رۋحانيات • 16 قازان، 2019

جەتى ونەر قونعان جامپوزىم

59 رەتكورسەتىلدى

ەگەر قۇدىرەتى كۇشتى قۇداي تال بويى تالانتپەن ورىلگەن ەرەكشە جانداردى – اقىن-جىراۋلاردى جاراتپاسا، جارىق دۇنيە قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالار ەدى. ادامزات اقىل-ويى تۋعىزعان نەبىر عاجايىپ ىشىندەگى ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرىپ، ادامزاتپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ەڭ كونە، ەڭ ءبىر قۇدىرەتتى ونەر – ءسوز ونەرى. قاسيەتتى كىتاپتاردا دا ەڭ الدىمەن ءسوز بولعان دەپ تەگىن ايتىلماعان. دۇنيەنى بيلەيتىن – ءسوز، ءسوزدى بيلەيتىن – اقىن!

اللا تاعالانىڭ مەيىرى ءتۇسىپ، ەرەكشە جاراتىلعان ەرەن تالانتتىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ بار قازاقتىڭ ماقتانى، ءان مەن جىر­دىڭ ارايلاپ اتقان اق تاڭى كەنەن ازىرباەۆ. تابيعات – انا ەرەكشە جاراتقان حاس تالانتتار ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايدى. ولار ءبىر-بىرىمەن ۇندەس، ۇقساس بولۋمەن بىرگە، ولاردىڭ وزىن­دىك ەرەكشەلىكتەرى دە از ەمەس. كە­نەن اتامىز دا ەشكىمگە ۇق­سا­مايتىن ەرەكشە تالانت. كەنەن قازاقتىڭ ءوزى ءپىر تۇتقان ءسۇيىنبايى مەن جامبىلىنا دا، ءوزى وزگەشە مەكتەبىم دەپ ساناعان شاشۋباي مەن يسا­عا دا، +بالۋان شولاق پەن نار­تايعا دا، قىرعىزدىڭ تى­نى­بەگى مەن ساياقبايىنا دا، اعىلشىننىڭ كەدەمىنە مەن دا­عىستاننىڭ سۇلەيمان ستال­سكيىنە دە ۇقسامايدى. ول وسى ءبىز تىزبەلەگەن اقىن، جى­راۋ، ءانشى، جىرشىلارمەن جانر جاعىنان جاقىن بولا تۇرا سول حاس تالانتتاردى قايتالاماي وزىنە عانا ءتان وزگەشە ونەر تۋعىزدى. كەنەن ازىرباەۆتىڭ شىعارماشىلىق وزگەشەلىگى دە، ەرلىگى دە وسىندا. بۇل – ءبىر. سونادايدان كوزگە شالىنار تاۋ تۇل­عالى سوم تالانتتىڭ ەكىنشى ەرەك­شەلىگى – ونىڭ تابيعي تا­لانتىنىڭ سان قىرلىلىعى. ول ءان شىعاردى، بۇل تۇستا ول سازگەر. سول ءاننىڭ ءسوزىن وزگەدەن سۇرامايدى، ءوزى جازدى، بۇل ورايدى ول – اقىن. سول ءاندى وزگە ەمەس، الدىمەن ءوزى ورىندايدى. بۇل ساتتە ول – ءانشى. وسى ورايدا ول اقان سەرىمەن ۇندەس. ايتسە دە، جەرۇيىعى – جەتىسۋدىڭ شا­شاسىنا شاڭ جۇقپايتىن جۇيرىگى، جىردا – ءدۇلدۇل، اندە – بۇلبۇل كەنەننىڭ ونەردەگى ويۋ ورنەگى اقان سەرى­دەن وزگەشە. ال اسپانداعى اق­قۋمەن ءان جارىس­تىرعان ارقالى ءانشى، ازۋىن ايعا بىلەگەن ايتۋلى اقىن، قازاقتىڭ ءسوز بەن ونەرىنىڭ قۇلاگەرى اقان سەرىنىڭ ءستيلى – ءسوز ساپتاۋى، ءان باپتاۋى وزگەلەرگە ۇقسامايتىن وزىنە عانا ءتان وزگەشەلىگى بار ەشقاشان توت باسپايتىن سوم التىنداي دارا، ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسا بەرەتىن ءومىردىڭ وزىندەي عۇمىرلى، دانا.

كەنەن ازىرباەۆ تالان­تىنىڭ ءۇشىنشى وزگەشەلىگى – جاساندى ەمەس، جاسامپاز، تۇندە دە جار­قى­رايتىن جاۋھارداي جاقۇت تۋىندىلار.

ءتورتىنشى ەرەكشەلىگى – تا­بيعات-انا جومارتتىقپەن سىي­لاعان دارا دارىنى تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن الىپ بايتەرەك – حالىقتىڭ حاس قا­سيەتتەرىنەن ءنار العان، ءبۇ­تىن شى­عارمالارى بۇكىل ەل­دىڭ قۋا­نىشى مەن مۇڭىنان جا­رالعان.  بۇعان جەتى جاسىنان قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن قولىنا الىپ، ءان شىرقاعان كەنەننىڭ «كوك شولاق»، «با­زار-نازار»، «بوزتورعاي» سە­كىلدى اتاقتى اندەرى دالەل.

