اسكەري وپەراتسيا ەۆفرات وزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى راسۋلاين ەلدى مەكەنى توڭىرەگىندەگى نىسانداردى اتقىلاۋدان باستالدى. الدىمەن تۇركيا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ F-16 ۇشاقتارى سيريا اۋماعىنا 30 شاقىرىمعا دەيىن ەنىپ, تەرروريستەردىڭ بەكىنىستەرى مەن قويمالارىن بومبالادى. ودان سوڭ قۇرلىق اسكەرلەرى الەپپونىڭ ماڭىنداعى تەل ابياد جانە راسۋلاين ەلدى مەكەندەرىنە قاراي 4 باعىتتا وپەراتسيا باستاعان. بەيسەنبىنىڭ تاڭىنا دەيىن تۇرىكتەر 181 نىساندى اۋىر ارتيللەريادان اتقىلاپ, ۇشاقتارمەن بومبالاعان. تۇركيا ۇلتتىق قورعانىس ءمينيسترى حۋليسي اكار ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – ەۆفراتتىڭ شىعىسىنداعى دايش پەن PKK/KCK/PYD-YPG توپتارىن جويۋ, شەكارامىز بەن حالقىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ, بەيبىتشىلىك ءدالىزىن جاساپ, ەلىمىزدەگى سيريالىق باۋىرلارىمىزدىڭ تەز ارادا تۋعان ولكەلەرىنە, ۇيلەرىنە ورالۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ» دەگەن ەدى. مينيستر ءوز سوزىندە «تەك ەلىمىز بەن حالقىمىزدىڭ عانا ەمەس, وسىناۋ ايماقتا ءومىر سۇرەتىن كۇردتەر, ارابتار مەن اسسيريالىقتار, حريستياندار مەن ەزيدتەر ءتارىزدى وزگە دە ءدىني جانە ەتنوستىق توپتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرمىز», دەدى. ءسويتىپ تۇركيا 911 شاقىرىمعا سوزىلاتىن سيريامەن شەكارادا ەلگە قاۋىپ توندىرەتىن قارۋلى توپتاردىڭ كوزىن جويۋدى مىقتاپ قولعا العان جايى بار. بۇدان بۇرىن تۇرىك اسكەرلەرى سيريا جەرىندە «ەۆفرات قالقانى», ء«زايتۇن بۇتاعى» اتتى وپەراتسيالار ۇيىمداستىرعان بولاتىن. تۇرىكتەر ءبىر عانا «ەۆفرات قالقانى» وپەراتسياسى كەزىندە 3 مىڭنان استام دايش تەرروريستەرىن جويعان ەدى.
«وسىمەن ءسوز ءبىتتى»
بۇل – تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ ءسوزى. تۇركيا باسشىسى قازان ايىنىڭ 5-ءى كۇنى «وسىمەن ءسوز ءبىتتى. بۇل وپەراتسيانى جۇرگىزۋگە ءماجبۇرمىز. جوسپارىمىزدى قۇردىق, قاجەت تاپسىرمالار بەرىلدى. ول ايماقتى بەيبىتشىلىك بۇلاعىمەن سۋارامىز. بالكىم ەرتەڭ, بالكىم ەرتەڭنەن دە جاقىن», دەگەن ەدى. ساراپشىلار تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ بۇل ءسوزىن اسكەري وپەراتسيانى باستاۋ تۋرالى بۇيرىقتىڭ بەرىلگەنى رەتىندە قابىلداعان ءارى رەسمي انكارانىڭ ەندى اقش-پەن اقىلداسىپ وتىرۋعا ۋاقىتى جوق ەكەنى دە بايقالعان. ارينە اسكەري وپەراتسيا ارقىلى بەيبىتشىلىك ورناتۋ قيىنداۋ ءىس ەكەنى ايقىن. ويتكەنى سوعىس بولعان سوڭ ءولىم-ءجىتىم دە كەزدەسەدى. دەگەنمەن, ەۆفراتتىڭ شىعىس بولىگىنە اسكەر كىرگىزۋ ارقىلى تۇركيا ايماقتاعى تەررورلىق توپتاردى السىرەتىپ قانا قويماي, ءوز ىشىندەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى ءسال دە بولسا تۇزەپ الۋدى كوزدەيتىن سياقتى. ويتكەنى سيريانىڭ سولتۇستىگىندە «قاۋىپسىز ايماق» قۇرۋ ارقىلى تۇركياعا ەڭ الدىمەن سيريالىق بوسقىنداردى ەلدەرىنە قايتارۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ء«بىز ەۆفراتتىڭ شىعىس جاعالاۋىن بەيبىتشىلىك قاينارىمەن سۋارىپ, سول ايماققا 2 ملن ادامدى ورنالاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جوسپارىمىز ءازىر. بۇۇ-عا دا بۇل جوسپارىمىزدى تانىستىردىق. تۇركيا ءوز ىرگەسىندە تەررورلىق ۇيىمداردىڭ سايران سالىپ جۇرگەنىنە كوز جۇمىپ وتىرا المايتىنىن تالاي رەت دۇنيەگە جار سالا ايتقان ەدى. سابىرلى دا بولدىق. قۇرلىق ءپاترۋلى, اۋە ءپاترۋلى... مۇنىڭ ءبارى ەرتەگى ەكەنىن كوردىك. سىزدەر PKK/YPG-ءنى تەرروريستىك ۇيىم دەپ تانيسىزدار ما, جوق پا سونى اشىق ايتىڭىزدار. ءسوزدىڭ بىتكەن جەرىندە تۇرمىز. ءبىزدى الداۋسىراتقاندارعا دا وسىنى ايتامىز» دەگەن ەدى ەردوعان ءارى وپەراتسيانىڭ اۋەدە دە, جەردە دە جۇرگىزىلەتىنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. وسىلايشا رەسمي انكارا PKK-نى تەرروريستىك توپ دەپ مويىنداعانىمەن, سول ۇيىمنىڭ سيريالىق قاناتى سانالاتىن YPG-نى تەرروريستەر قاتارىنا قوسپايتىن اقش پەن ەو-عا «سالەم» جولداعان جايى بار.
ماجارلاردىڭ تارتۋى
تۇركيانىڭ سيريادا اسكەري وپەراتسيا باستاعانىنا بايلانىستى الەمدەگى الپاۋىت كۇشتەر ءوز كوزقاراستارىن ءبىلدىرىپ جاتىر. البەتتە بىرقاتار ەل تۇرىكتەردى قولداي قويمايتىنىن بايقاتقان. دەگەنمەن, تۇرىك ماسس-مەدياسىنىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا ماجارستاننىڭ ارەكەتى قالىڭ جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزگەن.
«سەيسەنبى كۇنى 28 مۇشەسى بار ەۋروپالىق وداق تۇركيانىڭ سيريا جەرىندە وپەراتسيا ۇيىمداستىرۋ نيەتىنە بايلانىستى ارنايى قارار دايارلاعان. وداق بۇل قاراردى سارسەنبىدە جاريالاۋى ءتيىس ەدى. بىراق ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بۇل قارارىنا ماجارستان قول قويۋدان باس تارتىپ, ۆەتو قويىپتى. ماجارلار ء«ار مەملەكەت ءوز شەكاراسىن قورعاي الادى» دەگەن ءۋاج ايتىپتى», دەپ جازىپ جاتىر تۇرىك باسىلىمدارى. الايدا, ەو وپەراتسياعا قاتىستى سارسەنبى كۇنى ارنايى مالىمدەمە جاسادى. بىراق وندا «قاتتى كەتكەن» ەشتەڭە جوق. ادەتتەگى ديپلوماتيالىق ۇستانىم عانا. ايىپتاۋ, قولداماۋ سياقتى لەبىزدەر.
ارينە, رەسمي تۇردە ء«ار مەملەكەت ءوز شەكاراسىن قورعاي الادى» دەۋگە بولادى. الايدا, مۇنداي حالىقارالىق ماڭىزى زور وقيعالار كەزىندە بەلگىلى ءبىر ۇستانىمدا قالۋ وڭاي ءىس ەمەس. ەۋروپالىق وداقتىڭ تۇركيانى جىلدار بويى مۇشەلىككە الماي, مىڭداعان سىلتاۋ ايتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, بريۋسسەلدەن «بەيبىتشىلىك قاينارىن» ماداقتايتىن ءسوز ەستۋ نەعايبىل ەدى. بىراق سول وداقتىڭ وزىندە تۇرىكتەردى جاقتاعان ۇستانىم بايقالدى.
ماجارستان – تۇركى كەڭەسىنە باقىلاۋشى رەتىندە قوسىلعان مەملەكەت. كەلەسى اپتادا باكۋدە تۇركى كەڭەسى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزەكتى ءسامميتى وتەدى. دەمەك, ماجار پرەمەرى ۆيكتور وربان سول جيىندا تۇركى باسشىلارىنىڭ الدىنا ءجۇزى جارقىن كۇيى كەلۋدى كوزدەگەن بولۋى مۇمكىن. ودان بولەك ماجار ديپلوماتتارى تۇركيا «قاۋىپسىز ايماق» قۇرىپ, وعان بوسقىن سيريالىقتاردى ورنالاستىرا السا, ەۋروپاعا جەتكەن سيريالىقتاردى دا قايتارۋعا مۇمكىندىك تۋاتىنىن ەسكەرگەن بولۋى عاجاپ ەمەس. قالاي بولعاندا دا رەسمي بۋداپەشت تۇرىكتەردىڭ اسكەري ارەكەتىن ايىپتاعان جوق.
تۇركيانىڭ اسكەري وپەراتسياسىن ناتو اشىق ايىپتاعان جوق. تەك الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ەو دا وپەراتسيانى توقتاتۋعا شاقىرىپ, تۇركيانىڭ «قاۋىپسىز ايماق» قۇرۋ يدەياسىنا قارسىلىق تانىتتى. ەگەر ونداي ايماق قۇرىلسا, ەو ماتەريالدىق كومەك بەرە المايدى ەكەن. بۇۇ بولسا بەيبىت تۇرعىنداردىڭ زارداپ شەكپەۋىنە نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنىن مالىمدەدى. ساۋد ارابياسى دا وپەراتسيانى قۇپ كورمەيتىنىن مالىمدەپتى. بۇل ەل كەزىندە ترامپتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا YPG توبىنا 100 ملن دوللار اۋدارعان ەدى.
تىعىرىققا تىرەلگەن ترامپ
تۇركيانىڭ سيريا جەرىندە اسكەري وپەراتسيا جاساۋ نيەتىنە ءاۋ باستا اقش قارسى بولعان. بىراق انكارا ايتقانىنان قايتپادى. سول سەبەپتەن بە, جوق الدە باسقا جاعداي قالىپتاستى ما اقش «قاۋىپسىز ايماق» قۇرىلاتىن وڭىردەن اسكەرلەرىن شەگىندىرەتىنىن مالىمدەگەن ەدى. ءارى PKK/YPG توپتارىن دا قولدامايتىنىن ايتقان. امەريكالىقتاردىڭ اياق استى «ويىننان شىعا قالۋى» ەجەلگى قارسىلاس رەسەيدى دە تاڭعالدىرعان. كرەملدىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى د.پەسكوۆ اقش ماسكەۋگە مۇنداي شەشىمگە قاتىستى قانداي دا ءبىر حابار بەرمەگەنىن ايتقان-دى. ال وزدەرىنىڭ تۇركيا جوسپارلاعان وپەراتسيادان ازدى-كوپتى حابارى بار ەكەنىن تۇسپالداعان. بالكىم سودان با, جوق الدە سوڭعى كەزدەرى ۆ.پۋتين مەن ر.ەردوعاننىڭ ورتاق ۇستانىمدارىنىڭ مول بولۋىنان با, تەرىسكەيدەگى كورشىنىڭ سىرتقى ساياسات مەكەمەسىنەن وتكىر مالىمدەمە شىعا قويعان جوق.
ال ترامپتىڭ «پرەزيدەنت ەردوعان كۇردتەردى جويۋعا تىرىسسا, مەن دە ولاردىڭ ەكونوميكاسىن جوق قىلامىن» دەپ جازعانى بار. ياعني, تۇركياعا سانكتسيا سالاتىنىن جەتكىزگەن-ءدى. بىراق «تۇركيا بولماسا ميلليونداعان سيريالىقتار بوسقىن بولىپ الەمگە تاراپ كەتەر ەدى. ەردوعان دا ءبىز سياقتى سيريادان كوشكەن بوسقىنداردىڭ ءوز ەلدەرىنە قايتا ورالعانىن قالايدى. مۇنى ماعان ءوزى ايتتى» دەگەنى تاعى بار. سونىمەن قاتار ول باراك وباما بيلىگىنىڭ PKK تەرروريستەرىمەن ىمىراعا كەلگەنىن دە ايىپتاعان بولاتىن. ال اقش سەناتورلارى بىردەن تۇركياعا سانكتسيا سالۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ جاتىر. رەسپۋبليكاشىل سەناتور ليندسەي گرەحام مەن دەموكرات كريس ۆان حوللەن اقش سەناتىنا وسىنداي ۇسىنىس ەنگىزگەن.
قىسقاسى, اقش باسشىسى مەن ساياساتىنداعى «شورتانداردىڭ» سيرياداعى اسكەري وپەراتسياعا قاتىستى ۇستانىمدارى ەكىگە جارىلعان سىڭايلى. ترامپ تۇرىكتەردىڭ ەركىن ارەكەت جاساۋىن جاقتاعانىمەن, كونگرەسس پەن سەناتتا انكارانى تۇقىرتۋدى كوزدەيتىندەر از بولماي تۇر. سودان دا شىعار ترامپتىڭ پىكىرى سان قيلى شىعادى.
ءتۇيىن
1974 جىلى تۇركيا كيپردەگى قانداستارىن قورعاۋ ءۇشىن ارالعا دەسانت ءتۇسىرىپ, قۋاتتى اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزگەنى بار. «بەيبىتشىلىك قاينارى» وپەراتسياسىن 1974 جىلعى «كيپردە بەيبىتشىلىك ورناتۋ وپەراتسياسىنان» كەيىنگى تۇركيانىڭ ەڭ ءىرى اسكەري قيمىلى رەتىندە باعالاپ جاتقاندار بار. اسكەري وپەراتسيا تۇرىكتەردىڭ ەل تۇتاستىعى ءۇشىن جاھانعا مايدان اشۋعا دايار ەكەنىن كورسەتىپ وتىر ءارى ناتو-داعى وداقتاستار مەن جاھاندىق سۋپەردەرجاۆالار تۇركيانى تىزەرلەتە المايتىنىن دا رەسمي انكارا جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ءوز مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا شىعارعان جايى بار. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا «بەيبىتشىلىك قاينارى» وپەراتسياسى بىرنەشە ايعا سوزىلۋى مۇمكىن.
