«2040 جىلى الەم ينفراسترۋكتۋرا تاپشىلىعىنا ۇرىنۋى مۇمكىن!» بۇل ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ Global Infrastructure Hub باعدارلاماسى جوسپارىندا كورسەتىلگەن مالىمەت. ال ينفراسترۋكتۋرالىق جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەل ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىن دامىتۋشى مۋلتيپليكاتور ەكەنى ايدان انىق. بولجامدارعا سۇيەنسەك تۇتىنۋعا قاجەتتى ينفراسترۋكتۋرا مەن قارجىلاندىرۋ اراسىنداعى ايىرماشىلىق 15 تريلليون دوللاردى قۇرايتىنىن كورەمىز. بۇل رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى 84 ميلليارد دوللار كولەمىندە ينفراسترۋكتۋرا تاپشىلىعىن كورۋدە.
الەۋمەتتىك ينفراسترۋكتۋرالىق جوبالارعا جەكە سەكتوردىڭ ينۆەستيتسياسى ارقاشان مەملەكەتتىڭ قوسالقى كۇشى جانە دامۋ جولى رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلەدى. ءبىر انىعى, تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن جەكە كاپيتالدىڭ ء(بىلىم, تاجىريبە, تەحنولوگيا جانە قارجى) ءوزارا بايلانىسۋ قاجەتتىلىگىنىڭ ماڭىزىنا ەكپىن جاساعان ءجون. بۇل جولعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2006 جىلى العاشقى كونتسەسسيالىق جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىمەن تۇسكەن بولاتىن. ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك-جەكە مەنشىك سەرىكتەستىك ينستيتۋتىنىڭ نەگىزى 2015 جىلى جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن قالانعان-دى. سودان بەرى مەملەكەت جانە بيزنەس دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم, تۇكش, ترانسپورت سالاسىندا جالپى سوماسى 1,5 ترلن تەڭگە بولاتىن 566 جوبا بويىنشا ىنتىماقتاستىققا قول قويىلدى.
مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك جوبالارىنا, سول جۇيەگە دەگەن قارىم- قاتىناس ەلىمىزدە جانە دە الەمدە بىرىڭعاي نەمەسە ءمىنسىز دەپ ايتۋعا كەلمەس. ماسەلەن, 2018 جىلى ەۋروپالىق اۋديتورلار سوتى ارناۋلى ەسەبىن جاريالاپ, ەۋرووداق مەملەكەتتەرى اراسىندا مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك تاراپىنان 2000-2014 جىل ارالىعىندا اتقارىلعان ون ەكى جوبانىڭ جەتەۋىن زەرتتەي كەلىپ, ولاردىڭ جوسپارلانعان بيۋدجەتتەن ارتىق ءارى مەرزىمىنەن كەش جۇزەگە اسىرىلعانىن اتاپ كورسەتتى.
بۇل جەردەگى اۋديتورلاردىڭ ەسكەرتپەلەرى ءمجا جوبالارىنىڭ تابيعاتىنا ەمەس, ولاردى ساپالىق باسقارۋداعى جەتىسپەۋشىلىكتەر تۇرعىسىندا بولعان. پارادوكس وسىندا – قارجى جەتەرلىك, بىراق باسقارۋ جۇيەسى ولقىلىقتارعا تولى.
مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋىنان باستاپ ەلىمىز ينۆەستيتسيالىق كەزەڭنەن (قۇرالداردى تارتۋ, قۇرىلىس, پايدالانۋعا بەرىلۋ) ەمدەۋ, وقىتۋ, سەرۆيستىك قىزمەت سيپاتىنداعى ناقتى قىزمەت كورسەتۋ ساتىلارىنا بىرتىندەپ ءوتتى. بايىپتى تۇردە انىقتالعان كەز كەلگەن اۋىتقۋشىلىق جۇيەلى مونيتورينگ جانە جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى باعالاۋ كەزىندە ازداعان شىعىندارمەن رەتتەلىنەدى. الايدا العاشقى جوبالارمەن بىرگە باسقارۋ ماسەلەسىندە كەلەسى پروبلەمالار تۋىندايتىنى باسى اشىق ماسەلە: كووپەراتسيا مادەنيەتىنىڭ قالىس قالۋى, جوبا مازمۇنىنان جانە مەرزىمىنەن اۋىتقۋشىلىقتىڭ بولۋى. بۇل جەردە بەلگىلى اۆتوردىڭ «ناشار جوسپارلانعان جوبا مولشەرلەنگەن مەرزىمنەن ءۇش ەسە ۋاقىتتى, ال بايىپپەن جوسپارلانعانى تەك ەكى ەسە ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى» دەگەن پىكىرىن قاپەردە ۇستاعان ارتىق بولماس. جوبا قۇنىنا ەكپىن جاساي وتىرىپ (سونىمەن قاتار پايدالانۋعا بەرىلۋ قۇنىن دا) ايماقتار ساندىق ماعىناعا يە ساپالىق جانە قولجەتىمدىلىك قاسيەتتەرىن ەسكەرىپ وتىرۋدى ماڭىزدى دەپ سانامايدى. ەگەر دە جوسپارلانۋ ساتىسىندا تيەسىلى كريتەريلەر ۇسىنىلماعان بولسا, وندا جوبا ساپاسىن باسقارۋ مۇمكىن ەمەسى انىق.
وتاندىق زاڭنامالاردا وزىندىك قۇندى باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ, ولاردا قازاقستاندىق جانە حالىقارالىق پراكتيكالاردىڭ تاجىريبەلەرىن جەتىلدىرۋ ەسەپكە الىنعان. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك سالاسىنداعى زاڭنامالار ءىس جۇزىندە كەز كەلگەن سالادا قولدانۋعا قۇرىلعان. الايدا باستى قيىندىقتار سالالىق زاڭناما دەڭگەيىندە پايدا بولۋدا. جەكە سەرىكتەستىككە مەديتسينالىق تەحنيكا جابدىقتارىنا كەتەتىن شىعىنداردى كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك ارقىلى ءوندىرىپ الۋ مۇمكىن ەمەس. وندا دارىگەرلەردىڭ ەڭبەك اقىسىنان باسقا ماڭىزدى دەرلىك ەشتەمە جوق دەسە بولادى. تاپ وسىنداي جاعداي ەكونوميكالىق تۇرعىدان تەرەڭىرەك نەگىزدەلمەگەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس شارۋاشىلىعى جوبالارىندا دا قالىپتاسىپ وتىر. بۇل ماسەلە ءجىتى زەرتتەپ سارالاۋدى قاجەت ەتەدى.
ەندىگى كەزەكتە الەمدە كەڭىنەن تاراعان مەكتەپ جانە كوللەدجدەردى سەنىممەن باسقارۋدى ساپالى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسى تۇر. ماسەلەن 1999 جىلى جەكە سەرىكتەستىكتەرگە سەنىمگەرلىك باسقارۋىنا بەرىلگەن كولۋمبياداعى كونتسەسسيالىق مەكتەپتەر التى جىلدان سوڭ ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرىمەن كورىندى. اتاپ ايتقاندا, وقۋشىلاردى مەكتەپتەن شىعارۋ دەڭگەيى بارىنشا تومەندەپ, ۇلتتىق تەستىلەۋ قورىتىندالىرى ءداستۇرلى مەكتەپتەرگە تيەسىلى ناتيجەلەرىنەن اسىپ ءتۇستى. سول سەكىلگە بىزگە دە, مەكتەپتەردى ينۆەستورلاردىڭ باسقارۋىنا بەرۋدەن ەش كۇماندانۋدىڭ قاجەتى جوق, پيلوتتىق جوبا رەتىندە ءار ايماقتا بىرنەشە وقۋ وردالارىن وسى تەتىك ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ ناتيجەسىنە زەر سالعان ءجون. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك تاراپىنان اتقارىلاتىن يگىلىكتى دە كەمەل ىستەردىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەي تۇسەتىنىن جانە ەڭ الدىمەن بيۋدجەتتىك شىعىنداردىڭ ازايۋىنا اسەر ەتەتىنىنە سەنىمدىمىز.
مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك تەتىگىنىڭ ساپالى دامۋى مەن وركەندەۋى ءۇشىن الەمدىك پراكتيكاداعى ءساتتى جوبالارعا دا زەر سالىپ وتىرعانىمىز ابزال. ارينە زەرتتەۋلەر بارىسى كورسەتىپ وتىرعانىنداي, حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ ءبارى ءمىنسىز دەۋگە بولمايدى. جەتىستىكتەردەن ونەگە, ولقىلىقتاردان ساباق الا وتىرىپ, سەرىكتەستىكتىڭ وزىندىك دارا, قازاقستاندىق جولىن جاساۋعا بولادى. ول جوبانىڭ وزگەلەر ءۇشىن دە ۇلگى بولارىنا بارشا كۇشىمىز بەن ىنتامىزدى سالساق, الار اسۋىمىز, شىعار بيىگىمىز اسقارلى بولماق.
جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەر كەڭىنەن, ءارى تولىعىراق اعىمداعى جىلدىڭ 30 قازان جانە 1 قاراشا ارالىعىندا قازاقستاندىق ءمجا ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىمەن وتەتىن ء«مجا جانە ينۆەستيتسيالاۋدىڭ ESG فاكتورلارى» ءبىرىنشى ينۆەستيتسيالىق فورۋمىندا كەڭىنەن ايتىلاتىن بولادى. بارلىق مەملەكەتتىك جانە جەكە سەرىكتەستەردى وسى الاڭعا الەۋمەتتىك ماڭىزدى جوبالاردى بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋعا شاقىرامىز.
تاتتىمبەت جۇماعۇلوۆ,
قازاقستاندىق مەملەكەتتىك–جەكە مەنشىك ارىپتەستىك ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى
