تسيركتە باتىلدىق تانىتپاۋ, قايسار بولماۋ مۇمكىن ەمەس. مانەج تيتتەي قاتەلىكتى كەشىرمەيدى, تريۋك دالمە-ءدال ورىندالۋى كەرەك, ونسىز ءارتىستىڭ ومىرىنە قاتەر ءتونۋى مۇمكىن. بىلايشا ايتقاندا, تسيرك – ءومىر مەن ءولىم ورتاسىنداعى ۇلى ونەر! تسيرك ونەرىنىڭ تۇپكى ماقساتى – بالدىرعاندار مەن جاسوسپىرىمگە كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي سىيلاپ قانا قويماي, ولارعا ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ۇردىسىندە الەم تۋرالى ەستەتيكالىق دۇنيەتانىمىن, رۋحانيات پەن ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن, وتانشىلدىق سەزىمدەرىن قالىپتاستىرۋعا سەبىن تيگىزەدى. قازاق حالقىنىڭ ىلكىدەن جەتكەن ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ءون بويىندا تسيرك ونەرىنىڭ كورىنىسى شەت قالماعان, قايتا دالانىڭ ءومىر سالتىمەن بىتە قايناسقان. كوشپەلى حالىقتىڭ اسپان كوگىندە قالىقتاعان قىرانى, جەلمەن جارىسقان جىلقىسى قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىمەن بىرگە جاساپ, زاماناۋي رامىزدەردەن ورىن العان. قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى تۇرمىسىنداعى باتىلدىق, ەپتىلىك, اساۋ ارعىماقتاردى باعىندىرىپ, ات قۇلاعىندا ويناۋ ونەرى ەجەلدەن ايگىلى بولاتىن. تابيعاتپەن ەتەنە عۇمىر كەشكەن كوشپەلىلەردىڭ وسى ونەردىڭ العاشقى يەلەرى دەي الامىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇلى دالاداعى تسيرك ونەرىنىڭ قارىشتاپ دامۋى وسىدان التى مىڭ جىلداي بۇرىن كوشپەلى بابالارىمىزدىڭ ادامزات تاريحىندا العاش رەت جابايى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ماڭىزى زور مادەني توڭكەرىس ەدى.
ويتكەنى تسيرك ونەرى تۇرعىسىنان العاندا كوشپەلى سايىپقىران بابالارىمىز اتتى قولعا ۇيرەتۋمەن قوسا تابيعاتپەن ەتەنە بولۋىنا, اساۋ قىلقۇيىرىقتىنى ءوز ىرقىنا باعىندىرىپ, ادام مەن جانۋار اراسىنداعى ۇندەستىكتىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشىپ ەدى. ادام مەن جانۋاردىڭ ۇندەستىگىنەن, ءىس-قيمىلىنىڭ ۇيلەسىمىنەن ۇلى دالا توسىندە ارعىماقتىق تسيرك ونەرى وركەندەدى. وسى ارادا ايتا كەتەتىن جايت, الەمدىك تسيرك تاريحىندا تۇڭعىش ستاتسيونارلىق (تۇراقتى) تسيركتىڭ پايدا بولۋى دا كاسىبي اتقا ۇيرەتۋ مەكتەپتەرىنىڭ قالىپتاسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەۋروپالىقتار شاباندوزدار ونەرى تۋرالى ماعلۇماتتى كوبىنەسە ميفولوگيالىق كەنتاۆرلار اڭىزى ارقىلى تانىپ-ءبىلدى, ءبىزدىڭ ات قۇلاعىندا ويناپ, جەر-جاھاندا تۇلپار تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن اتا-بابالارىمىزدى كەنتاۆر وبرازىندا قابىلدادى, ايبارىنان سەسكەندى, داڭقىنا باس ءيدى. ارعىماقتار تسيركىندەگى شاباندوزدىق ونەردىڭ كوركەم ءتۇرى – «دجيگيتوۆكا» تريۋكتەرى وتە ديناميكالىق تۇردە دامىپ, جانرلىق جاعىنان ۇدايى جەتىلدىرىلىپ, ءحVىى عاسىردا ستاتسيونارلىق تسيركتەردىڭ قالىپتاسۋىنا تۇرتكى بولدى. بۇل ونەر اينالىپ كەلگەندە, ۆولتيجيروۆكا جانرىنىڭ دا قانات جايىپ دامۋىنا سەبىن تيگىزدى. كوشپەلى دالا حالىقتارى, كاۆكاز ايماعىن مەكەندەگەن تاۋ حالىقتارى وسى ارعىماقتار تسيركىنىڭ وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوستى. وسى رەتتە ايتا كەتۋ كەرەك, سوڭعى جىلدارى شەشەنستان باسشىسى رامزان قادىروۆتىڭ باستاماسىمەن قاپ تاۋلارىندا ءسان-سالتاناتى كەلىسىپ ۇلتتىق كوستيۋم كيىنگەن 1300 ارعىماقپەن شەرۋ جاساۋ داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. وسىنداي سالت اتتى سەرۋەن گيننەستىڭ رەكوردتتار كىتابىنا دا ەنگىزىلدى. وسكەلەڭ ۇرپاققا رۋح بەرەتىن وسىنداي سالت اتتى ساربازدار شەرۋى بىزگە دە كەرەك. جوعارىداعى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تومەندەگىدەي قورىتىندى جاساۋعا بولادى. ۇلى دالاداعى ەجەلگى ادامدار جىلقىنى التى مىڭ جىل بۇرىن قولعا ۇيرەتىپ, ۇزەڭگى, اۋىزدىق, ەر-تۇرمان ويلاپ تاپقان كەزدەن باستاپ قازاق حالقىنىڭ ارعىماقتىق تسيرك ونەرىنىڭ كۋلتۋروگەنەزى باستالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. دەمەك, قازاق تسيرك ونەرىنىڭ نەگىزگى باستاۋى جىلقىنى قولعا ۇيرەتىپ, ات قۇلاعىندا وينايتىن كەزدەن باستالادى. دالالىق تسيرك ونەرىنىڭ بارلىق جانرلارىنىڭ وركەندەۋى قازاق ءۇشىن قاسيەتتى جانۋار – جىلقىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
دالالىق تسيرك ونەرىنىڭ قوزعاۋشى بولىگى, سيپاتتى نىشانى – سال-سەرىلىك فەنومەنى بولعان. ەۋروپادا تسيرك ونەرى كەدەيلەردىڭ كۇنكورىس كاسىبى بولسا, ۇلى دالاداعى تسيرك ونەر اقسۇيەكتەردىڭ دە, قاراپايىم بۇقارانىڭ دا بارىنە ورتاق امبەباپ ءارى بەكزادالىق ونەرى بولعان. ەۋروپالىق گيستريوندار حالىقتىڭ تومەنگى قاباتىنا جاتاتىن بولسا, قازاقتىڭ سال-سەرىلەرى قۇرمەتتى وكىلدەر قاتارىنان ورىن الادى. ورىستىڭ سكوموروحتارى ايۋمەن كورىنىستەر قويسا, قازاقتىڭ سال-سەرىلەرى مەن بالۋاندارى ات ۇستىندە ونەر كورسەتۋگە ماشىقتاندى. تەاترى جوق قازاق دالاسىنداعى كوشپەلى ەل تىرشىلىگىنىڭ سالتاناتى مەن ءسانىن كىرگىزگەن سال-سەرىلەر تاعىلىمدىق مۇرالارعا باي, جان-جاقتى ونەر تۇرلەرىن جەتىك مەڭگەرگەن مايتالمان تۇلعالار, قازاق ساحاراسىنىڭ مادەني كەلبەتى بولدى.
ءحىح عاسىردا حالىق اراسىندا «اعاشاياق» اتانعان سال-سەرىلەردىڭ كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىن كلاسسيكالىق تسيرك ونەرىن ەل الدىندا جانە كۇندەلىكتى ومىردە دە بەرىك ۇستانعان كاسىبي تسيرك ارتىستەرىنە جاتقىزۋعا بولادى. سان قىرلى ونەرپاز بەرىكبول كوپەن ۇلى, راقىمبەردى, نازاروللا ءجۇندىباي ۇلى سىندى دالالىق تسيرك ونەرىنىڭ بىرنەشە مايتالمانى «اعاشاياق» دەگەن اتپەن تانىلدى. ءحىح-حح عاسىرلاردا قازاق دالاسىندا قانات جايعان جارمەڭكەلەر زاماناۋي كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى تسيرك ونەرىنىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەردى. ءسويتىپ جارمەڭكەلەر – دالالىق تسيرك پەن تەاتردىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ قاينار كوزىنە, مادەني قۇرامداس بولىگىنە اينالدى. بالۋان شولاق, قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى, شاشۋبايلار وسى جارمەڭكەلەردە تاڭعاجايىپ تريۋكتەرىن كورسەتتى. قازاقتىڭ تسيرك ونەرى مەن كۇلكى مادەنيەتىندە تريكستەرلەر وبرازى الدار كوسە, قوجاناسىر, ءزارۋباي سايقىمازاق, قۇلاقاي قۋ, شانشاردىڭ قۋلارى – وتكىر ءتىلدى قانتاي, تونتاي, جونتايلار رەتىندە كورىنىس تاپقانى ءمالىم. ماسەلەن, 1920 جىلداردىڭ باس كەزىندە قوياندى جارمەڭكەسىندە ءزارۋباي دەگەن سايقىمازاق قويان سياقتى كيىنىپ الىپ, ۇستەل ۇستىندە تۇرعان كەسەلەردىڭ ەشقايسىسىنا قول-اياعىن تيگىزبەستەن قويان سياقتى سەكىرىپ, شوقىراقتاپ ءبىر ساعات بويى كۇردەلى قيمىلدار جاساپ بيلەپ ونەر كورسەتكەن ەكەن.
1970 جىلى قۇرىلعان قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ كاسىبي ۇجىمى ءبىرىنشى قويىلىمىن رەسەيدىڭ ساراتوۆ قالاسىنداعى تسيرك مانەجىندە «مەدەۋ» اتتى ۇلتتىق باعدارلامامەن اشتى. 1970 جىلدىڭ 24 شىلدەسىندە العاش تۇساۋىن كەسكەن «مەدەۋ» اتتى قويىلىم قازاق ۇلتتىق تسيرك ونەرىنىڭ تۋعان كۇنى رەتىندە تاريحتا قالدى. قازاق تسيركىنىڭ قۇرىلۋىندا جانە تسيرك ارتىستەرىنىڭ العاشقى ءبىلىم ۇياسى – الماتى ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان قاز كسر حالىق ءارتىسى گۇلجيھان عاليەۆانىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان زور بولدى. قازاق كاسىبي تسيرك ۇجىمى «عاجايىپ جەر» قويىلىمىمەن كسرو-دا ون جىل بويى ەڭ ۇزدىك ۇجىم بولىپ تانىلعان. 1980 جىلى تسيرك ونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان ەڭبەگى ءۇشىن قازاق تسيركى «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ۇجىمى» اتاعىنا يە بولدى. قازاق تسيركىنىڭ ارتىستەرى كەزىندە الەمنىڭ ەشبىر تسيركى قايتالاي الماعان «قوس اتتىڭ استىنان ءوتۋ» دەيتىن رەكوردتىق تريۋكتى جاساعانى جۇرتشىلىقتىڭ جادىندا. قازاق تسيركى دوسباتىروۆتار, كۇنعوجينوۆتار, قورجىنباەۆتار, قوڭىرباەۆتار, ورمانبەتوۆتار, اسەلباەۆتار, بەيسەكوۆتەر, شالاباەۆتار, ابىشەۆتەر, بولاتوۆتار, حاديكوۆتەردىڭ قالىپتاسقان تسيرك اۋلەتتەرىن جانە وسى ونەرگە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن باسقا دا ارداگەر ارتىستەرىن, تسيرك ونەرىن مانەج تورىنەن ورنەكتەپ, ۇلتتىق سانانىڭ التىن قازىناسىن بۇگىنگى ەگەمەن ەل ۇرپاعىنا, وركەنيەتتى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋدا اتقارىپ جاتقان كيەلى ونەر ۇجىمىنىڭ ەسەلى دە ەڭسەلى ەڭبەكتەرىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى.
قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك تسيرك ونەرى جاڭا باعىت پەن زاماناۋي فورماتقا بىرتىندەپ كوشىپ جاتىر. بۇرىن مانەجدە ادام مەن جانۋارلاردىڭ قاتاڭ درەسسيروۆكاعا نەگىزدەلگەن بىرلەسكەن ونەرى ماڭىزدى سانالسا, قازىرگى كەزدە ونىڭ ورنىن «ادام – جانۋار – تەحنولوگيا» ۇيلەسىم تاپقان ۇشتىكتىڭ شىعارماشىلىق تۋىندىسى الدىڭعى قاتارعا شىقتى. وركەنيەتتى ەلدەردەگى جانۋارلاردى قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ىقپالىمەن ۇيرەتىلگەن جانۋارلاردىڭ ونەرى كەيىنگى قاتارعا ىسىرىلىپ, ايگىلى تسيرك فەستيۆالدارىندا ادامنىڭ فيزيكالىق مۇمكىندىكتەرى مەن كوركەمدىك شەشىمدەرى جانە ونى سۇيەمەلدەيتىن تەحنولوگيانىڭ عاجايىپ جەتىستىكتەرى ماڭىزدى ورىن الا باستادى. قالىڭ كورەرمەننىڭ تالعامىنا بايلانىستى ادام مەن جانۋارلاردىڭ قاتاڭ ستيلدەگى ونەرى ەندى گۋماندىق درەسسۋراعا, ەكەۋارا قىزىقتى ويىن فورماتىنا قاراي ويىسا باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازىرگى تسيرك دراماتۋرگياسى مەن رەجيسسۋراسىنا, رەپەرتۋارىنا, رەكۆيزيتتەرىن جاڭاشا جاساقتاۋعا, جانرلاردى بايىتۋعا, سونى كوركەمدىك شەشىمدەر قابىلداۋىنا تىڭ وزگەرىستەر اكەلىپ وتىر.
وتاندىق تسيركتىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى جانە كەلەشەگى – قازاقستان مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى. قازاق تسيركىنىڭ تاريحى مەن مادەني ءومىرى بىردە-ءبىر گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسىندا ءالى كۇنگە جۇيەلى تۇردە زەرتتەلمەي كەلەدى, تسيرك ونەرىنىڭ دامۋى مەن ناسيحاتتالۋىنا مەملەكەت تاراپىنان ءوز دەڭگەيىندە كوڭىل بولىنسە, بەكزات ونەرگە دەگەن جاناشىرلىقتىڭ جارقىن ۇلگىسى, ۇلت مادەنيەتىنىڭ كەمەلدەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسىلار ەدى. قازاقستاندىق تسيرك الەمدەگى تسيرك ونەرىندە كەڭ تاراعان جانرلاردى شەبەر ورىنداپ قانا قويماي, ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزىندىك رەپەرتۋارى مەن مەكتەبىن قالىپتاستىردى. قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ ءاربىر قويىلىمى, ءاربىر جەتىستىگى قازاقستاننىڭ مادەني ومىرىندەگى ەرەكشە وقيعا بولدى. تسيرك ونەرىنىڭ بۇكىلوداقتىق بايقاۋىندا «عاجايىپتار جەرى» باعدارلاماسى ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. قازاق تسيرك ۇجىمى ۇلتتىق تسيرك ۇجىمدارىنىڭ بۇكىلوداقتىق بايقاۋىندا بىرنەشە مارتە لاۋرەات اتاندى (1978 – 1982 ج. ج.). بۇرىن قازاق تسيركىنىڭ ديرەكتورى بولعان قالدىق بەگەنوۆتىڭ دەرەگى بويىنشا, قازاق مەملەكەتتىك تسيركى 1970-1985 جىلدار ارالىعىندا كسرو مەن شەتەلدىڭ 76 قالاسىندا گاسترولدىك ساپارمەن بولىپ, 3800 سپەكتاكل كورسەتكەن, ونى 8 ميلليونعا جۋىق كورەرمەن تاماشالاعان! بۇل دەگەنىڭىز ورتا ەۋروپالىق ەلدىڭ حالقىمەن تەڭ كورسەتكىش.
بۇگىندە «قازاق مەملەكەتتىك تسيركى» كمقك رەسپۋبليكامىزدىڭ جەتەكشى تسيركى رەتىندە تانىلعان, حالىقارالىق ارەنادا وزىندىك قولتاڭباسىمەن كاسىبي جوعارى دەڭگەيىمەن ويىپ ورىن العان, مانەجدەگى عاجايىپ مانەرىمەن ءاردايىم كورەرمەننىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن ۇجىم بولىپ سانالادى. ەلىمىزدەگى ءتورت تسيركتىڭ ىشىندە قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ شوقتىعى بيىك, تۇرپاتى بولەك, قۇيىسقانى بەرىك, ءداستۇرى بەكەم. قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ ۇجىمى – ۇلى دالانىڭ ىلكىدەگى ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ سارقىتىن, سايىپقىران بابالارىمىزدىڭ بەكزات ونەرىنىڭ ۇزىگىن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي قايتا جاڭعىرتىپ, قىزعالداق قىزدارىمىزدىڭ ورنەكتى ونەرىن, ءبورى تەكتى جىگىتتەردىڭ وتتى جىگەرىن شىڭداپ, كۇللى الەمگە قازاقستان مادەنيەتىنىڭ ءدۇر جاۋھارلارىن, كەمەل قۇدىرەتىن پاش ەتىپ كەلەدى. قازاق مەملەكەتتىك تسيركى كاسىبي وتاندىق تسيرك ونەرى مايتالماندارىنىڭ جارقىن شوعىرىن, جاڭا تۇرپاتتاعى تولقىنىن تۇلەتىپ, ءارتۇرلى جانردا ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىرعان كيەلى ونەر دىڭگەگىنە اينالدى. قازاق تسيركى ەۋروپانىڭ رەسەيدىڭ, تمد ەلدەرىنىڭ جەتەكشى تسيرك ۇجىمدارىمەن ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك بايلانىس ورناتتى, رەسەيدىڭ تسيرك ۇجىمدارى قازاق تسيركىندە ونەر كورسەتۋگە ەرەكشە ىقىلاس تانىتادى. بۇل دا قازاق تسيركىنىڭ بيىك بەدەلىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك.
قازاق تسيركىنىڭ الداعى 50 جىلدىق مەرەيتويى – ونەرسۇيەر حالىقتىڭ عانا ەمەس, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءدۇبىرلى تويى, قازاقتىڭ ىلكىدەن جەتكەن بەكزات ونەرىنىڭ مەرەكەسى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەندەي, قانشاما تاعدىردى باستان كەشكەن قازاق مەملەكەتتىك تسيركىن زامان تالابىنا ساي تەحنيكالىق الەۋەتى مىقتى مەكەمە ەتىپ ۇستاپ تۇرۋعا قامقورلىق پەن قاراجات, قولداۋعا ءزارۋ ەكەنىن جاسىرۋعا بولمايدى.
قازاق تسيركىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى ءىس-شارا جوسپارلانىپ وتىر.
باقىت بوكەباەۆ,
«قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ» ديرەكتورى
