ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسى اياسىندا 2017 جىلعى قازان ايىندا «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» ارنايى جارلىعىن شىعارعانى بارشاعا ايان. بۇل ايرىقشا قۇجاتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءىس-شارالار جوسپارى ءتۇزىلىپ, ول پرەمەر-مينيستر وكىمىمەن بەكىتىلدى. ءسويتىپ قازاق ءتىلى ءالىپبيىن 2025 جىلعا دەيىن لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشىرۋ بويىنشا ناقتى جوسپار جاسالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق كوميسسيا قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنىڭ جوباسىن جاسادى, ول ماقۇلداندى. ەندىگى جەردە وسى ناقتىلانعان جۇمىستى جۇيەلى اتقارۋ ءۇشىن وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىندا ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى قۇرىلدى.
ورتالىق مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, عىلىمي مەكەمەلەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەرگە ۇيىتقى بولۋدا. ءسوز ورايىندا مىنا ءبىر اقيقاتتى ايتۋ پارىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ىسىنە ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدى. بۇل جاۋاپتى ىستە بايسالدىلىق, تياناقتىلىق تانىتتى. ۇلتتىڭ ءتىلى سول ۇلتتىڭ ءتول الىپبيىمەن تورگە وزارى بەلگىلى. ول دەگەنىڭىز – ءسوز توركىنىنىڭ تۇزەلۋىنە جول اشادى. الا-قۇلا جازىلىپ جۇرگەن تىركەستەر ءبىر ارناعا تۇسەدى, بۇرمالاۋدان قۇتىلادى. ءبىر قۋانارلىعى – ۇلتتىق الىپبيگە كوشۋدى حالىق ءوزى-اق باستاپ كەتكەن سياقتى. بايقايسىزدار ما, سوڭعى ۋاقىتتا كوشەدەگى جارنامالار, مەكەمە, قالا اتاۋلارى, كوشە اتتارى, ەلدى مەكەندەر – لاتىن قارپىندە جازىلۋدا. ونداي قادام جاساعاندارعا «سەن ءسويت» دەپ تاپسىرما بەرىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. حالىقتىڭ ءوز ەركىمەن لاتىنعا بەت بۇرعاندىعىنىڭ كورىنىسى بۇل. مۇنداي تالپىنىستى ەلجاندىلىق نامىستىڭ, مەملەكەتشىلدىك رۋحتىڭ ويانعانى دەۋگە بولادى.
ء«تىل-قازىنا» ورتالىعى وسى ۋاقىت ىشىندە جاڭا ەملە-ەرەجەلەرىن وقىتۋ, لاتىن الىپبيىندە جازۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ, وتانىمىزداعى ازاماتتاردىڭ اتى-ءجونىن لاتىن-نەگىزدى الىپبيمەن جازۋدى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ, گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ لاتىننەگىزدى الىپبيمەن جازۋدا ءبىر ىزدىلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا قىرۋار شارۋا اتقاردى. ادىستەمەلىك قۇرالداردى شىعارۋ ماسەلەسى دە ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە پروفەسسور ت.اياپوۆانىڭ ادىستەمەلىك وقۋلىعى, جاڭا ەملەنى تانىپ-بىلۋگە قاتىستى وقۋلىقتار, وزگە دە تانىمدىق دۇنيەلەردىڭ جارىق كورۋى دەر ەدىم. اقيقاتىنا كەلسەك, بيىلعى جىلدى ادىستەمە جىلى دەۋگە نەگىز بار. ويتكەنى جىل بويى 12 ساعاتتىق جانە 72 ساعاتتىق ادىستەمە كۋرستارى وتكىزىلۋمەن كەلەدى. كۋرستان وتكەندەرگە سەرتيفيكات, انىقتامالار تاپسىرىلادى. وڭىرلەردەن, ءتۇرلى مينيسترلىكتەردەن, الۋان مەكەمەلەردەن ارنايى كەلىپ وقىعان ونداي ازاماتتار سانى قازىر مىڭداپ سانالادى.
تامىز ايىندا تاراز وڭىرىندە «قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى» دەگەن تاقىرىپتا اقپاراتتىق ناسيحات اپتالىعىن وتكىزگەن بولاتىنبىز. ماقۇلدانعان ەملە-ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ بويىنشا وتكىزىلگەن بۇل اپتالىققا ۇلت زيالىلارى, قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار, جازۋشىلار, سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قاتىستى. سول القالى جيىندا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كورنەكتى جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە: «مەن لاتىنعا كوشۋدى قولدايمىن. بۇل تاۋەلسىز ەلدىڭ ەلدىگىن كورسەتەدى. ۇلت ءتىلىنىڭ وركەندەۋىنە, تىلدىك ماقامنىڭ بۇزىلماي جازىلۋىنا كەڭ جول اشادى» دەسە, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قالامگەر كادىربەك سەگىزباي: «جاڭا ءالىپبي تۇركى جۇرتىمەن جاقىنداستىرادى, تورتكۇل دۇنيەدەگى باۋىرلارمەن قاۋىشتىرادى, الەمدىك وركەنيەتكە وتۋگە سەپتەسەدى» دەپ, بۇل جاۋاپتى ىسكە بەلسەندىلىك تانىتۋعا شاقىردى.
