رۋحانيات • 15 قازان، 2019

باقىت بوكەباەۆ: بەكزات ونەر بەلەستەرى

178 رەتكورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ قايتالانباس مادەني وشاعى، مىڭ جىلدان اسا تاريحى بار الماتى شاھارىنىڭ كورنەكتى ونەر ورداسى، اقشاڭقان كۇمبەزىمەن ساۋلەتى جاراسقان، قازاق تسيرك ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعى – «قازاق مەملەكەتتىك تسيركى» الداعى 2020 جىلى جارتى عاسىرلىق بەلەسكە قادام باسقالى وتىر.
تسيرك ونەرى قۇدىرەتى مەن قاسيەتى، سيقىرى قايتالانباس مانەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. تسيركتە بارلىعى شىنايى. تسيرك – ەرجۇرەكتىكتىڭ، شامادان تىس باتىلدىقتىڭ، ادامنىڭ، ونىڭ ءتانى مەن رۋحىنىڭ تاڭعاجايىپ مۇمكىندىكتەرىن كورسەتۋ ونەرى.

تسيركتە باتىلدىق تانىتپاۋ، قايسار بولماۋ مۇمكىن ەمەس. مانەج تيتتەي قاتەلىكتى كەشىر­مەيدى، تريۋك دالمە-ءدال ورىندالۋى كەرەك، ونسىز ءارتىستىڭ ومى­رىنە قاتەر ءتونۋى مۇمكىن. بى­لاي­شا ايتقاندا، تسيرك – ءومىر مەن ءولىم ورتاسىنداعى ۇلى ونەر! تسيرك ونەرىنىڭ تۇپكى ماقساتى – بالدىرعاندار مەن جاسوسپىرىمگە كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي سىيلاپ قانا قويماي، ولارعا ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ۇردىسىندە الەم تۋرالى ەستەتيكالىق دۇنيەتانىمىن، رۋ­حانيات پەن ادامگەرشىلىك قۇن­­دىلىقتارىن، وتانشىلدىق سەزىم­دەرىن قالىپتاستىرۋعا سەبىن تيگىزەدى. قازاق حالقىنىڭ ىلكىدەن جەتكەن ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ءون بويىندا تسيرك ونەرىنىڭ كورىنىسى شەت قالماعان، قايتا دالانىڭ ءومىر سالتىمەن بىتە قايناسقان. كوشپەلى حالىقتىڭ اسپان كو­گىندە قالىقتاعان قىرانى، جەلمەن جارىسقان جىلقىسى قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىمەن بىرگە جاساپ، زاماناۋي رامىزدەردەن ورىن العان. قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى تۇرمىسىنداعى باتىلدىق، ەپ­تىلىك، اساۋ ارعىماق­تاردى با­عىن­دىرىپ، ات قۇلاعىندا ويناۋ ونەرى ەجەلدەن ايگىلى بولاتىن. تابيعاتپەن ەتەنە عۇمىر كەشكەن كوشپەلىلەردىڭ وسى ونەردىڭ العاشقى يەلەرى دەي الامىز. ءبىز­دىڭ ويىمىزشا، ۇلى دالاداعى تسيرك ونەرىنىڭ قارىشتاپ دامۋى وسىدان التى مىڭ جىلداي بۇرىن كوشپەلى بابالارىمىزدىڭ ادامزات تاريحىندا العاش رەت جابايى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ماڭىزى زور مادەني توڭكەرىس ەدى.

ويتكەنى تسيرك ونەرى تۇر­عى­سىنان العاندا كوشپەلى سايىپ­قىران بابالارىمىز اتتى قولعا ۇيرەتۋمەن قوسا تابيعاتپەن ەتەنە بولۋىنا، اساۋ قىلقۇيىرىقتىنى ءوز ىرقىنا باعىندىرىپ، ادام مەن جانۋار اراسىنداعى ۇن­دەس­تىكتىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشىپ ەدى. ادام مەن جا­نۋار­دىڭ ۇندەستىگىنەن، ءىس-قيمى­لى­­نىڭ ۇيلەسىمىنەن ۇلى دالا توسىندە ارعىماقتىق تسيرك ونەرى وركەندەدى. وسى ارادا ايتا كەتە­تىن جايت، الەمدىك تسيرك تاريحىندا تۇڭعىش ستاتسيونارلىق (تۇراقتى) تسيركتىڭ پايدا بولۋى دا كاسىبي اتقا ۇيرەتۋ مەكتەپتەرىنىڭ قالىپتاسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەۋروپالىقتار شاباندوز­دار ونەرى تۋرالى ماعلۇماتتى كوبىنەسە ميفولوگيالىق كەنتاۆرلار اڭىزى ارقىلى تانىپ-ءبىلدى، ءبىزدىڭ ات قۇلاعىندا ويناپ، جەر-جاھاندا تۇلپار تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن اتا-بابالارىمىزدى كەنتاۆر وبرازىندا قابىلدادى، ايبارىنان سەسكەندى، داڭقىنا باس ءيدى. ارعىماقتار تسيركىندەگى شاباندوزدىق ونەردىڭ كوركەم ءتۇرى – «دجيگيتوۆكا» تريۋكتەرى وتە ديناميكالىق تۇردە دامىپ، جانرلىق جاعىنان ۇدايى جە­تىلدىرىلىپ، ءحVىى عاسىردا ستا­تسيو­نارلىق تسيركتەردىڭ قالىپ­تاسۋىنا تۇرتكى بولدى. بۇل ونەر اينالىپ كەلگەندە، ۆولتيجيروۆكا جانرىنىڭ دا قانات جايىپ دامۋىنا سەبىن تيگىزدى. كوشپەلى دالا حالىقتارى، كاۆ­كاز ايماعىن مەكەندەگەن تاۋ حالىقتارى وسى ارعىماقتار تسير­كىنىڭ وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوستى. وسى رەتتە ايتا كەتۋ كەرەك، سوڭعى جىلدارى شەشەنستان باسشىسى رامزان قادىروۆتىڭ باستاماسىمەن قاپ تاۋلارىندا ءسان-سالتاناتى كەلىسىپ ۇلتتىق كوستيۋم كيىنگەن 1300 ارعىماقپەن شەرۋ جاساۋ داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. وسىنداي سالت اتتى سەرۋەن گيننەستىڭ رەكوردتتار كىتا­بىنا دا ەنگىزىلدى. وسكەلەڭ ۇرپاققا رۋح بەرەتىن وسىنداي سالت اتتى ساربازدار شەرۋى بىزگە دە كەرەك. جوعارىداعى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، تومەندەگىدەي قورىتىندى جاساۋعا بولادى. ۇلى دالاداعى ەجەلگى ادامدار جىلقىنى التى مىڭ جىل بۇرىن قولعا ۇيرەتىپ، ۇزەڭگى، اۋىز­دىق، ەر-تۇرمان ويلاپ تاپقان كەزدەن باس­تاپ قازاق حالقىنىڭ ارعىماقتىق تسيرك ونەرىنىڭ كۋلتۋروگەنەزى باس­تالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. دە­مەك، قازاق تسيرك ونەرىنىڭ نەگىز­گى باستاۋى جىلقىنى قولعا ۇيرە­تىپ، ات قۇلاعىندا وينايتىن كەزدەن باس­تالادى. دالالىق تسيرك ونەرىنىڭ بارلىق جانرلارىنىڭ ور­كەندەۋى قازاق ءۇشىن قاسيەتتى جانۋار – جىلقىمەن تىكەلەي بايلانىستى.

دالالىق تسيرك ونەرىنىڭ قوز­عاۋشى بولىگى، سيپاتتى نىشا­نى – سال-سەرىلىك فەنومەنى بول­­­عان. ەۋروپادا تسيرك ونەرى كە­دەيلەردىڭ كۇنكورىس كاسىبى بولسا، ۇلى دالاداعى تسيرك ونەر اقسۇيەكتەردىڭ دە، قاراپايىم بۇقارانىڭ دا بارىنە ورتاق ام­بەباپ ءارى بەكزادالىق ونەرى بولعان. ەۋروپالىق گيستريوندار حالىقتىڭ تومەنگى قاباتىنا جاتاتىن بولسا، قازاقتىڭ سال-سەرىلەرى قۇرمەتتى وكىلدەر قاتا­رىنان ورىن الادى. ورىستىڭ سكوموروحتارى ايۋمەن كورىنىستەر قويسا، قازاقتىڭ سال-سەرىلەرى مەن بالۋاندارى ات ۇستىندە ونەر كورسەتۋگە ماشىقتاندى. تەاترى جوق قازاق دالاسىنداعى كوش­­پەلى ەل تىرشىلىگىنىڭ سالتاناتى مەن ءسانىن كىرگىزگەن سال-سە­رى­لەر تاعىلىمدىق مۇرالارعا باي، جان-جاقتى ونەر تۇرلەرىن جەتىك مەڭ­گەرگەن مايتالمان تۇل­عالار، قازاق سا­حاراسىنىڭ مادەني كەلبەتى بولدى.

ءحىح عاسىردا حالىق اراسىن­دا «اعاشاياق» اتانعان سال-سە­رىلەردىڭ كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىن كلاسسيكالىق تسيرك ونەرىن ەل الدىندا جانە كۇندەلىكتى ومىردە دە بەرىك ۇستانعان كاسىبي تسيرك ارتىستەرىنە جاتقىزۋعا بولادى. سان قىرلى ونەرپاز بەرىكبول كو­پەن ۇلى، راقىمبەردى، نازا­روللا ءجۇندىباي ۇلى سىندى دالالىق تسيرك ونەرىنىڭ بىرنەشە مايتالمانى «اعاشاياق» دەگەن اتپەن تانىلدى. ءحىح-حح عا­سىرلاردا قازاق دالاسىندا قا­نات جايعان جارمەڭكەلەر زاماناۋي كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى تسيرك ونەرىنىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەردى. ءسويتىپ جارمەڭكەلەر – دا­لالىق تسيرك پەن تەاتردىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ قاينار كو­زىنە، مادەني قۇرامداس بولىگى­نە اي­نالدى. بالۋان شولاق، قا­جىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى، شا­شۋبايلار وسى جارمەڭكەلەردە تاڭعاجايىپ تريۋكتەرىن كورسەتتى. قازاقتىڭ تسيرك ونەرى مەن كۇلكى مادەنيەتىندە تريكستەرلەر وبرازى الدار كوسە، قوجاناسىر، ءزارۋباي سايقىمازاق، قۇلاقاي قۋ، شانشاردىڭ قۋلارى – وتكىر ءتىلدى قانتاي، تونتاي، جونتايلار رەتىندە كورىنىس تاپقانى ءمالىم. ماسەلەن، 1920 جىلداردىڭ باس كەزىندە قوياندى جارمەڭكەسىندە ءزارۋباي دەگەن سايقىمازاق قويان سياقتى كيىنىپ الىپ، ۇستەل ۇستىندە تۇرعان كەسەلەردىڭ ەشقايسىسىنا قول-اياعىن تيگىزبەستەن قويان سياق­تى سەكىرىپ، شوقىراقتاپ ءبىر ساعات بويى كۇردەلى قيمىلدار جاساپ بيلەپ ونەر كورسەتكەن ەكەن.

1970 جىلى قۇرىلعان قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ كاسىبي ۇجىمى ءبىرىنشى قويىلىمىن رە­سەيدىڭ ساراتوۆ قالاسىنداعى تسيرك مانەجىندە «مەدەۋ» اتتى ۇلتتىق باعدارلامامەن اشتى. 1970 جىلدىڭ 24 شىلدەسىندە العاش تۇساۋىن كەسكەن «مەدەۋ» اتتى قويىلىم قازاق ۇلتتىق تسيرك ونەرىنىڭ تۋعان كۇنى رە­تىندە تاريحتا قالدى. قازاق تسير­كىنىڭ قۇرىلۋىندا جانە تسيرك ارتىستەرىنىڭ العاشقى ءبىلىم ۇياسى – الماتى ەسترادا-تسيرك ستۋ­­دياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان قاز كسر حالىق ءارتىسى گۇلجيھان عاليەۆانىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان زور بولدى. قازاق كاسىبي تسيرك ۇجى­مى «عاجايىپ جەر» قو­يىلىمىمەن كسرو-دا ون جىل بويى ەڭ ۇزدىك ۇجىم بولىپ تانىلعان. 1980 جىلى تسيرك ونە­رىنىڭ دامۋىنا قوسقان ەڭبەگى ءۇشىن قازاق تسيركى «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ۇجىمى» اتا­عىنا يە بولدى. قا­زاق تسيركىنىڭ ارتىستەرى كەزىندە الەم­نىڭ ەشبىر تسيركى قايتالاي ال­ماعان «قوس اتتىڭ استىنان ءوتۋ» دەي­تىن رە­كورد­تىق تريۋكتى جاسا­عانى جۇرت­شىلىقتىڭ جادىندا. قازاق تسيركى دوسباتىروۆتار، كۇن­عوجينوۆتار، قورجىنباەۆتار، قوڭىرباەۆتار، ورمانبەتوۆتار، اسەلباەۆتار، بەيسەكوۆتەر، شالا­باەۆتار، ابىشەۆتەر، بولاتوۆتار، حاديكوۆتەردىڭ قالىپتاسقان تسيرك اۋلەتتەرىن جانە وسى ونەرگە قالت­قىسىز قىزمەت ەتكەن باسقا دا ارداگەر ارتىستەرىن، تسيرك ونەرىن مانەج تورىنەن ورنەكتەپ، ۇلتتىق سانانىڭ التىن قازىناسىن بۇ­گىنگى ەگەمەن ەل ۇرپاعىنا، وركە­نيەتتى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋدا اتقارىپ جاتقان كيەلى ونەر ۇجىمىنىڭ ەسەلى دە ەڭسەلى ەڭبەكتەرىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى.

قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك تسيرك ونەرى جاڭا باعىت پەن زا­ما­­­­ناۋي فورماتقا بىرتىندەپ كو­­شىپ جاتىر. بۇرىن مانەجدە ادام مەن جانۋارلاردىڭ قا­تاڭ درەسسيروۆكاعا نەگىزدەلگەن بىر­لەسكەن ونەرى ماڭىزدى سانالسا، قازىرگى كەزدە ونىڭ ورنىن «ادام – جانۋار – تەحنولوگيا» ۇيلەسىم تاپقان ۇشتىكتىڭ شىعارماشىلىق تۋىندىسى الدىڭعى قاتارعا شىق­تى. وركەنيەتتى ەلدەردەگى جانۋار­لاردى قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ىقپالىمەن ۇيرەتىلگەن جانۋار­لاردىڭ ونەرى كەيىنگى قاتارعا ىسىرىلىپ، ايگىلى تسيرك فەستي­­ۆالدارىندا ادامنىڭ فيزي­كالىق مۇمكىندىكتەرى مەن كور­كەمدىك شەشىمدەرى جانە ونى سۇيەمەلدەيتىن تەحنولوگيانىڭ عاجايىپ جەتىستىكتەرى ماڭىزدى ورىن الا باستادى. قالىڭ كورەر­مەننىڭ تالعامىنا بايلانىستى ادام مەن جانۋارلاردىڭ قا­تاڭ ستيلدەگى ونەرى ەندى گۋ­مان­­دىق درەسسۋراعا، ەكەۋارا قى­­زىقتى ويىن فورماتىنا قا­راي ويىسا باستادى. بۇل ءوز كە­زەگىندە قازىرگى تسيرك دراماتۋرگياسى مەن رەجيسسۋراسىنا، رەپەر­تۋارىنا، رەكۆيزيتتەرىن جاڭاشا جاساقتاۋعا، جانرلاردى بايىتۋعا، سونى كوركەمدىك شەشىمدەر قابىلداۋىنا تىڭ وزگەرىستەر اكەلىپ وتىر.

وتاندىق تسيركتىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى جانە كەلەشەگى – قا­زاقستان مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى. قازاق تسيركىنىڭ تاريحى مەن مادەني ءومىرى بىردە-ءبىر گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسىندا ءالى كۇنگە جۇ­يەلى تۇر­دە زەرتتەلمەي كەلەدى، تسيرك ونە­رىنىڭ دامۋى مەن ناسيحاتتالۋىنا مەملەكەت تاراپىنان ءوز دەڭگەيىندە كوڭىل بولىنسە، بەكزات ونەرگە دەگەن جاناشىرلىقتىڭ جارقىن ۇلگىسى، ۇلت مادەنيەتىنىڭ كەمەلدەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قو­سىلار ەدى. قازاقستاندىق تسيرك الەمدەگى تسيرك ونەرىندە كەڭ تا­راعان جانرلاردى شەبەر ورىن­­داپ قانا قويماي، ەشكىمگە ۇقسا­مايتىن وزىندىك رەپەرتۋارى مەن مەكتەبىن قالىپتاستىردى. قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ ءار­بىر قويىلىمى، ءاربىر جەتىس­تىگى قازاقستاننىڭ مادەني ومى­­رىندەگى ەرەكشە وقيعا بولدى. تسيرك ونەرىنىڭ بۇكىلوداقتىق باي­­قاۋىندا «عاجايىپتار جەرى» باعدارلاماسى ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. قازاق تسيرك ۇجىمى ۇلتتىق تسيرك ۇجىمدارىنىڭ بۇكىلوداقتىق بايقاۋىندا بىر­نەشە مارتە لاۋرەات اتاندى (1978 – 1982 ج. ج.). بۇرىن قازاق تسير­كىنىڭ ديرەكتورى بولعان قالدىق بەگەنوۆتىڭ دەرەگى بويىن­شا، قازاق مەملەكەتتىك تسيركى 1970-1985 جىلدار ارالىعىندا كسرو مەن شەتەلدىڭ 76 قالاسىندا گاسترولدىك ساپارمەن بولىپ، 3800 سپەكتاكل كورسەتكەن، ونى 8 ميلليونعا جۋىق كورەرمەن تاما­شالاعان! بۇل دەگەنىڭىز ورتا ەۋروپالىق ەلدىڭ حالقىمەن تەڭ كورسەتكىش.

بۇگىندە «قازاق مەملەكەتتىك تسيركى» كمقك رەسپۋبليكامىزدىڭ جەتەكشى تسيركى رەتىندە تانىلعان، حالىقارالىق ارەنادا وزىندىك قولتاڭباسىمەن كاسىبي جوعارى دەڭگەيىمەن ويىپ ورىن العان، مانەجدەگى عاجايىپ مانەرىمەن ءار­دايىم كورەرمەننىڭ سۇيىس­پەن­شىلىگىنە بولەنگەن ۇجىم بولىپ سانالادى. ەلىمىزدەگى ءتورت تسيرك­تىڭ ىشىندە قازاق مەملەكەتتىك تسير­كىنىڭ شوقتىعى بيىك، تۇرپاتى بولەك، قۇيىسقانى بەرىك، ءداستۇرى بەكەم. قازاق مەملەكەتتىك تسير­كىنىڭ ۇجىمى – ۇلى دالانىڭ ىلكىدەگى ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ سارقىتىن، سايىپقىران بابالا­رىمىزدىڭ بەكزات ونەرىنىڭ ۇزىگىن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي قايتا جاڭعىرتىپ، قىزعالداق قىز­دارى­مىزدىڭ ورنەكتى ونەرىن، ءبورى تەكتى جىگىتتەردىڭ وتتى جىگەرىن شىڭ­داپ، كۇللى الەمگە قازاقستان مادە­نيە­تىنىڭ ءدۇر جاۋھارلارىن، كەمەل قۇدىرەتىن پاش ەتىپ كەلەدى. قا­زاق مەملەكەتتىك تسيركى كاسىبي وتاندىق تسيرك ونەرى مايتال­مان­دارىنىڭ جارقىن شوعىرىن، جاڭا تۇرپاتتاعى تولقىنىن تۇلە­تىپ، ءارتۇرلى جانردا ءوز مەك­تە­بىن قالىپتاستىرعان كيەلى ونەر دىڭگەگىنە اينالدى. قازاق تسير­كى ەۋروپانىڭ رەسەيدىڭ، تمد ەلدە­رىنىڭ جەتەكشى تسيرك ۇجىم­دارىمەن ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك بايلانىس ورناتتى، رەسەيدىڭ تسيرك ۇجىمدارى قازاق تسيركىندە ونەر كورسەتۋگە ەرەك­شە ىقىلاس تانىتادى. بۇل دا قازاق تسيركىنىڭ بيىك بەدەلىنىڭ اي­عاعى بولسا كەرەك.

قازاق تسيركىنىڭ الداعى 50 جىلدىق مەرەيتويى – ونەرسۇيەر حالىقتىڭ عانا ەمەس، ەگەمەن ەلى­مىزدىڭ ءدۇبىرلى تويى، قازاقتىڭ ىلكىدەن جەتكەن بەكزات ونەرىنىڭ مەرەكەسى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەندەي، قانشاما تاعدىردى باس­تان كەشكەن قازاق مەملەكەتتىك تسيركىن زامان تالابىنا ساي تەح­نيكالىق الەۋەتى مىقتى مەكەمە ەتىپ ۇستاپ تۇرۋعا قامقورلىق پەن قاراجات، قولداۋعا ءزارۋ ەكەنىن جاسىرۋعا بولمايدى.

قازاق تسيركىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى ءىس-شارا جوسپارلانىپ وتىر.

 

باقىت بوكەباەۆ،

«قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ» ديرەكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار