رۋحانيات • 16 قازان، 2019

عىلىم قاناتىنداعى عۇمىر

126 رەتكورسەتىلدى

ء«تىلىڭىز ءتاتتى، ويىڭىز قانداي! تىڭدادىم، ۇقتىم جان كۇيىڭىزدى. بولار ەم كۇندە ءبىر جاسارعانداي، كوپ تۋسا قازاق ءدال سىز­دەي قىزدى!...» بۇل جول­دار 1946 جى­لى زا­ما­نىمىزدىڭ كور­نەكتى اقى­نى قاسىم امان­جو­لوۆتىڭ ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ اكا­دەميگى رابيعا عالي­قىزى سىزدىقوۆاعا ار­ناعان انىنەن الىنعان. رابيعا عاليقىزى قازاق فيلولوگياسىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان اڭىز تۇلعا. ونىڭ ءتىل ءبى­لىمى سالاسىنا قوسقان ۇلە­سى تەلەگەي تەڭىز.

قازىرگى ۋاقىتتا قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدە ر.سىز­دىقوۆانىڭ ورفوگرافيا، ورفو­ەپيا جونىندەگى ەڭبەكتەرى ەرەك­شە وزەكتى بولىپ سانالادى. عالىم اپامىز وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنان بۇگىنگە دەيىن ءوز قۇندىلىعىن جوعالتپاعان قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق ەرەجەلەرى مەن انىقتامالىقتارىن جاسادى. ورفوگرافيالىق انىقتاما قازاق ەملە ەرەجەلەرىنە جۇگىنەتىن بارشا قاۋىمنىڭ كۇندەلىكتى جازۋ بارىسىندا پايدالاناتىن ەڭ باستى قۇندى قۇرالى.

رابيعا عاليقىزىنىڭ بالا­لىق جانە جاستىق شاقتارى ەلى­مىزدىڭ تاريحىنداعى ەڭ قيىن كە­زەڭدەرگە تۇسپا-تۇس كەلدى: اكەسى سول كەزدەگى زيالى تۇلعالار قا­تا­رىندا رەپرەسسياعا ۇشىرادى جا­نە 1937 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلدى.

ون التى جاسىندا رابيعا عا­ليقىزى مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن جانە باسقا دا پان­دەردەن ساباق بەرگەن. العاشقى پەداگوگيكالىق جۇمىسى جونىندە: «مەن ساباق بەرەمىن. ءتىل، ادەبيەت – ەكەۋىنەن. مۇعالىمى بولماي، بيو­لوگيادان دا ساباق بەرىپ ءجۇر­دىم. ەڭ ءبىرىنشى بارعاندا: «ال بالالار ەندى سەندەرمەن باقا، شايان، قۇرت-قۇمىرسقا جاي­لى وقيمىز»، دەپپىن عوي. ءسويتىپ ءتىپتى بەرمەگەن ساباعىم جوق، زوولوگيادان دا، بوتانيكادان دا بەرىپپىن. ءسويتىپ ساباق بەرىپ ءجۇرىپ، كا­دىمگىدەي ىسىلىپ قالدىم، بالالار تىڭدايتىن بولدى مەنى»، دەيدى عالىم.

1945 جىلى اباي حاكىمنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان كون­فە­رەنتسياعا قاتىسۋ ءۇشىن قازاق­ستاننىڭ بارلىق ايماقتارىنان مۇعالىمدەر الماتىعا جينالدى. ولاردىڭ اراسىندا رابيعا عاليقىزى دا بولدى. سول كونفەرەنتسيا جايىندا اپايدىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا: ء«بىر سەكتسيادا باسقا وبلىستاردان كەلگەندەردەن كىم سويلەيدى، – دەدى. قاراپ وتىرماي، قول كوتەردىم. ءبىر ەسىمدە قالعانى وقۋلىقتاردا كەتەتىن ەملە قاتەلەرىنىڭ بار ەكەنىن ايتتىم. سوندا جاسى ورتا جاس­تان اسا بەرگەن ءبىر ادام كەلىپ: «قا­راعىم، قايدان كەلدىڭ، جاقسى سويلەدىڭ، دۇرىس سويلەدىڭ»، دەدى. سويتسەم بۇل كىسى اكادەميك ىسمەت كەنەسباەۆ ەكەن. كەلەسى ءبىر ۇزىلىستە ادەمى ءبىر «ورىس» كەل­دى قاسىما. كەلدى دە، تاپ-تازا قا­زاقشا: ء«وزىڭ ءبىر پىسىق قىز ەكەن­سىڭ، قايدان كەلدىڭ؟»، دەدى. بۇل كىسى – ماۋلەن بالاقاەۆ ەكەن».

جاس جانە جىگەرلى قىزدىڭ سوي­لەگەن ءسوزى نازاردان تىس قال­عان جوق. سول كەزدەگى قازاق پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتىن باس­قارعان پروفەسسور احمەدي ىسقاقوۆ جا­لىنداعان جاستىڭ ەرەكشە قابىلەتى مەن ءتىلىنىڭ وتكىرلىگىن بايقاپ، ونى بىردەن فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ءۇشىنشى كۋرسىنا شاقىردى.

الپىسىنشى جىلداردان باس­تاپ رابيعا عاليقىزى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەدى. ر.سىزدىقوۆا قاتىسقان عى­لىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ بىرىنە م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى كەل­دى. كونفەرەنتسياعا قاتى­سۋ­شى­لار­دىڭ بارلىعىن تىڭدا­عاننان كەيىن مۇحتار ومارحان ۇلى جاس عالىمدى ءسوز سويلەگەنى ءۇشىن ماقتادى، ونىڭ بايانداماسىندا كوتەرىلگەن پروبلەما لينگۆيستەر مەن ادەبيەتتانۋشىلار ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ، تالانتىن جوعارى باعا­لادى. م.اۋەزوۆتىڭ كەڭەسى بو­يىن­شا ر.سىزدىقوۆا اباي شى­عارماشىلىعىن لينگۆيس­تي­كالىق تۇرعىدان زەرتتەي باستادى. ۇلى جازۋشىنىڭ وسيەتى ءوز جەمىسىن بەردى. رەسپۋبليكالىق عىلىمي جانە قوعامدىق ورتادا جوعارى باعالانعان «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى»، «اباي­دىڭ ءسوز ورنەگى»، «اباي ولەڭ­­دەرىنىڭ سينتاكسيستىك قۇرى­لىسى» سياقتى كۇردەلى ەڭبەكتەر جازىلدى.

اكادەميك ر.سىزدىقوۆا ەڭ­بەكتەرىندە قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ءارتۇرلى سالالارى قامتىلعان. كور­نەكتى عالىم-فيلولوگ كوپ جىلدار بويى جالپى تۇركو­لوگيالىق زەرتتەۋلەرمەن، قا­زاق ادەبي ءتىلىنىڭ پروبلەمالارى­مەن، سويلەۋ مادەنيەتى، قول­دانبالى لينگۆيستيكا جانە ت.ب. ماسەلەلەرمەن جان-جاقتى جانە بايىپتى اينالىستى.

1993 جىلى «XV-XIX عاسىر­لارداعى قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى» مونوگرافياسى قايتا باسىلىپ، تولىقتىرىلدى. الپى­سىنشى جىلداردان باستاپ ر.سىز­دىقوۆا قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ قا­لىپتاسۋ، دامۋ كەزەڭدەرىن زەرت­تەدى. ادەبي ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋ قاعيداسى تۋرالى عالىمنىڭ وزىندىك پىكىرى بار، سوعان سايكەس XV-XVII عاسىرلارداعى اقىندار مەن جىراۋلاردىڭ شى­عارمالارىنىڭ ءتىلى قاشاندا ادەبي ءتىلدىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. تاريحي ەسكەرتكىشتەردى جان-جاقتى جانە كەشەندى تۇردە زەردەلەۋدىڭ نەگىزىندە زەرتتەۋشى ادەبي ءتىلدىڭ نورماتيۆتىك نەگىز­دەرىن بىرىكتىرۋ مەن دامىتۋ تەك جازباشا تۇردە ەمەس، اۋىزشا تۇر­دە جۇرەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.

قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ دامۋى مەن تاريحى ماسەلەلەرى عا­لىم­­نىڭ تۇركولوگيالىق زەرت­تەۋ­لەرىمەن تىعىز بايلانىس­تى. ورتاعاسىرلىق «جامي ات-تاۋاريح» ەسكەرتكىشى ءتىلىنىڭ لەك­سي­كالىق جانە گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە (XVI عاسىر) تالداۋ جاسايدى. تۇركى تىلدەرىنىڭ وعىز جانە قىپشاق ەلەمەنتتەرىن سالىستىرۋ ناتيجەسىندە زەرتتەۋشى جازبا ەسكەرتكىش قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ تاريحي مۇراسى ەكەندىگىن دالەلدەيدى.

ونىڭ قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ء(حىى عاسىر) حيكمەت تىلىندەگى ماتىندىك زەرتتەۋلەرى – عىلىمي قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ۇل­كەن ەڭبەك. ر.سىزدىقوۆانىڭ شى­عارماشىلىعى پروبلەمالاردى تەرەڭ زەرتتەۋىمەن جانە تىلدىك دەرەكتەردىڭ كەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.

عالىمنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ­لەرىندە سويلەۋ مادەنيەتىنە قاتىستى تەوريالىق جانە قولدان­بالى ماسەلەلەر ماڭىزدى ورىن الادى. قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تەورياسى ونىڭ الەۋمەتتىك فۋنكتسيالارى مەن ءنورماتيۆتى پروتسەستەرىنىڭ دامۋى تۇرعىسىنان قاراستىرىلادى. ول ءوز ەڭبەكتەرىندە نورما، كوديفيكاتسيا، سويلەۋ جانە ت.ب. سياقتى لينگۆيستيكالىق ۇعىم­داردى تەرەڭ تالداپ اشىپ بە­رەدى. تىلدىك نورما مەن ونىڭ كوديفيكاتسياسىنىڭ ماسەلەلەرى، قازاق ورفوگرافياسى مەن پۋنك­تۋاتسياسىنىڭ نەگىزگى ەرە­جە­لەرى، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ لەك­سيكوگرافيالىق بايلىعى، ستي­ليستيكا مەن شەشەندىك ماسە­لەلەرى كوپتەگەن مونوگرافيالاردا، انىقتامالىق كىتاپتاردا، وقۋلىقتاردا جانە ت.ب. وقۋ قۇرال­دارىندا كورىنىس تاۋىپ انىق­تالادى.

رابيعا سىزدىقوۆانىڭ ء«سوز سازى» دەگەن ەڭبەگى 1995 جىلى ەكىنشى رەت باسىلىپ شىقتى ء(بى­رىنشى باسىلىم 1983 جىلى جارىق كوردى). كومەكشى قۇرال رەتىندەگى جۇمىستىڭ نەگىزگى ماقساتى – سويلەۋ ۇستىندە سوزدەردى دۇرىس دىبىستاۋ زاڭدىلىقتارىن قالىڭ جۇرتشىلىققا، اسىرەسە جاستارعا ۇيرەتۋ، سونداي-اق مۇنى وقۋ ورىندارىمەن قاتار، تەلەراديو جانە ساحنا ونەرىنە كەڭىنەن پايدالانۋ، ءار قازاق بالاسىن ءوزىنىڭ انا تىلىندە دۇرىس تاربيەلەسە دەگەن تالاپ. عالىمنىڭ ايتۋىنشا ء«سوز سازى – سويلەۋ ۇستىندە (اكتىسىندە) سوزدەردىڭ دۇرىس اي­­تىلىپ، قۇلاققا جاعىمدى ەس­تىلۋى. ال سوزدەردى دۇرىس ايتۋ دەگەنىمىز ءتىلدىڭ تابيعي دىبىس زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋ بولىپ تابىلادى».

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، ر.سىزدىقوۆا قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كورنەكتى عالىمدار ا.بايتۇرسىن ۇلى، ق.جۇبانوۆ، ح.دوسمۇحامەدوۆتەردىڭ ەڭبەك­تەرىن ناسيحاتتاۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ولاردىڭ ومىرىنە جانە ەڭبەك جولىنا ارنالعان مونوگرافيالار، كىتاپتار، بروشيۋرالار مەن ماقالالار جارىق كوردى.

اكادەميك ر.سىزدىقوۆا عى­لىمي، پەداگوگيكالىق جانە قو­عامدىق قىزمەتى ءۇشىن «قۇرمەت»، «پاراسات» جانە «بارىس» مەملە­كەتتىك ناگرادالارىمەن ماراپاتتالدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ جانە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى. ەڭبەك سى­ڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى اتاندى.

ۋاقىت ونىڭ الداسپان اقىل-ويى مەن ومىرلىك كۇش-قۋاتىنا ەشقاشان شەكتەۋ بولا المايدى. ونىڭ تەرەڭ دانالىعىنا، ەڭبەككە دەگەن ەرەكشە قابىلەتىنە، كەڭ دۇنيەتانىمىنا، سونىمەن قاتار ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاعدىرىنا دەگەن ازاماتتىق ۇستانىمىنا ۇلكەن دە، كىشى دە ءتانتى. رابيعا اپاي عىلىمعا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنا دا باعا جەتپەس ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

ىزگى نيەتى مەن جان دۇنيەسىنىڭ سۇلۋلىعىنا قاراي ول كىسىنىڭ جانىنا اسىرەسە، جاستار جاعى ماگنيتتەي تارتىلىپ تۇرادى. ول قامقور جانە مەيىرىمدى تالىمگەر رەتىندە جاس ارىپتەستەرىنە تەك عىلىمدا عانا ەمەس، كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءتۇرلى بەلەستەرىندە كومەك قولىن سوزۋدان تانعان ەمەس. را­بيعا عاليقىزىنىڭ ۇيىنەن قوناق ۇزىلمەيدى، داستارقانىنان قازاقتىڭ تالاي زيالىسى ءدام تاتتى، پىسىرگەن تاعامدارى ءتىل ۇيىرەدى. دەي تۇرعانمەن كۇندەلىكتى ومىردەگى باستى ءحوببيى – سپورت. سپورت ويىندارىن تەلەديداردان قالت جىبەرمەي، قاداعالاپ وتىراتىن ناعىز جانكۇيەردىڭ ءوزى، وتاندىق سپورتشىلاردىڭ ءومىرى مەن جەتىستىكتەرىن بۇل كىسىدەن ارتىق تەرەڭ بىلەتىن ادام نەكەن-ساياق. عالىمنىڭ كوپشىلىككە كوپ ايتىلا بەرمەيتىن وسىنداي سان قيلى قىرى تاعى بار. تۇلعانىڭ ونەگەلى ومىرىنە بويلاعان سايىن دانا­لىق دارياسىنان ءشولىڭىز قانىپ، جانسارايىڭىز جادىراپ سالا بەرەدى.

 

زەينەپ بازارباەۆا،

ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە

باستى اقپارات (21.02.2020)

ۆيدەو • 21 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار