ءبىر وكىنىشتىسى, ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر دە بۇگىندە ەلىمىزدە الاڭداتار احۋالدىڭ ەكەندىگىنەن حابار بەرەدى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ تەك ءسۋيتسيدتىڭ وزىنەن الەم ەلدەرى اراسىندا الدىڭعى ءتورتىنشى ورىندى يەلەنىپ تۇرۋى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماسا كەرەك. 2016 جىلعى مالىمەتكە جۇگىنسەك, تەك ءبىر جىلدا 1756 ءوز-وزىنە قول سالۋ جاعدايلارى ورىن العان. سونىڭ ىشىندە تەك 700-دەن استام دايەكتىڭ عانا ناقتى سەبەپتەرى انىقتالعان. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جالعىزدىقتان, ءوزىن كەرەكسىز سەزىنۋدەن, تۇرمىستىق اۋىرتپاشىلىققا شىداماۋدان, اتا-انالارىمەن, تۋىستارىمەن ءتىل تابىسا الماۋ سياقتى جاعدايلاردان ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا بارعان. ال قىزدارىمىزدىڭ كامەلەت جاسىنا جەتپەي جۇكتى بولىپ قالۋى جاعىنان باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءوزىن ەكى-ءۇش ەسە ارتقا تاستاپتى. تاعى دا ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە جۇگىنەر بولساق, تەك سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە 33 051 وسىنداي جۇكتىلىك جايلى دايەكتەر تىركەلگەن, سونىڭ ىشىندە مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن 15-18 جاس ارالىعىنداعى 9 906 قىزدارىمىز جاساندى تۇسىك جاساتقان. وسىنداي جاعىمسىز جاعداياتتاردىڭ ورىن الۋ سەبەبى نەدە؟
ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا اتاپ وتكەن «ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنداعى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ءرولىنىڭ دە اسا ماڭىزدى ەكەنىن» ەسكەرە كەلە, 1992 جىلى قۇرىلعان «جىبەك جولى» قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارىپ جاتقان قىزمەتى جايىندا بىرەر اۋىز ءسوز قوزعاماقپىز.
بۇگىنگى تاڭدا «جىبەك جولى» قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر قاۋىمداستىعىنا كىرەتىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە تارالعان قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر سانى الپىستان استى. قارجىلاندىرۋ كوزى وتاندىق دەمەۋشىلەرىمىزدىڭ قارجىلاي جانە م ۇلىكتىك جاردەمى بولىپ تابىلادى. قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر بۇگىنگى كۇنى مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا, ورتا دەڭگەيلى وقۋ ورىندارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە دۇرىس باعىت-باعدار كورسەتىپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ جولى, سالت-داستۇرلەرىنە ساي تاربيە جۇمىسىمەن اينالىسادى. وسى ماقساتتا نەگىزىنەن نۇر-سۇلتان, الماتى سياقتى ۇلكەن قالالارداعى, وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىنداعى الدىڭعى قاتارلى مەكتەپتەردە, ليتسەيلەر مەن گيمنازيالاردا, ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا الىس, شالعاي اۋىل بالالارىنىڭ كەلىپ ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. سول ءۇشىن حالىقتىڭ تىعىز ورنالاسقان ۇلكەن قالالاردا ولارعا تۇراقتى جاتاتىن ورنىمەن, كۇندەلىكتى اس-اۋقاتىن ايىرىپ وتىراتىن وسىنداي قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر قىزمەتتەرى ۇيىمداستىرىلعان. كوپشىلىكتىڭ قاجەتتىلىگىنە ساي قىزمەت جاساپ جاتقان قايىرىمدىلىق مەكەمەلەردىڭ قالىپتاسىپ, اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە قارجىلاي دا, قول جاردەمىمەن دە كومەك بەرىپ, جاناشىر بولىپ جۇرگەن ەل ازاماتتارى كوپتەپ سانالادى. سونىمەن قاتار كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەرىمىزدى وتەۋدە قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ, ساۋدا نۇكتەلەرىندەگى, بازارلارداعى بولشەك ساۋدامەن اينالىسىپ جۇرگەن كوپشىلىكتىڭ كورسەتكەن كومەكتەرى وراسان زور.
جاقسىنى كورمەككە دەگەندەي, ءبىزدىڭ مەكەمەلەردىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىمەن كەزدەسۋگە كەلىپ, قۇرمەتتى قوناقتارى بولىپ كەتكەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىمەن, لاۋازىمدى تۇلعاداعى ەل ازاماتتارىنىڭ بىرقاتارىن, سونىڭ ىشىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «اباي» قايىرىمدىلىق مەكەمەسىندە قوناقتا بولىپ, تاربيەلەنۋشى شاكىرتتەرىمىزبەن بىرگە ەستەلىك سۋرەتكە تۇسكەنىن اتاپ ءوتۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي. زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ سانيتارلىق تالاپتارعا ساي كەڭ, جارىق ءارى جايلى جاتاقحانالاردى ارالاپ, ءتالىم الۋشى جاستارىمىزبەن جاقىن تانىسقانى ولاردىڭ ەل بولاشاعىنا دەگەن شىنايى جاناشىرلىعىنىڭ بەلگىسى. ال كۇندەلىكتى وقۋ-تاربيە جۇمىستارى بارىسىنا كەلسەك, مەكەمەدەگى سىنىپتار زاماناۋي تالاپتارعا ساي ەلەكتروندى قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, شاكىرتتەرىمىزدىڭ وقۋ ۇلگەرىمدەرىنىڭ جەتىستىكتەرى كۇن سايىن, توقساندىق قورىتىندىلارى سىناق تاپسىرۋ ارقىلى ءجىتى قاداعالانۋدا. توقسان قورىتىندىسى بويىنشا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزبەن كەتكەن كەمشىلىكتەرىمىزدى ساراپتاپ, الداعى مەرزىمگە قاجەتتى ءىس-شارالاردى جوسپارلاپ وڭ ناتيجەگە جەتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرامىز. مۇمكىندىگىنشە ۇشتىلدىلىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اعىلشىن, ورىس تىلدەرىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە, بولاشاقتا عىلىممەن شۇعىلدانۋعا ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ماتەماتيكا, فيزيكا سياقتى كۇردەلى پاندەردەن قوسىمشا رەپەتيتورلارمەن جۇمىس ىستەۋگە جاعداي تۋعىزۋدامىز. مەكەمەلەردىڭ شتاتتىق كەستەسىندە تاربيە جۇمىسىنا جاۋاپتى ارنايى پەداگوگيكالىق ءبىلىمدى ۇستاز لاۋازىمدارى جانە تاربيەلەنۋشىلەردىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالاپ العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە جانە سانيتارلىق نورمالاردىڭ تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋعا ءتيىستى ورتا دارەجەلى مەديتسينا قىزمەتكەرى لاۋازىمدارى قاراستىرىلعان.
تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە مەملەكەتتىك جانە كاسىبي مەرەكەلەردە, باسقا دا ارناۋلى داتالارعا بايلانىستى وتكىزىلەتىن مادەني-سپورتتىق ءىس-شارالار جوسپارلارى بەكىتىلىپ, سوعان سايكەس ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستالىنادى. سونىڭ ناتيجەسى مەكتەپ شاكىرتتەرى دە, ستۋدەنت جاستار دا ءوز ورتالارىندا ءبىلىم جاعىنان دا, قوعامدىق بەلسەندىلىگى جاعىنان دا كوزگە ءتۇسىپ, ءدۇبىرلى دودالاردا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولۋدا. جۇيەلى تۇردە بەرىلىپ وتىرعان رۋحاني تانىمدىق جانە يماندىلىق, پاتريوتتىق تاربيەمەن سۋسىنداعان تۇلەكتەرىمىز ءارتۇرلى سالادا قىزمەتتەرىن ادال اتقارىپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا اسا ءمان بەرەتىن جاراسىمدى وتباسى قۇرىپ, ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ تىرەكتەرىنە اينالدى. اتاپ وتەر بولساق, بۇگىندە شامامەن, ءبىلىم سالاسىندا 340, مادەنيەت سالاسىندا 100, ءدىني بىرلەستىكتەردە جانە ءدىن سالاسىندا 265, زاڭ سالاسىندا 93, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 162, قۇرىلىس سالاسىندا 433, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىندا 165, كوممۋنالدىق قىزمەتتە 111, بايلانىس سالاسىندا 69, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا 300, جيھاز جاساۋ كاسىبىندە 136, جەكە كاسىپكەرلىك سالاسىندا 956-دان اسا تۇلەگىمىز ەڭبەك ەتىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا بەلسەندى ارالاسۋدا. بىزدەن تاربيە الىپ شىققان تۇلەكتەردىڭ ءبىرشاماسى توپ جارىپ شىعىپ, جاھاندىق باسەكەلەستىكتە دە ءوز بىلىمدەرىمەن بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرۋى ارقىلى الدىڭعى قاتارلى بىرقاتار ەلدە, اقش, ەۋروپا, وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىندە, رەسەي فەدەراتسياسىندا ەل ابىرويىن ارتتىرىپ ەڭبەك ەتۋدە.
بەرىلەتىن ءتالىم-تاربيەنىڭ نەگىزگى تەمىرقازىعى بولىپ تابىلاتىن ارەكەتتىڭ باستاپقى قادامى, ول, البەتتە اۋەلى ولاردى يماندىلىققا باۋلۋدان باستالادى. سول سەبەپتى ءبىز تاربيەلەنۋشىلەرىمىزگە نەگىزگى ساباقتارىنان تىس ۋاقىتتا ءبىر مەزگىل اتا-بابا مۇراسىمەن جالعاسىپ كەلە جاتقان سۇننەت جولى, ماترۋدي اقيداسىمەن, حانافي مازحابىمەن ۇشتاسقان رۋحاني-يماندىلىق نەگىزدەرىن ۇيرەنۋلەرىنە قولايلى جاعداي تۋعىزامىز. وقىتىلاتىن پاندەردىڭ, وقۋلىقتار مەن ادەبيەتتەر ءتىزىمى ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنىڭ ارنايى قۇرعان كوميسسياسىندا تەكسەرىلىپ, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ساراپتاۋىنان وتكىزىلىپ ماقۇلدانعان. سونىڭ ناتيجەسى تاجىريبەمىزدە بايقاعانىمىزداي, قوعام تاراپىنان ءبىزدىڭ مەكەمەلەردىڭ قىزمەتىنە دەگەن سۇرانىستىڭ جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقاندىعى. وعان سەبەپ, بىرىنشىدەن, بالالارىنىڭ بولاشاعىن بىزگە اماناتتاعان اتا-انالاردىڭ ءبىزدىڭ مەكەمەلەردىڭ قىزمەتىنە دەگەن سەنىمدەرىنىڭ ارتۋى. ەكىنشىدەن, بىزدەردىڭ الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتاردىڭ اراسىندا ۇدايى وتكىزەتىن قايىرىمدىلىق شارالارىمىز. ۇشىنشىدەن, شەت جەردەن ەلگە ورالىپ جاتقان اعايىنداردىڭ بالالارىنىڭ ءبىزدىڭ مەكەمەلەردەن وتەتىن بەيىمدەلۋ شارالارى, ياعني ولاردىڭ ورىسشا ءتىل, كيريلليتسا ارپىمەن جازۋ زاڭدىلىقتارىن ۇيرەنۋلەرى.
وسى ۋاقىتقا دەيىنگى مالىمەتتەرگە سۇيەنەر بولساق, «جىبەك جولى» قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر قاۋىمداستىعى قۇرامىنا كىرەتىن قايىرىمدىلىق مەكەمەلەردەن تاربيە الىپ شىققان تۇلەكتەر بىرلىك پەن بەيبىتشىلىكتى دارىپتەيتىن, سابىرلىق ساقتاپ قاراپايىم حالىقپەن ەتەنە ارالاساتىن, تولەرانتتىلىق پەن تۇراقتىلىق تۇعىرىنىڭ نىعايۋىنا بەلسەنە اتسالىسىپ ازاماتتىق پوزيتسياسىن نىق ۇستاناتىن ەلجاندى توپ وكىلدەرىنىڭ قاتارىندا كوپتەپ سانالادى.
ءبىزدىڭ مەكەمەلەردىڭ جيناقتاعان وڭدى تاجىريبەسىن ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جۇك ارقالاعان جوبا رەتىندە ۇسىنا وتىرىپ, قوعامدىق كەلىسىم اياسىندا جۇرگىزىلەتىن ءىس-شارالاردا بولاشاققا پايداسى تيەتىن وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى قىزمەتتەرىمىزدى ودان ءارى دامىتۋعا زاڭ اياسىندا بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە ساي بىرىگىپ اقىلداسىپ ارەكەت جاساۋعا شاقىرۋ. بىرلىگىمىزدى نىعايتىپ, بەرەكەمىزدى ارتتىراتىن بولاشاعىمىزدىڭ باعدارشامى رەتىندە وزىمىزگە ءتان ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ۇلىقتاپ, اتادان بالاعا ميراس بولىپ جەتكەن باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەي بىلسەك, اۋىزبىرشىلىكتىڭ المايتىن قامالى جوق, تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى. الدىمىزدا كەزدەسەتىن قانداي دا ءبىر كەدەرگىلەردەن قينالماي, ەڭسەرە وتۋگە نيەتتەنسەك, كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس دەگەندەي, تاتۋلىقتىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتتىراتىن, ءارى رۋحانياتتىڭ شىڭىنا شىعارىپ, اقيقاتتىڭ اق جولىنا جەتكىزەتىن ارەكەتتىڭ تەك وسىلاي بولماق ەكەندىگىنە ەش كۇمان جوق.
احمەتجان وماروۆ
«جىبەك جولى» قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر قاۋىمداستىعى زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى
