– ديليارا راديكقىزى, دارىگەرلەر «ەسىنەن اداسقان جاسۋشا» دەپ ەسەپتەيتىن قاتەرلى ىسىكپەن كۇرەسۋدە وزەكتى ماسەلە كوپ. تەك سوڭعى جىلدارى وبىردىڭ جاڭا جيىرما ءتۇرى انىقتالعان ەكەن. ال قازاقستانداعى سامميت قاي تاقىرىپقا باسىمدىق بەرەدى؟
– بۇل سامميت «وبىر جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىمەن جاپپاي قامتۋ» تاقىرىبىن كۇن تارتىبىنە شىعارادى. ياعني قاتەرلى ىسىككە شالدىققان بارلىق ناۋقاستى ونكولوگيالىق كومەكپەن تولىق قامتۋ وزەكتى بولىپ وتىر. مەملەكەتتەردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكونوميكاداعى دەڭگەيى مەن دامۋى دا ءارتۇرلى بولعاندىقتان, ونكولوگيادا ءار ەلدىڭ ءوز ماسەلەسى بار.
ال ەلىمىز دياگنوستيكا, ەمدەۋ, ونكولوگيالىق ناۋقاستاردى ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋدى تەگىن جۇرگىزۋگە قول جەتكىزگەن مەملەكەت.
– نەگە تاڭداۋ قازاقستانعا ءتۇستى؟
– بۇعان دەيىن بۇل سامميت مالايزيادا, ونىڭ الدىندا پاريجدە ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. پوستكەڭەستىك اۋماقتا ءبىرىنشى رەت قازاقستاندا وتكىزىلگەلى وتىر. ارينە بۇل ۇلكەن مارتەبە. راكتى قاداعالاۋ جونىندەگى حالىقارالىق وداق (UICC) بۇكىلالەمدىك ونكولوگيا كوشباسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ ءۇشىن قازاقستاندى تاڭدادى. بۇل – تاريحي وقيعا, بىزگە كورسەتىلگەن سەنىم مەن قۇرمەت.
ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا ونكولوگيالىق قىزمەت جاقسى دامىپ كەلەدى. قاتەرلى ىسىكپەن كۇرەسۋدىڭ كەشەندى جوسپارى قابىلدانعان. وبىردى ەمدەۋدەگى سوڭعى زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالاردىڭ بارلىعى بىزدە قولجەتىمدى.
– ونكولوگياعا نەگە سونشالىقتى نازار اۋدارىلىپ وتىر؟
– دۇنيە جۇزىندە ونكولوگيا اۋرۋلارى ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. بىزدە ءبىرىنشى ورىندا جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى باسىم. قازاقستاندا قاتەرلى ىسىكتەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىم ەكىنشى ورىندا. ەلباسىمىز دا وبىردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋدى مىندەتتەگەنىن بىلەسىزدەر. بىراق ەلىمىزدە ءبارى دە كەرەمەت دەپ ايتا المايمىز. جەرگىلىكتى جەرلەردە ءالى دە شەشىلمەگەن جايتتار بار. ءبىز ايماقتارعا شىعىپ, ءاربىر دارىگەرمەن جۇمىس ىستەۋگە ۇمتىلىپ وتىرمىز. ەلىمىزدە ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەسۋ جونىندە كەشەندى جوسپار ەنگىزىلگەن. ونىڭ ءار وڭىردە وزىندىك ينديكاتورى بار.
– قازىر قازاقستاندا ونكولوگيامەن كۇرەستە قانداي يننوۆاتسيالار قولدانىلادى؟
– 2018 جىلى قابىلدانعان كەشەندى جوسپاردا حالقىمىز شەتەلدە ەمەس, ءوز ەلىمىزدە ەم قابىلداۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە وبلىستارداعى ونكوديسپانسەرلەردىڭ ساۋلەلەندىرۋ اپپاراتتارى پاركىن جاڭارتتىق. دارىگەرلەردى جاڭا مەديتسينالىق جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتتىك. ياعني ساۋلەلەندىرۋ تەراپياسى جاڭارتىلدى. بۇل باس جانە مويىن قاتەرلى ىسىگى مەن مي جانە ومىرتقا ىسىگى كەزىندە قولدانىلاتىن ينتەگراتسيالانعان ساۋلەلەندىرۋ. جاڭا اپپارات راك كلەتكالارى زاقىمداعان بولىكتەردى عانا ساۋلەلەندىرەدى, قاسىنداعى اعزالارعا تيمەيدى. مۇنداي اپپاراتتار الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك ەمحانالارىندا 2-3 جىل بۇرىن عانا قولدانىلا باستاعان بولسا, مىنە, ەندى بىزگە دە جەتتى.
الماتى, نۇر-سۇلتان, اقتوبە, سەمەي قالالارىنداعى ونكولوگيالىق ورتالىقتار مەن قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دا وسى اپپاراتتارمەن جابدىقتالعان. بۇل اپپاراتتىڭ باس, مويىن, مي, ومىرتقا قاتەرلى ىسىگى كەزىندە قولدانىلاتىن گامما-پىشاق قىزمەتى بار.
– امستەردامدا وتكەن ونكولوگتاردىڭ ەۋروپالىق فورۋمىندا تارگەتتىك تەراپيا تۋرالى كوپ ايتىلدى. وسى فورۋمدا «Kazakhstan» دەگەن بەيجدەرى بار ءوزىمىزدىڭ دارىگەرلەرمەن ءجيى ۇشىراسىپ جۇردىك؟
– سۇراعىڭىزدى ءتۇسىندىم. قازىر ونكوناۋقاستاردى ەمدەۋدە حيميوتەراپيا, تارگەتتىك تەراپيا مەن يممۋنوتەراپيا قاتار قولدانىلادى. بىزدەگى جالعىز ديستريبيۋتەر «سك-فارماتسيا» يممۋندىق تەراپياداعى يننوۆاتسيالىق «پەمبروليزۋماب» («كەي-ترۋدا») پرەپاراتىن 350 ميلليون تەڭگەگە ساتىپ الدى. ءبىر عانا امپۋلانىڭ قۇنى 1,5 ميلليون تەڭگە تۇرادى. كەيبىر ناۋقاستارعا 14 امپۋلاعا دەيىن سالۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل پرەپارات مەلانوما, اس جولدارى, وكپە, جاتىر موينى وبىرى كەزىندە قولدانىلادى. «كەيترۋدامەن» ەم تاعايىنداۋ ءۇشىن ناقتى كورسەتىلىمدەر قاجەت. ونى اسپيرين سياقتى بارىنە بىردەي سالۋدىڭ قاجەتى جوق. ەۋروپا مەن اقش-تا ساقتاندىرۋ ەسەبىنەن بۇل پرەپاراتتار تەگىن. بىراق رەسەي مەن تمد-نىڭ باسقا ەلدەرىندە ونى ناۋقاستاردىڭ ءوزى ساتىپ الادى.
– جۋىردا ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جاڭا مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز؟
– ينستيتۋتتا ونكولوگياداعى زەرتتەۋلەردىڭ جاڭا باعىتىن ەنگىزىپ وتىرمىز. ونكولوگيالىق ناۋقاستاردى ەمدەگەن كەزدە بەلگىلى ءبىر حاتتامالار جاسالادى. وسى حاتتاماعا سايكەس, قازىر ماسەلەن, مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەرسىز حيميوتەراپيا جۇرگىزۋگە بولمايدى.
ياعني بۇگىنگى تاڭدا ءسۇت بەزى, وكپە, مەلانوما, بۇيرەك وبىرىنا شالدىققان ناۋقاستارعا بۇل زەرتتەۋدىڭ ءتۇرى تەگىن. قازىر نۇر-سۇلتان, قاراعاندى جانە الماتىداعى قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ءۇش لابوراتوريا جۇمىس ىستەپ تۇر. الداعى ۋاقىتتا بۇل زەرتتەۋ الماتىداعى ونكولوگيا ورتالىعىندا دا جۇرگىزىلەدى. بۇل نە ءۇشىن قاجەت؟ دۇرىس ەم تاعايىنداۋ ءۇشىن – ىسىكتىڭ مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق احۋالىن انىقتاۋ كەرەك. ءدارى-دارمەكتىك تەراپيا وسىعان تاۋەلدى. وسى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ءاربىر ناۋقاسقا قاجەتتى پرەپاراتتاردى ساتىپ الامىز. قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا راكقا قارسى جاڭا پرەپاراتتار بويىنشا 7 كلينيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ وتىر. وسى كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ شەڭبەرىندە بۇل پرەپاراتتار ءبىزدىڭ ناۋقاستارعا قولجەتىمدى. ىسىكتەر ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى, ءاربىر ىسىكتىڭ وزىندىك تولىپ جاتقان مۋتاتسيالارى بار. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا ناۋقاستارعا جەكەلەگەن تەراپيا جۇرگىزۋگە قول جەتكىزدىك. ءاربىر ناۋقاستا ىسىكتىڭ بيولوگيالىق ارەكەتى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى.
