رۋحانيات • 10 قازان، 2019

قاراشاڭىراقتاعى قاراپايىم قاعيدا

136 رەتكورسەتىلدى

«؛قاراشاڭىراق»؛ ۇعىمى وتكەن عاسىردىڭ ەنشىسىندە قالىپ قويعان جوق پا؟ بۇگىندە ول قانداي بولۋى، ءتالىم مەن تاربيەنىڭ وشاعىنان قانداي ۇستانىمدى وزەك ەتۋىمىز كەرەك؟ جىل باسىندا نەمىس باسىلىمدارىنىڭ بىرىنەن اتا مەن نەمەرە، بالاعا بىرگە تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الەۋمەتتىك جوبانىڭ قولعا الىنعانىن وقىدىم. جوبا بويىنشا مەگاپوليس قالالاردىڭ اينالاسىنان ەكى قاباتتان تۇراتىن ۇلكەن ۇيلەر سالىناتىن كورىنەدى. بۇل باس­؛تاما نەمىس قوعامى تاراپىنان قولداۋعا يە بولعان. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي، مۇنداي جوبالار وڭتۇستىك كورەيا مەن جاپونيادا دا جۇزەگە اسا باستاعان كورىنەدى.

جوبا بويىنشا اتا-اجە مەن نەمەرەلەردىڭ بىرگە تۇ­؛رۋى­؛نا قو­؛لايلى جاعدايدىڭ ءبارى جا­؛سال­؛ماق. ازىرگە، تاجى­؛ري­؛بە رەتىندە قول­؛­؛دا­؛نىسقا ەنگەلى جاتقان بۇل قاناتقاقتى جوبادا باعىن سىناپ كورمەك بولعانداردىڭ قاتارى كۇن وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلە جات­؛قان كورىنەدى.

قالا تۇرمىسى اتا-اپالارىمىزبەن بىرگە اۋىز ءۇيدىڭ ورتاسىنا دوڭگەلەك ۇستەلدى قويا سالىپ، از-كوپ بولسىن، ءبولىپ-جارىپ تاڭ­؛دايعا تاتىرلىق بالداي ەتىپ شاي ءىشىپ وتىراتىن كەزەڭدەردى وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىنە ۇزاتىپ جىبەرگەندەي. باتىس قازاقتىڭ قارا شاڭى­؛راعىنىڭ قۇدىرەتىنىڭ بارىنا مويىنسۇنا باستاعانداي.

ال ءبىز شە؟.. عالىمدار تا­؛ريح­؛­؛تا وتباسى ينستيتۋتى يندي­؛ۆيد­؛تەن گورى قوعامعا قىزمەت كور­؛­؛­؛سەتە باستاعانىن ايتادى. قا­؛­؛زىر­؛گى وتباسىنىڭ قۇندىلىعى وز­؛­؛گەرىسكە ۇشىراپ، وتباسىلىق مىن­؛­؛دەتتەرى مەن اجىراسقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تە ازايدى. قارا­؛شاڭىراق &ndash؛ وسى وتبا­؛سى­؛لىق ءداستۇردى ەرتەڭگە الىپ باراتىن قۇندى جۇيە ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.

بۇل اتا مەن نەمەرەگە، با­؛ۋىر مەن شوپشەككە تالىم-تاربيە ۇلگى­؛سىن كورسەتەتىن ساليقالى مەك­؛تەپ. تالىم-تاربيەنىڭ ءۇر­؛دىسى سول قارا­؛شاڭىراقتاعى ونە­؛گەلى ىستەردەن ءورىس الىپ جاتا­؛دى.ونداعى ءاربىر ونەگە بولار­؛لىق ءىس ءۇرىم-بۇتاققا سەپ بولىپ جاتسا قۋانارلىق ءىس دەپ ءبىلىڭىز. اتا تالىمىنەن ۇلگى الىپ جات­؛قان با­؛لانىڭ ۇيرەنگەن ونەگەلى ەڭ­؛بە­؛گى ساباق. سونىڭ ءوزى وز­؛گەگە ۇيرەتە السا ۇلكەن ۇلگى.

باتىس ەلدەرىندە وتباسى­؛نىڭ نەگىزگi دىڭگەكتەرى سوگىلىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن، يسلانديادا نەكە­؛سىز تۋعان بالالار سانى &ndash؛ 65 پايىز، ەستونيادا &ndash؛ 56 پايىز، شۆەسيادا &ndash؛ 55 پايىز، كور­؛شى رەسەيدە 30 پايىزعا جە­؛تۋى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ كۇي­؛رەگ­؛ە­؛نىن بىلدىرەدى.

قازاقستاندا ءالى كۇنگە دەيىن اتا-اجەنىڭ ءرولى جوعارى باعا­؛لاناتىن «؛ۇلكەن وتباسى»؛ ۇلگىسى ساقتالىپ كەلگەنىمەن، بۇعان دا ءقاۋىپ جوق ەمەس.

1970-1986 جىلدارى قازاق­؛ستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى، ال­؛ماتى قالاسىنىڭ باسشى­؛سى، الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­؛شى­؛سى بولعان كەڭەس اۋحاديەۆ بىرنە­؛شە جىل بۇرىن جۋرناليس­؛تەر­؛مەن كەزدەسكەن كەزدە وتباسى ينس­؛تيتۋتىنداعى قاراشا­؛ڭى­؛راق كەرەگەسىنىڭ تارىلۋىنا قازاقتىڭ قالالىق ۇلتقا اينالا باستاۋى ۇلكەن اسەر ەتكەنىن جەتكىزگەن ەدى. سەبەبى اۋىلدا قالعان اكە-شەشەنىڭ قالالىق بو­؛لىپ كەتكەن ۇل-قىزىمەن بىر­؛گە تۇرۋعا مۇم­؛كىندىگى قالمادى.

«؛1970-1980 جىلدارعا دەيىن قۇ­؛رىلىس جوبالارىندا تازا اۋا­؛مەن دەمالۋعا مۇم­؛­؛كىن­؛دىك بە­؛رەتىن بالكون مۇل­؛­؛دەم ەسكە­؛رىل­؛­؛مەدى. 1980 جىل­؛دارى عانا ءبىز بالكوندى جوبا­؛­؛لاۋعا رۇق­؛سات الا الدىق. ءبىز مۇنى قازاق­؛تار­؛­؛عا عانا ار­؛ناپ جو­؛با­؛لا­؛دىق. سە­؛­؛بەبى قازاق­؛تىڭ ۇل­؛ىنىڭ سو­؛ڭى­؛­؛­؛نان كوشىپ كەلۋ ءۇر­؛دىسى سول جىل­؛­؛­؛داردان باس­؛تال­؛دى. كەزىن­؛دە اۋىل­؛­؛داعى قازاق انالارى­؛­؛نىڭ قال­؛ا­؛عا كو­؛شىن اسقار سۇلەي­؛­؛مە­؛نوۆ، ءاسانالى ءاشىموۆ، ءابىش كە­؛كىل­؛­؛باەۆ­؛تاردىڭ انا­؛لارى باس­؛­؛تادى»؛ دەگەن ەدى كەڭەس اۋحاديەۆ.

قازىر ەركىندىك...

قالا شەتىندە 300-500 شارشى مەتردەن اساتىن ءزاۋلىم كوتتەدج­؛دەر سالىنىپ جاتىر. قازىرگى جاعدايدا جەتى اتاسىمەن بىرگە تۇرۋعا مۇمكىندىك بار. تەك كوڭىل سىيسا بولعانى. ءبى­؛راق «؛ۇلكەن اۋلەت بولىپ تۇ­؛رىپ جاتىر»؛ دە­؛گەن­؛دى سيرەك ەستيمىز.

اتانىڭ باتاسى، اجەنىڭ اڭ­؛گى­؛مەسى، ەرتەگىسى، اكەنىڭ ونە­؛گە­؛سى، شە­؛شەنىڭ تاربيەسى &ndash؛ با­؛لاعا ۇل­؛كەن ءتا­؛لىم. ولار تا­؛لىم-تاربيە بەرۋ­؛­؛مەن قاتار بالا بويىندا اقىل-قاي­؛رات، ءبىلىم-تاعىلىم الۋ قاسيەت­؛تەرىن دامىتۋعا ۇنەمى كو­؛ڭىل اۋدارىپ، جەتە ءمان بەرەدى. وسىدان بالا وتباسى مۇشەلەرى اراسىنداعى ەڭ جاراستى، سىيلى قارىم-قاتىناستاردىڭ كۋاسى بولىپ، ۇلگى-ونەگە الادى.

اتا مەن اجە بالا ءۇشىن قاشان دا مەرەكە. سەبەبى اتا-انا­؛سى سال­؛عان تىيىمعا قاريالار كاشاندا كوز جۇما قارايدى. مىسالى، ار­؛تىق تاتتىگە دەگەن اۋەسىن قان­؛دى­؛رۋ، قالاعان ويىن­؛شىعىن مول­؛شەرسىز يەلەنۋ دەگەن سياقتى. اسەم­؛­؛دىك­؛كە قۇمار فرانسيا ەلىنىڭ بال­؛دىرعاندارىنىڭ باسىم بولىگى اتا-اجەلەرىن تەك دەمالىس كۇندەرى عانا كورە­؛دى. سەبەبى اتالعان ەلدىڭ قاريا­؛لارى نەمەرەلەرىنە بەسىك جى­؛رىن جىرلاعاننان گورى، ار­؛لەنىپ الىپ ءوز زامانداستارى­؛مەن مەيرامحانالاردا قىزىل شاراپ ۇستىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدى ءجون سانايدى ەكەن. ۇل­؛كەندەردىڭ ومىرلىك تاجى­؛ري­؛بە­؛سىمەن الماسۋعا، اقىل-كەڭە­؛سىن تىڭداۋدان شەت قال­؛عان بالا تاربيەسىمەن تەك قا­؛نا اتا-اناسى اينالىسادى. ال ۇلكەندەر تاربيەسىن كور­؛گەن بالا كوپشىل، بايىپتى، سال­؛ماق­؛تى بولىپ وسەدى. قازاق حال­؛­؛قى اتا سالتىن، دانىشپان-ابىزدارىن، قاريالارىن قا­؛­؛شا­؛ندا قادىرلەگەن. ۇرپاعى ءوزى تاربيە العان اتا-انا­؛سىمەن قاتار، اتا-اجەسىنىڭ دە ابى­؛رويىن اسقاقتاتۋعا اسىققان. بالادان «؛كىمنىڭ بالاسىسىڭ؟»؛ دەگەن سۇراققا ءبىرىنشى كەزەكتە اكەسىنىڭ ەمەس، اتاسىنىڭ ەسىمىن اتاعان بولاتىن. تىماعى مەن قولىنان تاياعى تۇسپەيتىن شەجىرەلى قاريالار مەن كەڭەتەك كويلەكتى، اق جاۋلىقتى، جۇزدەرىنەن جىلى مەيىرىم توگىلىپ تۇراتىن اجە بەينەسى ءار قازاق بالاسى ءۇشىن ۇلى بەينە، ورنى ەرەكشە ءارى ءقا­؛­؛دىرلى جاندار. قاريالاردىڭ تاربيەسى ارقىلى بالا جاقسى-جاماندى اجىراتىپ، ۇلكەن-كىشىنى سىيلاي بىلۋگە داعدىلانادى. دانا حالقىمىزدا «؛بەسىك جىرىن ەستىمەگەننەن نە ادامشىلىق كۇتەسىڭ»؛ دەگەن ناقىل ءسوز بار ەمەس پە؟! وسىدان بالانىڭ مى­؛نەز-قۇلقى سالماقتى قا­؛لىپ­؛­؛تاسىپ، شارۋاعا بەيىم، ءتى­؛لال­؛عىش، مەيىرىمدى بولىپ وسە­؛دى. ۇلكەندەردىڭ تاربيەسىن ال­؛عاندى حالىق «؛تاربيەلى بالا»؛، «؛كورگەندى بالا»؛ دەپ با­؛عالاپ جاتادى. سەبەبى بالا ولار­؛دىڭ مەيىرىمى مەن جۇرەك جىلۋىنا بولەنىپ وسەدى. قاريا­؛لاردىڭ بالانى ۇنەمى توي-تو­؛مالاق، جيىن، اس، ءتىپتى جا­؛نا­؛زاعا ەرتىپ بارۋىنىڭ دا تار­؛بيەلىك ءمانى بار. كورىپ، تانىپ، ءبىلىپ، كوڭىلىنە توقىپ، وي ءتۇيسىن دەيدى. مىنە، تاربيەنىڭ وسىن­؛داي ءادىسىن قولدانعان حال­؛­؛قى­؛مىزدىڭ ۇرپاعى، شۇ­؛كىر، ەلىنىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ جات­؛­؛قان جوق. قازىرگى بەلدى قو­؛عام ازاماتتارى، قوعام قاي­؛رات­؛كەرلەرى ۇلكەندەردىڭ الدىن، تاربيەسىن كور­؛گەندەر، ادامگەرشىلىك، يمان­؛دىلىق سەزىمدەرى وياۋ، قايى­؛رىمدى، ءىلتي­؛پاتتى، قامقور جاندار. وسىنداي ۇر­؛دىسكە ەندى بەت بۇرىپ جاتقان باتىستىقتار بۇ­؛دان وپىق جەمەيدى دەپ ويلاي­؛مىز. ەركىندىك، ادام قۇق­؛ىعى دەپ جار سالعان باتىستىق­؛تار قوعامداعى ونەگەسىز قى­؛لىق­؛تارعا ء(بىر جىنىستىلاردىڭ نەكە­؛سى، جىنىسىن وزگەرتۋ جانە ت.ب.) دا جول بەرىپ قويدى جانە رۋحا­؛ني تاربيەدەن الشاقتاپ قال­؛عا­؛نى بايقالادى. ال ءبىر شاڭى­؛راق­؛تىڭ استىندا بىرلەسە ءومىر ءسۇرۋ &ndash؛ ۇلكەندەردىڭ ومىر­؛لىك تاجى­؛ريبەسىمەن الماسۋ، اقىل-كەڭەسىن تىڭداۋ، جاق­؛سى مەن جاماندى اجىراتا ءبىلۋدى ۇيرەنۋ، اتا-انا­؛سىنىڭ عانا ەمەس، اتا-اجەسىنىڭ دە ىس­؛تىق الاقانىن، مەيىرىمىن سەزىن­؛ۋ دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل اڭگىمەدەن اڭعاراتىنىمىز، وسىپ-ونگەن وت­؛باسى قاشاندا ەلدىڭ ۇيىت­؛قىسى. ولاردىڭ ونەگەلى ءىسى كوپ­؛كە تاربيە قۇرالى بولىپ كە­؛لەدى. قاراشاڭىراق &ndash؛ قاشان­؛دا تار­؛بيە قۇرالى. وسى ماقا­؛لانى جازىپ وتىرعاندا دوسىم تەلەفون شالدى، بالام ۇي­؛لە­؛نىپ، سونىڭ قۇدالىعىندا وتىر ەدىم دەيدى. ءسوز اراسىن­؛دا قاراشاڭىراقتان كىم بار ەكە­؛نىن سۇراپ ەدىم، ول «؛قارا­؛­؛شا­؛ڭى­؛راقتىڭ يەسى سارتاي كەلدى»؛، دەدى. جالعاستىق دەگەن دە وسى.

 ؛

الماتى

 ؛

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ءجاۋدىر نارتاي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:03

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الىبەك بايبول

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:58

ەڭ قىسقا اڭگىمە. بولات شاراحىمباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:55

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اسحات ومىرباەۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:54

كۇلكى كەرۋەنى № 5

رۋحانيات • بۇگىن، 12:35

اقجايىقتا ايماقتىق فورۋم ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 12:28

ەلىمىزدەگى ەڭ ءوتىمدى كولىكتەر

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:17

توپاستىق جامان بولادى

100 • بۇگىن، 11:04

جاقسىنىڭ كوزىمەن جۇزدەسۋ

رۋحانيات • بۇگىن، 09:45

جامبىلدىڭ جومارت جاندارى

ايماقتار • بۇگىن، 09:41

مەسەناتتىڭ مىرزالىعى

ايماقتار • بۇگىن، 09:38

ساكەن جانە «ەڭبەكشى قازاق»

رۋحانيات • بۇگىن، 09:33

جازۋدىڭ ماشاقاتى

قوعام • بۇگىن، 09:31

كيبەرقىلمىس كۇشەيىپ بارادى

قوعام • بۇگىن، 09:25

جاڭا عارىش جۇيەسى – قازاقستاندا

قازاقستان • بۇگىن، 09:20

«ادامنىڭ كۇنى – اداممەن»

ايماقتار • بۇگىن، 09:16

التىن كۇز، ارايلى سالتانات

ايماقتار • بۇگىن، 09:15

قاۋىپسىز جولعا قاشان جەتەمىز؟

ايماقتار • بۇگىن، 09:12

بالداققا سۇيەنگەن تاعدىر

قوعام • بۇگىن، 09:10

كومىر باعاسى كوڭىلگە قونىمدى ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

نان بولسا، ءان بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:49

بەلسەنە قاتىسۋ قاجەت

قازاقستان • بۇگىن، 08:45

بيزنەستىڭ دامۋىنا باستاعان فورۋم

قازاقستان • بۇگىن، 08:39

سەرىكتەستىك سەنىمدى نىعايتادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

قازاق مۋزىكاسىنىڭ قاراشاڭىراعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

دارالاپ ۇلى دالا ۇلاعاتىن

رۋحانيات • بۇگىن، 08:23

قىزىلشا اۋرۋىنا قىراعىلىق قاجەت

مەديسينا • بۇگىن، 08:20

پرەزيدەنت ارحيۆىنە – 25 جىل

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:18

امەريكامەن ساۋدا-ساتتىق ۇلعايادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:13

ۇقساس جاڭالىقتار