ايماقتار • 11 قازان، 2019

ەسپە بويىنداعى ەرەكشە سالبۋرىن

241 رەت كورسەتىلدى

تاسساي – بەينەتەڭىزدىڭ جاعا­لاۋىنداعى «قىلىنىڭ قاباعى» دەيتىن ءۇستىرتتىڭ ۇستىندەگى توبىق­تاي تۇيىلگەن، ادىرناداي يىلگەن وزەكتەگى اۋىل.

تاسساي اۋىلى تۋرالى اقىن ايبەك ساپىشەۆ:

ادىمدا شۇباپ جاتقان

قىل قاباعى،

جوڭكىلگەن قار سۋىمەن

جىلعالارى.

سمات پەنەن تاسسايدىڭ

اراسىندا،

كوك قۇراق كوك تورعىن

بوپ ىرعالادى،

قاسيەت دەپ قايناردىڭ

سۋىن ىشسەڭ،

كوڭىلدىڭ قوشى بولىپ جىر قالادى، – دەپ جىرلايدى. وسى تاسساي اۋىلى ازاماتتارىنىڭ ۇلگىلى ءىسى دەگەندە ولاردىڭ تاستاي قات­تى ب ۇلىنبەس بىر­لىكتەرى، ەل قىزى­­عارداي باقۋاتتى تىر­لىكتەرى ايتى­­لادى. سونىڭ ءبىرى – اڭشى­لىق. اڭشىلىق دەگەندە – اتام قازاق دارىپ­تەگەن قۇس سالۋ، اۋ قۇرۋ، قاقپان سالۋ، تازى ۇستاۋ.

سالبۋرىن جۋىردا ەسپە بو­يىنداعى قارابۇلاقتا ءوتتى. اڭ­شى­لار قارا قوس­تا­رىن تىگىپ، ابىلايشالارىن ورناتتى. ءتىپتى اپپاق وتاۋ دا قۇرىلىپتى. جادا­عاي جەلبىر جاپقان ەمەس، اق كيىزبەن اسپەت­تەل­گەن ەكەن.

قوجا­لىقتارىنىڭ شارۋاسىن دوڭگە­لە­تىپ، اۋىلدا ءوتىپ جات­قان پايدالى، ماعى­نالى ءىس-شارا­لاردى قولداپ جۇرگەن بەرىك تلەبالدين، قايىرلى وراز­باەۆ، ايدوس قاپاسوۆتار اۋقات­تى ادامنىڭ ناعىز مارتتىگىن كور­سەت­كەن دەمەۋشىلەر بولدى.

سالبۋرىن – اڭعا شىققان سەرىلەردىڭ ەرلىگى مەن ەپتىلىگىن، مارت­تىگى مەن جومارت­تىعىن كور­سە­تەتىن ەجەلگى ءداستۇر. سال­بۋ­رىن اڭشىلىق ءداستۇرى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قايتا جاڭعىرىپ، « ۇلى دالانىڭ جەتى قى­رى­نان» تۋىن­داي­تىن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ بارىسىنداعى تاسساي اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ تاماشاسىنا نۇر-سۇلتان قالاسىنان، الماتى، وسكەمەن مەن سەمەيدەن، اياگوز، جارما، ءۇرجار مەن ماقان­شىدان، تارباعاتاي مەن اۋدا­نى­مىزدىڭ تاسساي، ۇلكەنبوكەن، ۇلگى­لىمالشى اۋىلدارىنان 70-كە جۋىق اڭشى قاسقىر، تۇل­كى الىپ جۇرگەن 59 تازىسىن، ءتىپتى ءۇرجاردان اتاقتى ەرزات شويتابان مەن سۇڭقارىن كوتەرىپ سامعات بۇركىتشى دە قاتىستى. «سالبۋرىنعا جاقسى ات، قىران بۇركىت، بەرەن مىلتىق سايلانادى. ءابجىل اڭشىلار، قۇسبەگىلەر، ساڭلاق ساياتشىلار، اڭقۇمار قاعۋشىلار، ەلگەزەك اتشى-قوسشىلار باس قوسادى. ولاردىڭ ىشىندە ءانشى، كۇيشى، جىرشىلار دا بولادى. ولاردىڭ سانى شەكتەلمەيدى. ءبىر توپتا ون-ون بەس تازى، جيىرما-وتىز ادام بولۋى دا مۇمكىن. ال ەڭ از دەگەندە اتشى-قوسشى، بىلايشا ايتقاندا، ءۇش-ءتورت ادامنان كەم بولمايدى. ەل-جۇرتتان اۋلاق يەنگە شىعىپ، قوس، ابىلايشا تىگىپ، اڭ اۋلايدى. كۇندىز جان-جاققا بولىنە بىتىراپ، اڭ اۋلاۋعا كەتەدى دە، كەشكىلىك وت باسىنا جينالادى. ءبىر جاعىندا تۇلكى، قارساق، قاسقىردىڭ تەرىسىنە ءشوپ، سابان تىعىلىپ جاتسا، ەكىنشى جاعىندا قوڭىر اڭدار سويىلىپ، تاباق-تاباق قارا قۋىرداق، ەت تارتىلىپ جاتادى. قۇرت، سۇزبە قاتىلعان قارساق جون سورپانى اياق-اياعىمەن سىمىرىسەدى. ات-كولىك وتقا قويىلادى. قاي تازىنى قالاي كۇتىمگە الۋ كەرەكتىگى جاستارعا ۇيرەتىلەدى. سالبۋرىنعا شىعۋشىلار اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ، ءازىل-سىقاق ايتىسىپ، ءبىر-بىرىمەن تاجىريبەلەرىمەن بولىسەدى» دەيدى كوپتى كورگەن ساياتكەر، تاسساي اۋىلىنداعى اتاقتى اڭشى شاپات كوبەي ۇلى جينالعاندارعا بەرىلىپ جاتقان تۇسكى استاعى سىرنەدەن الىپ وتىرىپ.

 قاترەن سالدىڭ ويىن-ساۋىعى

سالبۋرىننىڭ سالتاناتتى اشىلۋى قاترەن سال بايجۇ­ما­نوۆتىڭ ونەرپاز­دا­رىنىڭ ويىن-ساۋىعىمەن باستالدى. قوس شىنار كەزەك-كەزەك، اراسىندا ەكى داۋىستا قوسارلانا ءان شىرقادى. سال اعامىزدىڭ بارقىتتاي قوڭىر داۋى­سى ميكروفوننان توگىلگەندە ايتۋ­لى انۋاربەك بايجانباەۆتان كەم ەس­تىل­گەن جوق. اۋىل مەن وتان تۋرالى اندەر سىرشىل «كوزىڭنىڭ مولدىرىنە» اۋىسقاندا مىسىقۇياسى تاۋىنىڭ بوكتەرى سىلتىدەي تىنىپ، اڭشى سەرىلەر دە قوسىلا شىرقادى. ەسپە وزەنى جاعالاۋىنىڭ قامىسى دا ىزعىماي، اسپانعا ۇيىرىلگەن قورعاسىن بۇلتتار دا تامشىسىن ىركىپ قالدى. ساۋىق تازى كورمەسىنە جالعاسىپ، وسكەمەننەن كەلگەن ساراپشىلار ولگا پۋحا مەن ەلەنا حارديناعا ءسوز بەرىلدى. ولار تازىنىڭ تۇقىمىنىڭ تازالىعىن باعالاپ، ارقايسىسىنا ءتيىستى تولقۇجات بەرىپ، تاڭبا باستى. بۇل كۇنى قۇجاتى رەسىمدەلگەن 59 ءيتتىڭ 41-ءى تازا تۇقىم، قازاقي تازى دەپ تانىلدى. كەشكىسىن قوناقاسىنا ارناپ سويىلعان تايدىڭ ەتى پىسكەنشە قوي ەتىنەن جاۋبۇيرەك جاسالىپ، كاۋاپ قۋىرىلدى. ناعىز اڭشىلار جەيتىن «ەت قاندى بولسا، جىگىت ساندى بولاردىڭ» باسىتقىسى دا ۇسىنىلىپ جاتتى.

سالبۋرىنعا جينالعان اقسا­قالدار اڭشىلىق پەن سايات­شى­لىق­تىڭ قىزىعىن ەسكە ءتۇسىرىپ، جاقسى ءداستۇردى تىلگە تيەك ەتە وتىرا جاستارعا ۇلگىلى اڭگىمە ايتتى. شىڭعىستاۋدان كەلگەن اقساقالدار شىڭعىسباي ءتۇسىپوۆ پەن جۇنىسبەك سلياموۆ، تاسسايلىق شاپات كوبەي ۇلى مەن كابدىكارىم كاپساليام ۇلى، عالىم سلياموۆ، ۇرجارلىق اقىن، ساياتشى ەرزات شويتابان شەجىرەنى تارقاتىپ، اڭگىمەنى ءوربىتتى. جۇنىسبەك اتانىڭ سالبۋرىننىڭ تاريحى تۋرالى ۇلى مۇحتار جازعان «اباي جولىنداعى» سۋرەتتەرىن قىزىقتى اڭگىمەلەپ بەردى. «سالبۋرىندى 100 جىلدان كەيىن جانداندىرىپ، وتىن جارق ەتكىزگەن – وسى كوكپەكتى اۋدانىنىڭ تاسسايى مەن قالباتاۋدىڭ جارىعى. وسىدان كورىنگەن شىراق 2018 جىلى اباي اۋدانىندا قۇندىزدىدا لاۋلاپ جانىپ، جارىعىن كوپكە ءتۇسىردى. بۇگىنگى جينالعان اڭشىلار مەن ساياتشىلاردىڭ كوبى سوندا بولدى. بۇل شوۋ ەمەس، ويىن ەمەس – باياعى تابيعي اڭشىلىق. اتى جەتكەن سوعادى، تازىسى باپتى الادى. مۇنداعى ءمىنىس اتتارى دا، ەرتكەن تازىلار دا اڭعا شىعىپ جۇرگەن العىرلار. ەرتەڭگى سالبۋرىن ءۇش توپقا ءبولىنىپ، كوياندى قاعىپ، تۇلكىنى ۇرىپ، قاسقىردى سوعىپ الاتىن كەز» دەپ باتاسىن بەردى ابايلىق اڭشى ءجۇنىس اعا.

وتىرىستا تانا مىرزانىڭ دا التاي­دا، قالبادا جاساعان ساياتشىلىعى تۋرالى، جۇيرىك اتى اقتاناۋ مەن قۇماي تازىسىنىڭ دا ءجون-جوسىعى باياندال­دى. وسى ورايدا ايماعىمىزداعى اتاق­تى اڭشى مەيرام ورالوۆتىڭ كوك تازى­سى­نىڭ قىزىعى ەسكە الىنىپ، قاليحان التىنباەۆتىڭ مەيرام ورا­لوۆ­قا ارنا­عان كوڭىل ايتۋى دا جىر بولدى. اياگوزدەن كەلگەن ارىستان ەسىمدى جىگىتتىڭ ءاربىر اڭنىڭ ءۇنىن سالىپ، ارقار بوپ ازىناپ، جىلقىداي كىسىنەپ، قاسقىر ۇلۋى مەن تۇلكىنىڭ قىڭسىلىن، ءتىپتى تاعى قىراننىڭ شاڭقىلىن سالعانى قۇلاعى بارلاردى تاڭ-تاماشا ەتتى.

اڭگىمە تارقاتىلا جاستار جاعى اقسا­­قال­­دارىن قاۋمالاي قام­قور بولا قىز­مەت كورسەتىلىپ، قول جۋى­لىپ، قو­ناق­­تار كەشكى اسقا وتىردى. اس ۇستىندە باتا بە­رىلىپ، كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اكىمى اسحات سمايلوۆتىڭ تاسساي اۋىلى ازاماتتارىنىڭ سىي-سياپاتى جاسالدى.

تاڭ بىلىنە تۇرعان كوپ سايات­شى تايدىڭ سۋىعان ەتىمەن، قىمىزبەن اۋقاتتانىپ الىپ اتقا وتىردى. ءجۇنىس اعا ساتتىلىك تىلەپ، باتا بەردى. ەسپە سۋىنىڭ قالىڭ قامىستى جاعاسىنا ءبىر توپ، مىسىقۇياسى تاۋىنىڭ قىرقاسىنا ءبىر توپ، الىستاعى ارقارلى تاۋىن كوزدەي ءبىر توپ اتتاندى. توپتار شۇبالاڭقى شاشىراۋ ەمەس، ىقشام سەرگەك ەكەن. تازىلار ءيىس الىپ، جەلگە تۇمسىقتارىن توسىپ جوسىلا سىرعيتىنداي. ارتىق دىبىس، داۋىس جوق، ارەدىك ىسقىرىق ەستىلەدى. سالبۋرىندا ءبىرىنشى قانجىعاسى مايلانعان الماس ەرجاقىپوۆ، ايدوس ايقىنباەۆ، ماقسات كوبەنوۆتەي «ماقانشىلىق ءۇش قوڭىر» بولدى. ولاردىڭ «لاشىن» دەگەن تازىسى سۇر قوياننىڭ اتاسىن ساندەپ باسقان ەكەن. وسكەمەننەن كەلگەن باعلان اڭشى مەن سەمەيلىك بەكجان مىرزا اڭشىلىقتىڭ وزدەرى بىلەتىن تاسىلدەرىن وسى سالبۋرىندا تاماشا قولدانا ءبىلدى. مۇنان كەيىنگى شىڭعىستاۋ سەرىلەرى – جۇنىسبەك سلياموۆ باستاعان ابايلىق سايات­شىلار سالبۋرىننىڭ قانداي بولاتىنىن دالەلدەپ، قانجىعالارىن مايلادى. بۇل اڭشىلىقتا اياگوزدىك «بوزويلىق بەس تورە» – باقىتبەك قوماەۆ، بەرىك كاديروۆ، ەرتاي دۇرىلدەكوۆ، سىرىم دۇيسەباەۆ، بوزويدىڭ اينىتپاي اڭ ءۇنىن سالۋشى ارىستان اڭدى قۋىپ، قايى­رادى. سول كەزدە اباي اۋدا­نىن­داعى «قۇرمانباي» شارۋا قوجالىعىنىڭ باس جىلقىشىسى ەرسىن نازارباەۆتىڭ «جەلتابانى» وزىنەن ەكى ەسە ۇلكەن قوڭىر اڭدى ءۇش-اق تارتىپ قىلجيتادى. سالبۋرىن تىكۇشاقپەن قۋىپ، اۆتوماتپەن قىراتىن اياۋسىز قىرعىن ەمەس، اڭدى دا، الۋشىنى دا ەركىنە قويىپ، «قاي جەڭگەنىڭ» دەيتىن ادىلەتتى مايدان. اتالارىمىز اڭدى ۇركىتىپ، ءوزىن كورسەتىپ «مەن سەنى الامىن» دەپ ۇستايدى ەكەن.

 قوس باسىنداعى بەرەكە

«تاسسايداعى اڭشى جىگىتتەر ساياتشى­لىق­تى قايدان ۇيرەندى؟» دەگەندە، ەسىمىزگە مەدەلبەك، تويبولات اعالار تۇسەدى. ولاردىڭ مەرگەندىگى، جۇرەكتىلىگى اڭىز بولىپ ايتىلادى. تارباعاتاي تاۋىنىڭ ايۋىن الىپ، قاسقىرىن سوعىپ جۇرگەن اتالارىمىز تازى يت ۇستاۋدى بالالارىنا ەرمەك ءۇشىن ۇيرەتەدى ەكەن. سامارلىق نۇرلان سەرى «كەزىندە يت اسىراعان ادامعا ك ۇلىپ قارايتىن دا زامان بولدى. بالا-شاعانى اسىراعانشا ماشيناسىنا يت سالىپ جۇرگەنى نەسى؟» دەگەن دە كەز بولدى. ەندى مىنە، تازىمىزبەن دە ماقتانامىز. ءتىپتى كۇشىكتەرمەن ويناعان جان­تو­رە، سىرىم، شاكارىمدەر دە ۇزاققا دەيىن ۇيىقتاماي «ەندى بىزگە تازى اپەرىڭدەر» دەپ قيعى­لىق­تى سالعان ەكەن. تاسساي اۋى­لى­­نىڭ ازاماتتارى وتكىزگەن سال­­بۋ­رىننىڭ باستى دەمەۋشىسى «سا­­مىق» شارۋا قوجالىعىنىڭ باس­شىسى بولاتحان ازىمباەۆ «اكە كورگەن وق جونار» دەگەندەي قۇ­را­­لايدى كوزگە اتقان مەرگەن توي­بولات اعا اتىنا لايىقتى ءىس جا­سا­عان ەكەن. سونىمەن قاتار اۋىل­داعى ات قۇمار، تازى ۇستايتىن جى­­گىتتەر اعايىندى – عالىم، اي­دىن، ازامات، ديدار، ايان سليا­موۆتار، زۋلفات قايسانوۆ، ەربول سماعۇلوۆ، قۋانىش بۇ­كە­نوۆ، مەدەت مۇقىشەۆ، تۇرار نوعايباەۆ، تالعات قاتپين، امانجول ازىمباەۆ، قانات بايبا­زا­روۆتاردا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ، سەپتەسىپتى. اتاقتى نىعمەتجان سەرى سماعۇلوۆتىڭ ۇلى ەربول سماعۇلوۆ قاسقا ايعىرىمەن اينالاسى 200 شاقىرىم اۋماقتى اتپەن ارالاپتى. كوكجايىق اۋىلىنان سىرىم ابەتباەۆ، ۇلگىمالشىلىق سامات دەگەن دوسى ەكەۋى قوناقاسىنا ءبىر قوي سويىپ جىبەرىپ، جاۋبۇيرەك جاساتىپتى. ۇلكەنبوكەندىك يت جۇگىرتىپ، ات باپتايتىن «نامىس» ۇلتتىق ات سپورتى كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى قايىرلى ماعزۇموۆ تا ماعىنالى شاراعا تورى اتىن تەرلەتىپ جەتكەن ەكەن.

سالبۋرىنعا مىنىلەتىن اتتار دا ەرتەدەن دايارلانىپ، تاڭا­سىرىلىپ قويىلعان ەكەن. مىنىس­كە اتتاردىڭ مايىن بەرگەن مىر­زالار – بەرىك تلەبالدين، الىبەك بۇكەنوۆ، كوكجايىق اۋىلى­نان تىلەۋبەك قارساقباەۆ پەن قانات دۇيسەنباەۆ. نەگىزگى ءمىنىس اتتارىمەن قامتاماسىز ەتكەن «قاليحان ۇلى» شارۋا قوجا­لى­عىنىڭ باس جىلقىشىسى ايدىن سلياموۆ.

ءۇش بالانى سەزىم، سىرىم، ءىنجۋدى قاراي ءجۇرىپ، جارى سىمباتتى دا ايالاي ءجۇرىپ، كوپ­شى­لىككە قاباق شىتپاي جايناي ك ۇلىپ قىزمەت ەتكەن قارا قوستاعى وشاق يەسى ارداق قارىنداسىمىز بولدى. ارداقتىڭ جانىندا تاس­ساي­داعى ايتۋلى بايبىشە ايجان، تاس­ساي­دىڭ سۇلۋلارى، كۇمىس كومەي انشىلەر – قوس شىنار. «بۇلار ۇسىنعان شاي ەكى ەسە ءدامدى، ءۇش ەسە ىستىق بولادى ەكەن» دەيدى كەلگەن قوناقتار. سالبۋرىن تار­قا­عانشا تىك تۇرىپ قىزمەت ەتكەن بەرىك بايگەرەەۆ، داستان ءجۇنىسوۆ، ماقسات، بەرىك، نازگۇل ەسىمدى قىزمەتكەرلەرگە ساياتشى قاۋىمنىڭ العىسى زور.

ەسپە بويىنداعى ەرتەگىدەي بولعان سالبۋرىن ءساتتى اياقتالدى. «ەندى ماحاببات مەكەنى اياگوزدە كەزدەسەيىك» دەپ تاراستى ساياتشىلار.

 

قايرات بەسبايىس

جۋرناليست

شىعىس قازاقستان وبلىسى،

كوكپەكتى اۋدانى،

تاسساي اۋىلى

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا دوللار قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:37

ۇقساس جاڭالىقتار