ياعني بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالاردىڭ پايداسىنان زيانى كوپ پە, ادام اعزاسىنا تيىمدىلىگى تۋرالى جارناما شىندىققا جاناسا ما, وتاندىق تاماقتانۋ راتسيونىنىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن ونداعى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن قالاي تولتىرۋعا بولادى, قورشاعان ورتادا كۇيزەلىسكە ۇشىراتاتىن جاعدايدى قالاي جەڭەمىز, ەرەسەكتەر مەن بالا اعزاسىنىڭ تىرشىلىگى ءۇشىن دارۋمەندەر مەن مينەرالداردىڭ ءرولى قانداي, ۇيلەستىرىلگەن ازىق-ت ۇلىك ارقىلى سالاماتتى ءومىر سالتىنا قالاي كەلەمىز؟ مىنە, وسى ماسەلەلەردى جەتىك تۇسىندىرگەن «بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار (ببق) يندۋسترياسى مەن قازىرگى قوعام: تاماقتانۋ, عىلىم, رەتتەۋ» تاقىرىبىنداعى ءىى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلار مەن عالىمدار, سونداي-اق ببق مەن باسقا دا ارنايى تاعام ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر مەن ونى ەلگە جەتكىزۋشى دەلدالدار قاتىستى. الماتىدا وتكەن جيىندا سونىمەن قاتار تاماققا تويسا دا اعزاسى توعايمايتىن جانداردىڭ جايى, سالاماتتى ءومىر سالتى مەن دۇرىس تاماقتانۋ قاعيداتتارىن ۇستانۋ بارىسىندا كەزدەسەتىن كەمشىلىكتەر, جالپى ازىقتانۋ ءىلىمى تۋرالى اڭگىمە قوزعالدى.
بۇل ماسەلەلەردىڭ تالقىلانۋىنا مۇددەلى تاراپتار ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە «نە جەسەڭ – سولسىڭ» دەگەندى ايتاتىنى انىق. اۋەلى وسى ارادا ءمان بەرەتىن ماسەلە بار. ياعني تۇتىنۋشىلاردىڭ بولمىسى. ايتالىق, ەگەر ءونىمنىڭ ماقتاۋىن كەلىستىرسە, وعان بالاداي سەنىپ, پايداسى مەن زيانىنا كوز جەتكىزبەي تۇرىپ قىرۋار اقشاعا ساتىپ الا بەرەتىن تۇتىنۋشىلار بار. قىسقاسى, بۇل جەردە ءونىمنىڭ ساپاسى ەمەس, جارنامانىڭ وتىمدىلىگى ۇلكەن ءرول وينايدى. مۇنداي جاعدايدا ببق-نىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايداسى مەن زيانى تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا ءالى ەرتە. وتانداستارىمىزدىڭ دۇرىس جانە تولىققاندى تاماقتانۋعا قاتىستى ساۋاتتىلىعى حالىقتىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا تولايىم اسەر ەتەتىنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالاردان بۇرىن پايدالى تاماقتانۋعا قاتىستى دۇرىس ۇستانىم, ىجداھاتتىلىق پەن كىرپيازدىلىق بولماعاندىقتان دا قازىر قازاقستاندىقتاردىڭ 20%-ى ارتىق سالماقپەن الىسسا, بالالاردىڭ 25%-ىنان باستاپ 40%-ىنا دەيىنى قان ازدىق سىرقاتىنان ەمدەلۋگە ءماجبۇر. ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى اس مازىرىندە تۇزدى ءوز مولشەرىنەن 3 ەسە ارتىق قولدانادى. ءتۇرلى دەرتتىڭ بەلەڭ الۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىرعان ماسەلەلەر قاتارىندا رافينادتالعان قانت, مايلار, تەحنولوگيالىق وڭدەۋلەردەن ءوتىپ, دارۋمەندەرى مەن مينەرالدارىنان تۇك قالماعان ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى دە بار. بۇل ماسەلەنى تابيعي كوكونىستەر مەن ءداندى داقىلداردى تىم از قولدانۋ ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسپەك.
ەسەسىنە, ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز. قازىر قازاقستاندىقتار اراسىندا ءورىستىلدى اعايىندار «پپ» دەپ اتاپ جۇرگەن, ياعني دۇرىس تاماقتانۋ ترەندى ۇلعايىپ كەلەدى ەكەن. ءبىر جاعىنان, بۇل ماماندارىمىزدى قۋانتادى. ادامداردىڭ دەنساۋلىققا پايدالى ازىق-ت ۇلىككە كوشۋگە دەگەن ارەكەتى مەن نيەتى توعىسىپ, دۇرىس ازىقتانعان جاعدايدا ناتيجەسى زايا كەتپەيتىنى بەلگىلى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا ماماندار ءبىرىنشى كەزەكتە وسى باستاماعا نازار اۋدارىپ, دۇرىس تاماقتانۋدىڭ شىن مانىندە دۇرىس بولۋىن تالقىلادى. سونداي-اق باعدارلامادا كوتەرىلگەن تاقىرىپپەن ساباقتاس وزەكتى جايتتار تالقىلاندى. ياعني قارتايۋ ۇدەرىسىن باياۋلاتۋ, ارتىق سالماقتان ارىلۋ, نۋتريتسيولوگيا مەن ديەتولوگيا, جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى بايىتىلعان ارناۋلى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى, بيولوگيالىق ساعاتتىڭ سەمىزدىك پەن جالپى ادام دەنساۋلىعىنا اسەرى قىزعىلىقتى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. ويتكەنى بۇل ماسەلەدە مامانداردىڭ پايىم-تۇجىرىمدارى جەتكىلىكتى.
قىسقاسى, قاتىسۋشىلار ادامداردىڭ اعزاسى جاسىرىن اشتىققا قالاي دۋشار بولاتىنىن عالىمداردىڭ, دارىگەرلەردىڭ اۋزىنان ەستىدى. ادام قانشاما تىڭقيىپ تويىپ تاماق ءىشىپ السا دا, بەلگىلى ءبىر دارۋمەندەر مەن مينەرالداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى كۇندەردىڭ كۇنىندە دەنساۋلىقتا ۇلكەن كىنارات بولىپ بىلىنەدى. شاشتىڭ سىپىرىلىپ ءتۇسۋى, باستىڭ اينالۋى, ۇيقىنىڭ قانباۋى, شارشاڭقىلىقتىڭ باسىلماۋى سىندى تولىپ جاتقان سەبەپتەر «اش اعزانىڭ» وزىندىك ايعايى دەپ ءبىلىڭىز. اشىققان اعزانى توعايتۋدىڭ باستى ەمى – پايدالىلىعى تەڭدەستىرىلگەن تاماقتانۋ ءمازىرى. ال مۇنى قازىرگى ادامداردىڭ الاشاپقىن, اسىعىس ومىرىندە ىسكە اسىرۋ وتە قيىن. سوندىقتان ماماندار مۇنداي جاعدايدا ادام دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا قىزمەت ەتىپ وتىرعان عىلىم مەن تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىنە يەك ارتۋعا كەڭەس بەرەدى.
اتالعان كونفەرەنتسيانى «ببق جانە ارنايى تاماقتانۋ ونىمدەرىنىڭ عالىمدارى, وندىرۋشىلەرى, جەتكىزۋشىلەرىنىڭ قاۋىمداستىعى» زتب, قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى, «تاعامعا قوسىمشا ببق وندىرۋشىلەرىنىڭ وداعى», رەسەيلىك حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىمداستىرعانىن ايتا كەتەلىك.