1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتە­رى­لىسىنە قاتىسقان، كەڭەس وكىمەتىن ورنا­تۋعا بەلسە­نە ات سالىسقان، بال­قاش مىس­­­شىلارى مەن شىمكەنت قور­­عاسىن­شى­لارىنىڭ، تۇر­كسىب قۇرى­لىس­شىلارى مەن قاراعاندى كەن­شىلەرىنىڭ اراسىندا بولىپ سوتسياليستىك قۇرىلىستىڭ ارشىندى ادىمدارىن جىر­لاعان، ۇلى وتان سوعىسى كە­زىن­دە ء«بىزدىڭ وتان جەڭەدى»، «باتىر موسكۆا» دەپ جەڭىسكە جىگەرلەندىرگەن، «ايعا ۇشقان اقيىق» دەپ عارىشكەرلەردى اسقاقتاتقان، «جاينادى، تىڭىم جاينادى» دەپ تىڭ يگەرۋشىلەر ەڭ­بەگىن اسپانداتقان كەنەن شى­عارمالارى – قازاقستان تا­ريحىنىڭ كوكەيدەن كەتپەس كوركەمسوز، كوكەيكەستى ءان، زور داۋىسپەن بىرىگە، بىرەگەي جىرلانعان كوركەم شەجىرەسى. بۇل بەسىنشى ەرەكشەلىك.

1936 جىلى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتى­ناسقان، 1937 جىلى جام­بىلمەن بىرگە ش.رۋستاۆەلي تويىنا بارعان كەنەن سىندى الىپتىڭ التىنشى ەرەكشەلىگى – تۋ سوناۋ 1900 جىلى لاتيپامەن، 1921 جىلى كەنجەقوجامەن، 1943 جىلى ابدىعاليمەن، 1963 جىلى ەسداۋلەتپەن ءسوز جارىس­تىرىپ ايتىسۋى. بۇل ونىڭ ايتىستىڭ دا اقتاڭگەرى ەكەندىگىن ايقىنداپ تۇر. بۇل ونىڭ التىنشى قىرى.

كەنەن اتامنىڭ جەتىنشى قىرى – جى­راۋلىق. بۇل تۇستا قىرعىز­دىڭ «ماناسىن»، قا­زاقتىڭ «قوبى­لان­دىسىن» ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ورتاق قا­زىناسى – «كورۇعلى»، سو­عان قوسا ءوزىنىڭ «قىرعىزباي-كە­نەباي-كەربەز»، ء«الي باتىر» داستاندارىن كا­نىگى جىراۋلارداي تاپجىلماي وتىرىپ تاڭعا دەيىن جىرلاعان كۇمىس كومەي، بال تاڭداي جىر­شىلىعىن العا تارتىپ، العىس ايتامىز.

ءتۇيىپ ايتساق، كەنەن ازىر­باەۆ حا­لىقتىڭ ءوز ىشىنەن شىق­قان سامورودوك سارى التىن، بىرىنەن-ءبىرى وتكەن جەتى بىردەي ونەر قونعان سان سىرلى، كوپ قىرلى تالانت.

ماكسيم گوركيدىڭ سوزىمەن ايتساق: « ۇلى حالىقتار بار ءوزىنىڭ كىشكەنتاي ۇلدارىن ۇلى ەتىپ كورسەتە الاتىن، ۇلى تۇل­عالار بار ءوزىنىڭ كىشكەنتاي حالقىن ۇلى ەتىپ كورسەتە الاتىن».

حح عاسىردىڭ ماحامبەتى، ءححى عا­سىردىڭ ماعجانى، ول­جاس سۇلەيمەنوۆ بىلاي دەيدى:

« ۇلى مادەنيەتتەر ءوزى­نىڭ كىشكەنتاي وكىلىن دە جوعالت­پايدى، ول سونىسىمەن ۇلى; ال، كىشكەنتاي مادەنيەت ءوزىنىڭ ۇلى وكىلدەرىن دە وپ-وڭاي جوعال­تىپ الىپ جاتادى، ول سونىسىمەن كىشى».

ادامزات مادەنيەتىنە لا­يىقتى ۇلەس قوسقان الەم­دىك بيىكتەگى ەكى الىپ­تىڭ – م.گور­كي مەن و.سۇلەي­مەنوۆ­تىڭ ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇر­عان تەڭىزدەي تەرەڭ ويلارى كە­نەن اتا تالانتىنان الار ەڭ باستى تاعىلىمنىڭ ءبىر بولسا، نۇر ۇستىنە نۇر.

كورنەكتى عالىم، بەلگىلى قو­عام قايراتكەرى مىرزاتاي جول­داسبەكوۆتىڭ جامبىل مەن كەنەن شىعارمالارىن ناسي­حات­تاۋداعى ەڭبەگى وراسان. مىر­­­زەكەڭ­نىڭ سول ۇلاعاتتى ءىسىن جاس عا­لىم­دار ءىلىپ اكەتسە نۇر ۇستىنە نۇر.

ء«سوزى جوعالعان حالىقتىڭ ءوزى دە جوعالاتىنىن» (احمەت باي­تۇرسىنوۆ) بايلار مەن باس­تىقتار ۇمىتتى عوي. ەندى حالىق ۇمىتپاسا ەكەن.

تالانتتاردى تاريحتىڭ ءوزى تۋعى­زادى، زاماننىڭ سەلى مەن جەلى، ءورتى مەن دەرتى شىڭداپ شىنىقتىرادى. ولاردىڭ رۋحى ولمەيدى، جۇلدىزى سونبەيدى كۇن وتكەن سايىن اتاق-داڭقى وشپەي، كەرىسىنشە، قۇمنان ار­شىلعان التىنداي جارقىراي بەرەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى كەنەن ازىرباەۆتىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ جاتقان ەكىنشى ءومىرى.

 

ءسابيت دوسانوۆ،

جازۋشى، مەملەكەتتىك

سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە

باستى اقپارات (21.02.2020)

ۆيدەو • 21 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار