بۇل ءبىزدىڭ, تاريحشىلار مەن شىعارماشىلىقتاعى قالامداستارىمىزدىڭ اعا ۇرپاق الدىنداعى قارىزى دا, پارىزى دا ەدى. زەردەلى دە ويلى زەرتتەۋشى ءىلياس ماناش ۇلى قوزىباەۆتىڭ اعىمداعى جىلى جارىق كورگەن «بولشوي تەررور» ۆ كازاحستانە» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىن وقىپ شىققاندا ماعان جوعارىدا اتالعان ءۇمىت توبەسىن كورسەتكەندەي اسەردە بولدىم.
ماسەلە, مىنادا. ءبىز, تاريحشىلار قاۋىمى قازاق قوعامىنىڭ الىستاعى ەمەس, كەشەگى حح عاسىردا ءجۇرىپ وتكەن جولىنا سىن كوزبەن قاراپ, قورىتۋ ىسىندە كەشەۋىلدەپ كەلەمىز. ۋاقىت تەز, ارىنى قاتتى سۋداي ءبىر ورىندا تۇرمايدى. قوعامعا قاجەت ءسوز ءوز ۋاقىتىندا ايتىلعانى ءجون. «ايتىلماسا ءسوز ولەدى» دەيدى حالىق. ەل تاعدىرىنا قاتىستى ءسوز بۇگىن ايتىلماسا تاعى ءبىر ون جىلدان سوڭ اسەرلى كۇش-قۋاتىن جوعالتىپ الۋى ابدەن مۇمكىن.
بۇل ارادا ءسوز تاريحشى تاراپىنان ايتىلاتىن پىكىر جونىندە. تاريحشىنىڭ ءسوزى تاريحي فاكتىلەردەن تۋىندايدى, سولارعا سۇيەنەدى. تاريحي قۇبىلىستار مەن پروتسەستەردى قالپىنا كەلتىرۋگە (رەكونسترۋكتسيا) مۇمكىندىك بەرەتىن فاكتىلەر جيىنتىعىنسىز تاريحي ەڭبەك تۋمايدى. ساياسي رەپرەسسيا تاريحى دا وسى قاتال زاڭدىلىققا باعىنادى. وتان تاريحىندا بۇل تاقىرىپتىڭ ۇزاق مەرزىم جەتىمسىرەپ جاتقاندىعى ونى زەرتتەۋگە الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ارحيۆ قورلارىنىڭ زەرتتەۋشىلەردىڭ قولى جەتپەيتىن سەيفتەردە ساقتاۋلى جاتقاندىعىندا ەدى. ءى.قوزىباەۆتىڭ ەڭبەگىمەن تانىسىپ, حح عاسىرداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى بۇل سوۆەتتىك قۇجات ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ىرگەسىنىڭ سوگىلۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن ويدا قالعانىمىزدى جاسىرا المادىق. سونىمەن, وتاندىق تاريحناماعا كەلىپ قوسىلعان بۇل قوماقتى ەڭبەكتىڭ جاڭالىعى نەدە؟
بىرىنشىدەن, ءى.قوزىباەۆتىڭ مونوگرافيالىق زەرتتەۋى قازاقستان قوعامىنىڭ سوۆەتتىك كەزەڭدە باسىنان وتكىزگەن تراگەدياسى – ساياسي رەپرەسسيا تاريحىن جۇيەلى تۇردە جانە جيناقتاۋ تۇرعىسىنان عىلىمي تالداۋعا العان العاشقى ەڭبەك. ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزدا بۇل ەڭبەك تەك قازاقستان كولەمىندە عانا ەمەس, جالپى بۇرىنعى سوۆەتتىك ورتالىق ازيا اۋقىمىندا اتالعان تاقىرىپقا جازىلعان العاشقى كولەمدى زەرتتەۋ جۇمىسى بولسا كەرەك. ياعني, وسى ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىنە بايلانىستى كورشى جانە تۋىس ەلدەر تاريحىنداعى رەپرەسسيا تاقىرىبىن وسىنداي كەڭ كولەمدە جانە اۋقىمدا قورىتۋعا العاشقى قادام جاسالىندى دەپ ايتۋعا نەگىز بار.
ەكىنشىدەن, تاريحي زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ قۇندىلىعى الدىمەن ونىڭ فاكتولوگيالىق نەگىزىنىڭ كۇش-قۋاتىمەن, بايلىعىمەن انىقتالماق. كىتاپپەن تانىسۋ بارىسىندا اۆتوردىڭ العان تاقىرىبىنا بايلانىستى ەلىمىزدەگى ارحيۆ قورلارىنداعى ماتەريالداردى جاقسى بىلەتىندىگى جانە ولاردى كاسىبي تۇرعىدان تاماشا مەڭگەرە العاندىعى بايقالادى. بۇل رەتتە, اسىرەسە, قوعامنىڭ وتكەن عاسىرداعى ساياسي-الەۋمەتتىك تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار شوعىرلانعان پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ورنىن ەرەكشە ءبولىپ اتاپ, كىتاپتا وسى ورتالىقتاعى بار تاقىرىپ اۋقىمىنداعى قۇجاتتاردى ۇتىمدى اينالىمعا تارتىلعانىن ايتقان ءجون.
بۇل تاقىرىپقا ءبىراز جىلدان بەرى مەن دە قالام تارتىپ كەلەمىن. مەنىڭ ەڭبەكتەرىم باسىم تۇردە بۇرىنعى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆ قورلارىنداعى جەكە تەرگەۋ ماتەريالدارىنا سۇيەنگەن. ياعني, مەن بۇل ماسەلەگە رەپرەسسيا قۇربانى بولعان جەكە تۇلعالاردىڭ تاعدىرى تۇرعىسىنان كەلەمىن. ال ءىلياس ماناش ۇلى كىتابىندا ەلىمىزدەگى رەپرەسسيا تاريحىن زەرتتەۋ ىسىندە قورىتۋ جانە جيناقتاۋ ءادىس-قۇرالدارىنا باسىمدىق بەرەدى. ياعني, زەرتتەۋ وبەكتىنە بايلانىستى «بولشوي تەررور» عىلىمي سۇرانىسقا سايكەس ءوز ۋاقىتىندا جازىلعان جۇمىس بولىپ تابىلادى.
زەرتتەۋدە ماماندار تاراپىنان دا, سونداي-اق وقىرمان قاۋىم تاراپىنان دا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ءبىر جاعدايعا نازار اۋدارماۋ مۇمكىن ەمەس. ول كىتاپقا دەرەك كوزى رەتىندە تارتىلعان ۆ.ك.لازارەۆ, ف.گ.ساۆينسكي جانە ز.ا.يسماگيلوۆ سياقتى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ رەپرەسسيا تاريحىنا قاتىستى ەستەلىكتەرى مەن ارحيۆ قورلارىنا وتكىزگەن ماتەريالدارى. ەڭبەكقور جانە تىنىمسىز ىزدەنىستە جۇرەتىن اۆتوردىڭ بۇل دەرەك كوزدەرىن ءوز ورنىندا ۇلكەن شەبەرلىكپەن اينالىمعا تارتا بىلگەنىن ايتا وتىرىپ, سونىمەن بىرگە اسىرەسە, زاكۋان يسماگيلوۆ سياقتى ازاماتتىڭ جەكە قورىنداعى قۇجاتتىق ماتەريالداردىڭ ءىلياس ماناش ۇلى زەرتتەۋىنە ەرەكشە مازمۇن جانە سيپات بەرىپ تۇرعاندىعىنا كوڭىل اۋدارماۋ مۇمكىن ەمەس.
ءىلياس ماناش ۇلى ەڭبەگىنىڭ ءبىر جەرىندە «ارحيۆ رەۆوليۋتسياسى» دەگەن ۇعىمعا توقتالىپ, بۇل ءۇردىستىڭ ءبىزدىڭ وتاندىق تاريحناماعا جەتە قويماعاندىعىنا وكىنىش بىلدىرەتىندىگىن بايقاتادى. ال شىن مانىندە ءوزىنىڭ وسى زەرتتەۋى ارقىلى, اسىرەسە, ز.يسماگيلوۆتىڭ جەكە قورىنداعى قۇجاتتىق ماتەريالداردى اينالىمعا تارتۋى ارقىلى الگى «ارحيۆ رەۆوليۋتسياسىن» بىزگە دە جەتكىزگەندىگىن ءوزى دە اڭعارماي قالعان سياقتى. ال بۇل قۇجاتتىق ماتەريالدارداعى نەگىزگى نارسە, ارينە, وسى ۋاقىتقا دەيىن زەرتتەۋشىلەردىڭ قولى جەتپەي كەلگەن رەپرەسسيا تەحنولوگياسىن تۇسىنۋگە جول اشاتىن فاكتىلىك ماتەريالدار ەدى. رەپرەسسيا مەحانيزمى مەن تەحنولوگياسى جونىندە رەسەيلىك جانە ەۋروپالىق اۆتورلار ءبىرشاما جازدى, ال قازاقستاندىق اۆتورلار ءۇشىن بۇل تاقىرىپ بەلگىلى دارەجەدە جابىق بولىپ كەلدى. ز.يسماگيلوۆتىڭ بىزگە جەتكىزگەن ماتەريالدارى سوۆەتتىك قۇپيا پوليتسيا تاراپىنان كەزىندە قازاقستان قوعامىنا جاسالعان بۇل قياناتتى وتە نانىمدى ءارى دالەلدى دەڭگەيدە اشىپ كورسەتەدى. بۇل قۇجاتتىق ماتەريالدارمەن تانىسا وتىرىپ مۇنداي قيساپسىز جانە شەكسىز قياناتتىڭ ادام بالاسىنا جاساماۋىن تىلەيسىڭ, سونىمەن بىرگە ول جاسالعان قياناتتىڭ ەرتەلى-كەش, ايتەۋىر ءبىر اشىلاتىندىعىنا كوز جەتكىزگەندەي بولاسىڭ.
قازاقستانداعى ساياسي رەپرەسسيانىڭ ءوزارا بايلانىستى ەكى سۇيەنەتىن تىرەگى بولدى. ول تاپتىق جانە ۇلتتىق ۇستانىمدار. ياعني, رەپرەسسياعا الىنعان تۇلعا الەۋمەتتىك تەگىنە بايلانىستى اۋقاتتى تاپ وكىلى رەتىندە نەمەسە سوۆەتتىك ينتەرناتسيوناليزمگە قارسى قازاق ۇلتشىلى رەتىندە ايىپتالدى. قۇجاتتىق ماتەريالدار بۇل ايىپتاۋلاردىڭ ەشقانداي دا نەگىزسىز ەكەندىگىن, ايىپتالىپ اتىلىپ كەتكەندەردىڭ دە نەمەسە لاگەر مەن اباقتى ازابىن كورىپ, امان ورالعانداردىڭ دا تاپتىق نەمەسە ۇلتتىق جىكتەلۋدەن جوعارى تۇرعاندىقتارىن, ال ونداي تاپتىق نەمەسە ۇلتتىق جىكتەلۋدى جويۋدىڭ ەڭ دورەكى جانە ارنايى ءادىس-قۇرالدارىن قوعامدىق قاتىناستارعا ەنگىزگەن بولشەۆيكتىك يدەولوگيا ەكەندىگىن ءبىزدىڭ كەشەگى تاريحىمىز كورسەتىپ بەردى. بولشەۆيزم ەنگىزگەن بۇل ءتارتىپتى جاڭا زامانداعى ينكۆيزيتسيانىڭ ناقتى كورىنىسى دەمەسكە شاراڭ جوق. اسا قۇرمەتتى احاڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, سوۆەت وكىمەتى كۇشپەن ەنگىزگەن سوتسياليستىك ءتارتىپ پەن ونىمەن ەرە كەلگەن رەپرەسسيالىق شارالار قازاق قوعامى ءۇشىن «شاقىرىلماعان, جات جاۋلىق پيعىلداعى قوناق» ورنىندا بولدى.
ءى.قوزىباەۆتىڭ زەرتتەۋىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل تاقىرىپقا ارنالعان ەڭبەكتەردە كەزدەسە بەرمەيتىن تىڭ فاكتىلەر مەن تۇجىرىمدار از ەمەس. ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرۋمەن شەكتەلەيىن. 1919 جىلى ماسكەۋلىك ورتالىق بيلىك قازاق قوعامىن سوۆەتتىك وكىمەت جۇيەسىنە دايارلاۋ ءىسىن جۇكتەپ قازاق اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىن قۇرىپ, ىسكە قوسادى. ءىس جۇزىندە بۇل قازاق قوعامىن باسقارۋعا جىبەرگەن العاشقى ۇكىمەت ەدى. وعان جەتەكشى ەتىپ س.س.پەستكوۆسكيدى تاعايىندايدى. س.س.پەستكوۆسكي بۇل شەشىمگە كەلىسپەي, قازاقتاردىڭ اراسىنان بىرەۋدى تاعايىنداۋدى ۇسىنادى. سوندا قازاق دەلەگاتسياسى وزدەرىنىڭ اراسىندا الاۋىزدىقتىڭ باسىم الۋىنا بايلانىستى ءبىرىنشى باسشىنىڭ «سىرت» ادامنان بولعاندىعىن قالايدى. وكىنبەسكە شاراڭ جوق! احاڭ, ا.بايتۇرسىن ۇلى تۇرعاندا, ونىڭ تۇلعالىق قاسيەتىنە توقتاي الماعان قازاققا نە ايتاسىڭ؟! وسى الاۋىزدىق كەيىنگى تاريحىمىزدا دا الدەنەشە رەت قايتالانبادى ما؟
كىتاپتا ستاليندىك جۇيە جاعدايىندا جەتەكشى پارتيا مەن نكۆد ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ءوزارا كىرىگىپ كەتكەندىگى تۋرالى فاكتىلەر مەن تالداۋلار كەلتىرىلەدى. مۇنداي سيۋجەتتەر گولوششەكين, ميرزويان جانە سكۆورتسوۆ بيلىكتەرىنە بايلانىستى از كەزدەسپەيدى. بۇل ءۇردىس سوۆەتتىك بيلىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن سوڭعى كۇنىنە دەيىن ءۇزىلىسسىز ءجۇرىپ وتىردى. باسقاشا ايتقاندا, وسى جۇيە سوۆەتتىك بيلىكتىڭ عۇمىرىنىڭ 70 جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلۋىن انىقتاعان نەگىزگى فاكتىلەردىڭ ءبىرى بولدى.
زەرتتەۋشىلەر اراسىندا تاقىرىپقا بايلانىستى وسى ۋاقىتقا دەيىن انىقتاۋعا بەرىلمەي كەلە جاتقان ماسەلە – ول رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ سانى. اۆتور ەڭبەگىندە بۇل ماسەلەنى اينالىپ وتپەي, ارنايى قاراستىرعان. بۇل رەتتە وسى ۋاقىتقا دەيىن ەڭبەكتەن ەڭبەككە كوشىپ جۇرگەن سان مىناداي: رەسپۋبليكادا رەپرەسسياعا تارتىلعان ادامداردىڭ جالپى سانى – 103 مىڭ, ال ولاردان اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەر – 25 مىڭ. بۇل سان دا ءدال ەمەس. سوتقا تارتىلعانداردىڭ جالپى سانى 118-120 مىڭ دەگەن دە مالىمەت كەزدەسەدى. مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەگە بايلانىستى دالدىكتىڭ جوقتىعى, ارينە, ۇلكەن وكىنىش تۋدىرماي قويمايدى. ياعني, رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ سانى مەن الەۋمەتتىك قۇرامىن ناقتى انىقتاۋعا بايلانىستى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاجەتتىلىك ءالى دە بار, الدا ءوز جالعاسىن تابۋعا ءتيىستى.
سول سياقتى ءى.قوزىباەۆ رەسەيلىك زەرتتەۋشى و.ب.ءموزوحيننىڭ كورسەتۋلەرىنە سۇيەنىپ «ۇلكەن تەررور» تۇسىندا, ياعني 1936-1938 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا 45 563 ادامنىڭ تۇتقىندالعانىن كەلتىرەدى. ال وسى تۇتقىندالعانداردىڭ الەۋمەتتىك قۇرامى تۇرعىسىنان كىمدەر ەكەندىگىن ءبىز بىلمەيمىز, ياعني بۇل ماسەلە دە ارنايى زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى.
ءى.قوزىباەۆ زەرتتەۋىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ ءوتۋ پارىز. ول رەسپۋبليكادا «حالىق جاۋلارىن» جازالاۋ پروتسەسىندە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ساەنكو, پاۆلوۆ, كالنينگ سياقتى نكۆد وفيتسەرلەرى تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپشىلىككە دە, ماماندارعا دا اسا كوپ ءمالىم ەمەس مالىمەتتەردىڭ بەرىلۋى. ءبىز كىتاپتان ولاردىڭ سۇرقيا پورترەتىن كورگەندەي سەزىمدە قالدىق. جالپى مۇنداي كىتاپ ەلىمىزدە تاريح عىلىمىنىڭ جاڭا ساپا مەن دارەجەگە كوتەرىلىپ, ءوز مىندەتىن ابىرويمەن ورىنداي الاتىندىعىنىڭ كورىنىسى. تەك تاريحشى ماماندار ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى وقىرمان قاۋىم ءۇشىن, اسىرەسە, ءبىلىم جۇيەسىندە ءوز ورنىن تاباتىن مۇنداي كىتاپتىڭ از عانا تيراجبەن (500 دانا) جارىق كورۋى, ارينە, رەنىش تۋدىرماي قويمايدى.
ۆ.ي.لەنين رەۆوليۋتسيا ءوزىن-ءوزى قورعاي الۋى قاجەت دەگەن ۇران تاستاپ, بۇل ۇستانىمىن ناقتى «ارەكەتتەرىمەن» باستاپ بەردى. ي.ستالين كوسەمنىڭ بۇل ۇرانىن ابسۋردتىق دەڭگەي-دارەجەگە جەتكىزىپ, جەكە ادام, حالىقتار تەڭدىگى تۋرالى ۇلى يدەيانى ىسكە اسىرۋدىڭ ەڭ سوراقى دا اۋىر ۇلگىسىن كورسەتتى. ءى.قوزىباەۆتىڭ ىرگەلى دە بايسالدى ەڭبەگىمەن تانىسىپ شىعىپ ءبىزدىڭ جاساعان تۇجىرىمىمىز وسى ەدى.
مامبەت قويگەلديەۆ
اكادەميك
