ نەمەسە ولاردىڭ وزدەرىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋى ىسپەتتى ينستيتۋتتارى بولعانى ءمالىم. قازاق جەرلەرىنىڭ وتارلانۋى, سودان كەيىنگى ءبىرتۇتاس كەڭەس مەملەكەتى قۇرامىندا ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەكتەنۋگە بايلانىستى كەزەڭدەر قوعام مەن ادامنىڭ پسيحولوگياسىن, مەملەكەت تاعدىرىنداعى ءرولىن ءتۇسىنۋىن ايتارلىقتاي وزگەرتە وتىرىپ, ازاماتتىق بوستاندىق سەزىمىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى تاريحي ساباقتاستىقتى ۇزگەن-ءدى. XX عاسىر باسىنداعى كوپتەگەن بەلگىلى قايراتكەرلەر ازاماتتىق سانا-سەزىمدى وياتۋ جولىنداعى كۇرەستە جاندارىن پيدا ەتكەن. سوندىقتان قازاقستاندا ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋى, ەش كۇمان جوق, جەتە سارالانعان سيپات الاتىن بولادى.
قازاقستاندا ازاماتتىق قوعامنىڭ العاشقى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ (ۇەۇ) قالىپتاسۋى. ولار مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى دەلدال رەتىندە وزدەرىنە قوعامدا ورىن الىپ جاتقان كوپتەگەن الەۋمەتتىك وزگەرىستەردىڭ مىندەتتەرىن قابىلداپ, ءارتۇرلى, ەكولوگيا, قوعامدا ايەلدەر ءرولىنىڭ ارتۋى, سونداي-اق تۇتىنۋشىلار, جاستار, كوپ بالالى جانە جالعىزباستى انالار, جەتىم بالالار, مۇگەدەكتەر, زاڭسىز قۋدالاۋ قۇرباندارى جانە باسقالارىنىڭ قۇقىقتارى ماسەلەلەرىن شەشۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. بۇگىندە ەلىمىزدە 3500-گە جۋىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم جۇمىس ىستەپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشەدى, ەل ازاماتتارىنىڭ قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى تۇردە قاتىسۋىنا كومەكتەسەدى.
جولداۋدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە ماڭىزدى بولىگى – قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماسەلەسى. «الەۋمەتتىك جانە ەتنوستىق توپتار اراسىنداعى كەلىسىم – بۇكىل قوعامنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. وسىعان وراي, ساياسي ۇردىستەردى سارالاپ, بىرلىگىمىزدى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى. الدىمەن «وسى ماقساتتا قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندەگى ءرولىن بەكەمدەپ, ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرا بەرۋىمىز قاجەت» دەپ جالعاستىرادى, پرەزيدەنت ءوز ويىن.
ءبىزدى, تاريحشى-عالىمداردى, ۇلتتىق ءتىلدىڭ جاناشىرى رەتىندە قۋانتاتىنى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى قۇجاتتا: «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن» دەگەنى. بىراق مۇنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن, ونىڭ پىكىرىنشە, ءبارىمىز داڭعازا جاساماي, جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنتىمىز قويعان وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءبىزدىڭ دە ازاماتتىق بورىشىمىز دەپ ويلايمىن.
بۇعان قوسا, مەملەكەت باسشىسى كەلەر جىلى اتالىپ وتەتىن ماڭىزدى مەرەيتويلار مەن ەلەۋلى وقيعالارعا دايىندىق جۇمىستارى باستالاتىنى, ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويلارىن وتكىزەتىنىمىز تۋرالى ايتتى. مەرەيتوي بارىسىندا ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەي, عۇلاما تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن حالىق اراسىندا دارىپتەۋىمىز كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل مىندەتتىڭ دە ءبىزدىڭ عالىمدارعا تىكەلەي قاتىسى بار.
جوعارىدا ايتىلعانداردى قورىتىندىلاي كەلە, مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان العاشقى جولداۋىندا كوتەرىلگەن يدەيالار مەن قويىلعان مىندەتتەردى تولىق قولداي وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا ولاردى ناسيحاتتاۋعا ءبىز بەلسەنە قاتىسۋىمىز قاجەت دەگەن پىكىرىمدى بىلدىرەمىن.
تالعاتبەك ءامينوۆ,
مەملەكەت تاريحى
ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, دوتسەنت