– ينتراوپەراتسيالىق ساۋلەلەندىرۋ تەراپياسى دەگەنىمىز نە؟
– ينتراوپەراتسيالىق ساۋلەلەندىرۋ تەراپياسى وتا كەزىندە زاقىمدانعان جەرگە, باسقا اعزالارعا تيگىزبەي وتىرىپ, جۇرگىزىلەدى. ونىڭ تيىمدىلىگى الدەقايدا جوعارى. بۇل تەراپيا جاتىر موينى, تىك ىشەك, ۇيقى بەزى قاتەرلى ىسىكتەرى كەزىندە قولدانىلادى. 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان ونكوجوسپار بويىنشا, بۇل اپپاراتتار دا ونكوديسپانسەرلەرگە الىنادى.
سونىمەن قاتار ءبىز حيميوپەرفۋزيا ءادىسى ءۇشىن HIPEC-تەراپياسىن دا ەنگىزدىك. بۇل ءادىس ارقىلى وتا مەن حيميوتەراپيا قاتار جۇرگىزىلەدى. قاتەرلى ىسىك الىنىپ جاتقان كەزدە حيميالىق تەراپيا دا ءبىر مەزەتتە جاسالىنادى. وتكەن ايدا ءبىز يزرايل دارىگەرلەرىمەن كورسەتىلىمدىك ەكى وتا جاسادىق. قازىر ماماندارىمىز HIPEC-تەراپياسىن مەڭگەرىپ جاتىر. قۇرال-جابدىقتار بار.
سول سياقتى مي, وكپە وبىرىنا قارسى گيپەرتەرميانى ەنگىزدىك. بۇل دا ونكولوگيالىق ناۋقاستارعا جۇرگىزىلەتىن ەم ساپاسىن ايتارلىقتاي جاقسارتتى.
قىسقاسى, كەشەندى جوسپار اياسىندا ونكولوگيا سالاسىندا الەمدە قانداي ەم, وزىق تەحنولوگيالار بار, سونىڭ ءبارىن ەسكەرىپ, ەنگىزىپ وتىرمىز. دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن شەتەلدىك ەمحانالاردان ماماندار شاقىرامىز. مينيستر ونكوجوسپاردىڭ ورىندالۋىن ءجىتى قاداعالاپ وتىر.
قاتەرلى ىسىككە سەكەمدەنگەن ادامدار قازاقستاندا كت مەن مرت-دان تەگىن وتە الادى. شىلدە ايىنان بەرى بۇل ماقساتقا قارجى سالىنىپ, وڭىرلەر بويىنشا ءبولىندى. سول سياقتى ونكولوگيالىق مەكەمەلەردە ءپاللياتيۆتى ءموبيلدى بريگادالار جۇمىس ىستەيدى. ولار ناۋقاستاردىڭ ۇيىنە بارىپ, ەم-دوم جۇرگىزەدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, قاتەرلى ىسىككە دۋشار بولعان ادامعا ەرەكشە كۇتىم قاجەت. وسى شىعىننىڭ ءبارىن مەملەكەتىمىز ءوز موينىنا الىپ وتىر.
– ماسكەۋدەگى پ.ا.گەرتسەن اتىنداعى ونكولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن تەلەپاتولوگيا جۇرگىزىلىپ جاتقانىنان حاباردارمىز.
– وتە كۇردەلى جاعدايلاردا رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىزبەن كەڭەسىپ وتىرامىز. اينەكتەردى سكانەرلەپ, گيستو-سكانداردى ولارعا جىبەرەمىز. پاتومورفولوگ-دارىگەرلەر دياگنوزدى تالقىلاي كەلە, ءتيىمدى ەم تۇرلەرىن تاعايىندايدى. ءبىز وسىنداي بازانى قازاقستاندا دا جاساعىمىز كەلەدى. ماسەلەن, ايماقتارداعى ونكوديسپانسەرلەر قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارىمەن تەلەپاتولوگيا ارقىلى كەڭەسىپ وتىرسا, قۇبا-قۇپ. قازىر ءبىز مۇنداي بازانى گەماتولوگيا بويىنشا باستادىق.
قالاي دەسەك تە, قازاقستاندا قاتەرلى ىسىكتەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىم ازايدى. ەلىمىزدە دياگنوز قويىلعاننان كەيىنگى بەسجىلدىق ءومىر ۇزاردى. بۇرىن 49 پايىز بولسا, قازىر 52 پايىز. ءاربىر پايىزدىڭ استارىندا ادامداردىڭ ءومىرى, تاعدىرى جاتىر. ال ءسۇت بەزى وبىرى بويىنشا ون جىلدا بەسجىلدىق ءومىر 78 پايىزعا ءوستى. بۇل – ۇلكەن ىلگەرىلەۋ.
قازىر وبىر العاشقى ساتىسىندا 100 پايىزعا ەمدەلەدى. سوندىقتان دەر كەزىندە قويىلعان دياگنوز اسا ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي, ادامدار بىزگە 3-4 ساتىسىندا كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا ءبىز ولاردىڭ ءومىرىن بار بولعانى 2 جىلعا عانا ۇزارتا الامىز.
مىسالى, جاتىر موينى وبىرىن العاشقى ساتىسىندا انىقتاعان جاعدايدا, ءبىز اعزانى ساقتاپ قالا الامىز جانە 3 جىلدان كەيىن ول ايەل بوسانا الادى. ءسۇت بەزى وبىرى كەزىندە دە دەر كەزىندە ەمدەلسە, ىسىكتىڭ قايتا ءورشۋى بايقالماسا بالا تابۋعا بولادى. ماسەلەن, قازىر ايەلدىڭ انالىق جاسۋشاسى مەن ەركەكتىڭ ۇرىعىن حيميوتەراپيا جۇرگىزىلمەي تۇرىپ, مۇزداتىپ قويۋعا بولادى. ناۋقاس دەرتىنەن قۇتىلعاننان كەيىن, دەنساۋلىعى دۇرىس بولسا, ءسابيلى بولا الادى.
– ەلوردادا وتەتىن جاھاندىق جيىنعا UICC پرەزيدەنتى, يوردانيا حانشايىمى دينا مايرەد كەلەدى ەكەن. قاتەرلى ىسىكپەن كۇرەسۋدە شەشۋشى داۋىسقا يە جوعارى مارتەبەلى قوناقتاردان تاعى كىمدەر بار؟
– ەلوردادا وتەتىن جاھاندىق جيىنعا UICC پرەزيدەنتى, يوردانيا حانشايىمى دينا مايرەد, وبىردى زەرتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ باس ديرەكتورى ەليزابەت ۆايدەرپاسس, ۋرۋگۆاي پرەزيدەنتى تابارە ۆاسكەس مىرزا, تۇركيانىڭ ءبىرىنشى حانىمى ەمينە ەردوگان, بەليز مەملەكەتىنىڭ ءبىرىنشى حانىمى كيم سيمپليس بارروۋ, بۋركينا-فاسو مەملەكەتىنىڭ ءبىرىنشى حانىمى ادجوۆي سيكا كابورە, نيگەريا ءبىرىنشى حانىمى ايشا بۋحاري, ارمەنيا ءبىرىنشى حانىمى (پرەمەر-ءمينيستردىڭ جۇبايى) اننا اكوپيان, گەيدار اليەۆ قورىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ (Fاو) ىزگى نيەت ەلشىسى لەيلا اليەۆا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (وەسر) دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى فرانچەسكا كولومبو سىندى الەمگە ايگىلى تۇلعالار كەلەتىنى ناقتىلاندى.
سونىمەن قاتار سامميتكە ۆەنگريا, رەسەي, يراك, رۋاندا, شري-لانكا, تاجىكستان, زامبيا جانە الەمنىڭ باسقا دا ەلدەردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرى قاتىسادى.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
