جوبا بويىنشا اتا-اجە مەن نەمەرەلەردىڭ بىرگە تۇرۋىنا قولايلى جاعدايدىڭ ءبارى جاسالماق. ازىرگە, تاجىريبە رەتىندە قولدانىسقا ەنگەلى جاتقان بۇل قاناتقاقتى جوبادا باعىن سىناپ كورمەك بولعانداردىڭ قاتارى كۇن وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقان كورىنەدى.
قالا تۇرمىسى اتا-اپالارىمىزبەن بىرگە اۋىز ءۇيدىڭ ورتاسىنا دوڭگەلەك ۇستەلدى قويا سالىپ, از-كوپ بولسىن, ءبولىپ-جارىپ تاڭدايعا تاتىرلىق بالداي ەتىپ شاي ءىشىپ وتىراتىن كەزەڭدەردى وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىنە ۇزاتىپ جىبەرگەندەي. باتىس قازاقتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ قۇدىرەتىنىڭ بارىنا مويىنسۇنا باستاعانداي.
ال ءبىز شە؟.. عالىمدار تاريحتا وتباسى ينستيتۋتى ينديۆيدتەن گورى قوعامعا قىزمەت كورسەتە باستاعانىن ايتادى. قازىرگى وتباسىنىڭ قۇندىلىعى وزگەرىسكە ۇشىراپ, وتباسىلىق مىندەتتەرى مەن اجىراسقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تە ازايدى. قاراشاڭىراق – وسى وتباسىلىق ءداستۇردى ەرتەڭگە الىپ باراتىن قۇندى جۇيە ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
بۇل اتا مەن نەمەرەگە, باۋىر مەن شوپشەككە ءتالىم-تاربيە ۇلگىسىن كورسەتەتىن ساليقالى مەكتەپ. ءتالىم-تاربيەنىڭ ءۇردىسى سول قاراشاڭىراقتاعى ونەگەلى ىستەردەن ءورىس الىپ جاتادى.ونداعى ءاربىر ونەگە بولارلىق ءىس ءۇرىم-بۇتاققا سەپ بولىپ جاتسا قۋانارلىق ءىس دەپ ءبىلىڭىز. اتا تالىمىنەن ۇلگى الىپ جاتقان بالانىڭ ۇيرەنگەن ونەگەلى ەڭبەگى ساباق. سونىڭ ءوزى وزگەگە ۇيرەتە السا ۇلكەن ۇلگى.
باتىس ەلدەرىندە وتباسىنىڭ نەگىزگi دىڭگەكتەرى سوگىلىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, يسلانديادا نەكەسىز تۋعان بالالار سانى – 65 پايىز, ەستونيادا – 56 پايىز, شۆەتسيادا – 55 پايىز, كورشى رەسەيدە 30 پايىزعا جەتۋى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ كۇيرەگەنىن بىلدىرەدى.
قازاقستاندا ءالى كۇنگە دەيىن اتا-اجەنىڭ ءرولى جوعارى باعالاناتىن «ۇلكەن وتباسى» ۇلگىسى ساقتالىپ كەلگەنىمەن, بۇعان دا قاۋىپ جوق ەمەس.
1970-1986 جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, الماتى قالاسىنىڭ باسشىسى, الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان كەڭەس اۋحاديەۆ بىرنەشە جىل بۇرىن جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە وتباسى ينستيتۋتىنداعى قاراشاڭىراق كەرەگەسىنىڭ تارىلۋىنا قازاقتىڭ قالالىق ۇلتقا اينالا باستاۋى ۇلكەن اسەر ەتكەنىن جەتكىزگەن ەدى. سەبەبى اۋىلدا قالعان اكە-شەشەنىڭ قالالىق بولىپ كەتكەن ۇل-قىزىمەن بىرگە تۇرۋعا مۇمكىندىگى قالمادى.
«1970-1980 جىلدارعا دەيىن قۇرىلىس جوبالارىندا تازا اۋامەن دەمالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بالكون مۇلدەم ەسكەرىلمەدى. 1980 جىلدارى عانا ءبىز بالكوندى جوبالاۋعا رۇقسات الا الدىق. ءبىز مۇنى قازاقتارعا عانا ارناپ جوبالادىق. سەبەبى قازاقتىڭ ۇلىنىڭ سوڭىنان كوشىپ كەلۋ ءۇردىسى سول جىلداردان باستالدى. كەزىندە اۋىلداعى قازاق انالارىنىڭ قالاعا كوشىن اسقار سۇلەيمەنوۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ, ءابىش كەكىلباەۆتاردىڭ انالارى باستادى» دەگەن ەدى كەڭەس اۋحاديەۆ.
قازىر ەركىندىك...
قالا شەتىندە 300-500 شارشى مەتردەن اساتىن ءزاۋلىم كوتتەدجدەر سالىنىپ جاتىر. قازىرگى جاعدايدا جەتى اتاسىمەن بىرگە تۇرۋعا مۇمكىندىك بار. تەك كوڭىل سىيسا بولعانى. بىراق «ۇلكەن اۋلەت بولىپ تۇرىپ جاتىر» دەگەندى سيرەك ەستيمىز.
اتانىڭ باتاسى, اجەنىڭ اڭگىمەسى, ەرتەگىسى, اكەنىڭ ونەگەسى, شەشەنىڭ تاربيەسى – بالاعا ۇلكەن ءتالىم. ولار ءتالىم-تاربيە بەرۋمەن قاتار بالا بويىندا اقىل-قايرات, ءبىلىم-تاعىلىم الۋ قاسيەتتەرىن دامىتۋعا ۇنەمى كوڭىل اۋدارىپ, جەتە ءمان بەرەدى. وسىدان بالا وتباسى مۇشەلەرى اراسىنداعى ەڭ جاراستى, سىيلى قارىم-قاتىناستاردىڭ كۋاسى بولىپ, ۇلگى-ونەگە الادى.
اتا مەن اجە بالا ءۇشىن قاشان دا مەرەكە. سەبەبى اتا-اناسى سالعان تىيىمعا قاريالار كاشاندا كوز جۇما قارايدى. مىسالى, ارتىق تاتتىگە دەگەن اۋەسىن قاندىرۋ, قالاعان ويىنشىعىن مولشەرسىز يەلەنۋ دەگەن سياقتى. اسەمدىككە قۇمار فرانتسيا ەلىنىڭ بالدىرعاندارىنىڭ باسىم بولىگى اتا-اجەلەرىن تەك دەمالىس كۇندەرى عانا كورەدى. سەبەبى اتالعان ەلدىڭ قاريالارى نەمەرەلەرىنە بەسىك جىرىن جىرلاعاننان گورى, ارلەنىپ الىپ ءوز زامانداستارىمەن مەيرامحانالاردا قىزىل شاراپ ۇستىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدى ءجون سانايدى ەكەن. ۇلكەندەردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىمەن الماسۋعا, اقىل-كەڭەسىن تىڭداۋدان شەت قالعان بالا تاربيەسىمەن تەك قانا اتا-اناسى اينالىسادى. ال ۇلكەندەر تاربيەسىن كورگەن بالا كوپشىل, بايىپتى, سالماقتى بولىپ وسەدى. قازاق حالقى اتا سالتىن, دانىشپان-ابىزدارىن, قاريالارىن قاشاندا قادىرلەگەن. ۇرپاعى ءوزى تاربيە العان اتا-اناسىمەن قاتار, اتا-اجەسىنىڭ دە ابىرويىن اسقاقتاتۋعا اسىققان. بالادان «كىمنىڭ بالاسىسىڭ؟» دەگەن سۇراققا ءبىرىنشى كەزەكتە اكەسىنىڭ ەمەس, اتاسىنىڭ ەسىمىن اتاعان بولاتىن. تىماعى مەن قولىنان تاياعى تۇسپەيتىن شەجىرەلى قاريالار مەن كەڭەتەك كويلەكتى, اق جاۋلىقتى, جۇزدەرىنەن جىلى مەيىرىم توگىلىپ تۇراتىن اجە بەينەسى ءار قازاق بالاسى ءۇشىن ۇلى بەينە, ورنى ەرەكشە ءارى قادىرلى جاندار. قاريالاردىڭ تاربيەسى ارقىلى بالا جاقسى-جاماندى اجىراتىپ, ۇلكەن-كىشىنى سىيلاي بىلۋگە داعدىلانادى. دانا حالقىمىزدا «بەسىك جىرىن ەستىمەگەننەن نە ادامشىلىق كۇتەسىڭ» دەگەن ناقىل ءسوز بار ەمەس پە؟! وسىدان بالانىڭ مىنەز-قۇلقى سالماقتى قالىپتاسىپ, شارۋاعا بەيىم, تىلالعىش, مەيىرىمدى بولىپ وسەدى. ۇلكەندەردىڭ تاربيەسىن العاندى حالىق «تاربيەلى بالا», «كورگەندى بالا» دەپ باعالاپ جاتادى. سەبەبى بالا ولاردىڭ مەيىرىمى مەن جۇرەك جىلۋىنا بولەنىپ وسەدى. قاريالاردىڭ بالانى ۇنەمى توي-تومالاق, جيىن, اس, ءتىپتى جانازاعا ەرتىپ بارۋىنىڭ دا تاربيەلىك ءمانى بار. كورىپ, تانىپ, ءبىلىپ, كوڭىلىنە توقىپ, وي ءتۇيسىن دەيدى. مىنە, تاربيەنىڭ وسىنداي ءادىسىن قولدانعان حالقىمىزدىڭ ۇرپاعى, شۇكىر, ەلىنىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ جاتقان جوق. قازىرگى بەلدى قوعام ازاماتتارى, قوعام قايراتكەرلەرى ۇلكەندەردىڭ الدىن, تاربيەسىن كورگەندەر, ادامگەرشىلىك, يماندىلىق سەزىمدەرى وياۋ, قايىرىمدى, ءىلتيپاتتى, قامقور جاندار. وسىنداي ۇردىسكە ەندى بەت بۇرىپ جاتقان باتىستىقتار بۇدان وپىق جەمەيدى دەپ ويلايمىز. ەركىندىك, ادام قۇقىعى دەپ جار سالعان باتىستىقتار قوعامداعى ونەگەسىز قىلىقتارعا ء(بىر جىنىستىلاردىڭ نەكەسى, جىنىسىن وزگەرتۋ جانە ت.ب.) دا جول بەرىپ قويدى جانە رۋحاني تاربيەدەن الشاقتاپ قالعانى بايقالادى. ال ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا بىرلەسە ءومىر ءسۇرۋ – ۇلكەندەردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىمەن الماسۋ, اقىل-كەڭەسىن تىڭداۋ, جاقسى مەن جاماندى اجىراتا ءبىلۋدى ۇيرەنۋ, اتا-اناسىنىڭ عانا ەمەس, اتا-اجەسىنىڭ دە ىستىق الاقانىن, مەيىرىمىن سەزىنۋ دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل اڭگىمەدەن اڭعاراتىنىمىز, ءوسىپ-ونگەن وتباسى قاشاندا ەلدىڭ ۇيىتقىسى. ولاردىڭ ونەگەلى ءىسى كوپكە تاربيە قۇرالى بولىپ كەلەدى. قاراشاڭىراق – قاشاندا تاربيە قۇرالى. وسى ماقالانى جازىپ وتىرعاندا دوسىم تەلەفون شالدى, بالام ۇيلەنىپ, سونىڭ قۇدالىعىندا وتىر ەدىم دەيدى. ءسوز اراسىندا قاراشاڭىراقتان كىم بار ەكەنىن سۇراپ ەدىم, ول «قاراشاڭىراقتىڭ يەسى سارتاي كەلدى», دەدى. جالعاستىق دەگەن دە وسى.
الماتى