بۇرىن لاتىن ءالىپبيىن ۇيرەنۋگە كەلگەندەرگە ساباقتى ءار جەردە وتكىزىپ ءجۇر ەدىك, ەندى قىركۇيەكتەن باستاپ ورتالىقتىڭ جانىنان ەملە-ەرەجەلەرىن ۇيرەتۋگە ارنالعان وقۋ زالدارى بار جەكە عيماراتقا يە بولدىق. ول زالدار زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جان-جاقتى جاراقتالدى. ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى دا سول عوي – جاڭا ءالىپبيدى بارىنشا مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ. كۋرسقا كەلگەندەرگە ساباق بەرەتىن ماماندار دا – ءبىزدىڭ ورتالىقتا قىزمەت جاسايتىن تاجىريبەلى عالىمدار. وسى عالىمداردىڭ, پروفەسسور-وقىتۋشىلاردىڭ ءدارىسحانالارىندا ەملە-ەرەجەلەرىن, كاسىبي وقۋلىقتاردى, اقپاراتتىق الۋان قۇرالداردى ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا جاعداي جاسالعان. وقۋ كەزىندە قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگياسىنا دا, ورفوگرافياسىنا دا جەتە كوڭىل بولىنۋدە. تاياۋدا الماتى قالاسىندا «تەرميندەردى ىرىكتەۋدىڭ كريتەريلەرى مەن پرينتسيپتەرى» دەگەن تاقىرىپتا رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك سەمينار وتكىزدىك. ورتالىقتىڭ جانىنان جاڭا ءالىپبيدى ناسيحاتتاۋعا ارنالعان ء«تىل-قازىنا» اتتى رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-تانىمدىق گازەت جارىق كورىپ كەلەدى.
بيىلعى 9 ايداعى جۇمىستى قورىتىندىلاۋ ماقساتىندا 24 قازاندا, نۇر-سۇلتان قالاسىندا «جاھاندانۋ جانە ۇلتتانۋ ۇدەرىسىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ ومىرشەڭدىگى» دەگەن تاقىرىپتا رەسپۋبليكالىق ءتىل فورۋمى وتپەكشى. ونىڭ نەگىزگى يدەياسى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا «قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلدى دەپ ەسەپتەيمىن» دەگەن سوزىنەن باستاۋ العانىن ايتا كەتۋ كەرەك. القالى جيىننىڭ نەگىزگى ماقساتى – مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعانىنا وتىز جىلدان اسىپ بارا جاتقان انا ءتىلىمىزدىڭ پروبلەمالارىن جان-جاقتى تالقىلاۋ. تاۋەلسىز ەلدىڭ دامۋ ۇدەرىسىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ سۇرانىسىن قالايشا ارتتىرۋعا بولاتىنى, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ونىڭ بەرىك ورىن الىپ, ورنىعۋى جايىندا تالقىلاۋلار وتپەكشى.
فورۋم اياسىندا ءتىل ماماندارى قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە قاتىستى التى الاڭدا باس قوسادى. وسى باسقوسۋلاردا ءبىلىم مەن عىلىم, بيزنەس, زاڭ, باق ءتىلى تۋرالى كەڭەسىپ, وڭىرلەردەگى تىلدىك احۋال توڭىرەگىندە دە پىكىر الىسادى. نەسىن جاسىرامىز, قازىر بارلىق جەردە مەملەكەتتىك ءتىل تولىق سالتانات قۇردى دەي المايمىز. ونى ايتاسىز, بارلىق وتباسى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيدى دەۋگە دە اۋىز بارا بەرمەيدى. وزگەلەردى بىلاي قويعاندا, وتباسىندا تەك قانا ورىسشا شۇلدىرلەپ, ءوز قانداستارىمىز دا ۇياتقا قالدىرىپ جۇرگەندەرى شىندىق. سول سەكىلدى قۇقىق سالاسىندا, كومپانيالار مەن بانكتەردە, بيزنەستە جۇرگەن ازاماتتار دا مەملەكەتتىك تىلدە سايراپ تۇرعاندارى شامالى. وعان قوسا بانكتەردەگى جازۋدىڭ دەنى ءتىل زاڭىن بۇزىپ, وزدەرىنشە اعىلشىن جازۋ ۇلگىسىنە ەلىكتەپ, كوپتەگەن سوزدەردى باس ارىپتەرمەن «ايشىقتاۋ» ءۇردىسى دە ويلانتادى. ءبىز بۇل باسقوسۋدا وسى سەكىلدى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قوزعاپ قانا قويماي, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن قاراستىرساق دەگەن ويدامىز. جۇرت بولىپ جۇمىلساق, كوپ بولىپ بىرىكسەك ءتىلدىڭ تولعاقتى ماسەلەسى تولىققاندى شەشىلۋىنە, جاڭا ءالىپبيدى قولدانۋ اياسىنا دا كەڭ جول اشىلادى دەگەن ۇمىتتەمىز. ءسويتىپ ۇلت ءتىلى مەن ۇلت ءالىپبيىن ءتورت اياعىن تەڭ باستىرۋ ارقىلى ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ قانا قويماي, ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەندەرىمىز تاعى شىندىق.
الىبەك اسقار
ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى
