قوعام • 09 قازان، 2019

«قۇلاگەردى» ءوز ماقامىمەن جىرلاعان

131 رەتكورسەتىلدى

قوستانايدا قازاقتىڭ جىرشىلىق ونەرىنە ۇلكەن ۇلەس، جاڭاشىل لەپ اكەلگەن كومپوزيتور بار. بىرنەشە ماقامنىڭ اۆتورى. تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جىرلايتىن تاڭعاجايىپ جادىنىڭ يەسىمەن تاياۋدا كەزدەيسوق جولىعىپ، از-كەم اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ەسىم-سويى &ndash؛ ناعاشىباي الپىسوۆ.

سۋرەتتى تۇسىرگەن جانبولات كەنجەعۇل

 ؛

&ndash؛ جىرشىلىق ماعان تۇقىم­؛مەن بەرىلگەن قاسيەت دەسەم، قاتە­؛لەسپەسپىن، بالام، &ndash؛ دەدى سوندا جىرشى. &ndash؛ اكەم الپىس ونەرگە بەيىم ادام ەدى، جارىقتىق. جادى كەرەمەت مىقتى بولدى. ءوزىمىزدىڭ اۋلەتتىڭ، تورعاي بويىنداعى ار­؛عىن-قىپشاق، كۇللى قازاقتىڭ شەجىرەسىن تاراتىپ وتىراتىن. «؛مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ»؛ قيسساعا اي­؛نالعان حيكايالارىن تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتۋشى ەدى. ونىڭ سىرتىندا «؛البان جۇپار حانىم»؛ دە­؛گەن داستاندى، نۇرحاننىڭ كۇل­؛لى شىعارمالارىن بەس ساۋ­؛سا­؛عىنداي بىلەتىن. ول كەزدە ايتۋعا تىيىم سالىنعان احمەت بايتۇر­؛سىنۇلىنىڭ «؛قىرىق مىسالىن»؛، ولەڭدەرىن، سونداي-اق، تورعاي جەرىندە وتكەن ايگىلى ساحي جومارت يمانقۇلدىڭ ءابدراحمانىنىڭ، كۇدەرى، بايتاس اقىنداردىڭ ولەڭ­؛دەرىن جاتقا سوعاتىن. ايتسە دە، بۇلاردىڭ ءبىر دە ءبىرىن ماعان ارنايى ۇيرەتكەن ەمەس.

&ndash؛ ايتسە دە، وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى ءسىزدىڭ ەسىمىڭىز ەل اۋزىندا شارىقتاپ تۇردى عوي؟ &ndash؛ دەپ سۇرادىق قولىنا دومبىراسىن الىپ، مالداس قۇرىپ وتىرا بەرگەن اقساقالدان.

&ndash؛ مەنىڭ تانىلۋىم كەزدەيسوق وقيعا بولدى. 1963 جىلى قولىما ءبىر كىتاپ ءتۇستى...

&ndash؛ قانداي كىتاپ؟ &ndash؛ ەلەڭ ەتە قالدىق.

&ndash؛ ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «؛قۇلا­؛گەر»؛ پوەماسى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى، الگى ۇزاق داستان ءبىر وقىعاننان ساناما تاسپەن قاشاعانداي ورنىعا قالدى. تۇگەلدەي جاتتاپ الدىم. ايتسە دە، ونى دومبىراعا قوسىپ ايتا­؛مىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام دا تۇسىمە كىرگەن ەمەس. ونىڭ ۇس­؛تىنە 1964 جىلى اسكەرگە الىنىپ، ءۇش جىل وتان الدىنداعى بو­؛رى­؛­؛شىمدى وتەپ قايتتىم. كەل­؛گەن سوڭ تەحنيكۋمعا وقۋعا ءتۇس­؛تىم. سودان، 1971 جىلى اۋىلعا ورا­؛­؛لىپ، جۇمىسقا ورنالاستىم. ونەر­؛دەن مۇلدەم الىس ءجۇردىم...

«؛بويداعى دارىنىن، بەينەلەپ ايتساق، بۇلاق كوزىنىڭ اشىلۋىنا قانداي وقيعا تۇرتكى بولدى ەكەن؟»؛. ويىمىزدى وقىپ قويعان­؛داي-اق، جىرشى:

&ndash؛ ەندى «؛قاسقا ايعىردان قۇرى­؛عاندا توبەل قۇلىن تۋادى»؛ دەگەن عوي، &ndash؛ دەپ كۇلدى. &ndash؛ اۋىلداعى (قا­؛زىرگى قوستاناي وبلىسىنىڭ بۇ­؛رىنعى الباربوگەت سوۆحوزى، قازىرگى جاركول، ءتاۋىش مەكەنى) بىل­؛دەي ءبىر جىرشىنىڭ بالاسى بولعان سوڭ ازداپ دومبىرا تارتاتىنىم بار-تۇعىن. كورشى-كو­؛لە­؛م­؛نىڭ ۇيىندەگى قۋانىشتا ءان سالىپ بەرىپ ءجۇردىم. ءبىر كۇ­؛نى جۇمان وپين دەگەن ازامات ۇيىمە ىزدەپ كەلدى. ءوزى ءبىر اتان جىلىكتى، اتاقتى تاڭاتقان با­؛لۋان­؛نىڭ تۋىسى، سەرى جىگىت ەدى. جۇمان ماعان: «؛ناكە، سەنىڭ داۋسىڭ تاماشا! ونەردى جاسىرا بەرمە. ۇزاق جىر ايت. سەنىڭ قو­؛لىڭ &ndash؛ جىرشىلىق. الايدا، «؛ەسىم سەرىنى»؛ ساردان ابىكەەۆتەن (جۇسىپبەك سالىقوۆتىڭ شاكىرتى)، «؛جا­؛ۋىر تورىنى»؛ بەگالىدەن (ارال­؛باي اۋىلىندا بەگالى كور­؛پەباەۆ اتتى جىرشى بولعان) اسىرا المايسىڭ. وزىڭە ءبىر ەشكىم ايت­؛پاعان شىعارما تاپ»؛، &mdash؛ دەپ قامشىلادى.

سول كەزدە باياعى «؛قۇلاگەر»؛ ويىما ساپ ەتە قالدى. ايتىپ كو­؛رىپ ەدىم، جۇمان ماقامىمدى ۇناتپادى...

&ndash؛ نەگە؟..

&ndash؛ «؛قۇلاگەر»؛ &ndash؛ كەرەمەت-اق. ءبىراق سەن وعان جاڭا اۋەن تاپ!»؛ دەدى ول. اقىرى، ىڭىلداي-ىڭىل­؛داي وتىرىپ، وسى كۇنى ەل بىلەتىن ماقامى ومىرگە كەلدى. بۇل &ndash؛ 1979 جىل ەدى.

&ndash؛ «؛قۇلاگەردى»؛ حالىق قالاي قابىلدادى؟ &ndash؛ جەتپىستى جەلكەلەگەن جىرشىعا سىناي قارادىق.

&ndash؛ ول كەزدە ەلدە جىر-داستان تىڭ­؛دايتىن ەدى. ۇلكەن كىسىلەر جاعى جينالىپ، تەرمە، تولعاۋلار ايتتىراتىن، &ndash؛ دەدى بەتورامالىمەن ماڭدايىن سۇرتكەن دومبىراشى. &ndash؛ ءار اۋىلدىڭ ءوز جىرشىسى بولدى. مەنىڭ «؛قۇلاگەرىم»؛ كوپشىلىككە بىردەن ۇنادى. كورشى اۋىلدان ادام جىبەرىپ الدىرىپ، تىڭدايتىن كۇنگە جەتتىم. ءوزىم دە ۇياڭدىقتى قويىپ، توسەلىپ الدىم. مارقۇم جۇمان ءوپيننىڭ ۇنەمى تىڭداپ، ولقى تۇسىن سىناپ، جەتىلدىرىپ وتىرۋى زور ىق­؛پال ەتتى. بىردە سول كەزدەگى «؛قى­؛زىلاسكەر»؛ سوۆحوزىنا بارىپ، «؛قۇلاگەردى»؛ شىرقاپ جاتقانمىن. قوناقتاردىڭ ىشىندە اقىن ءىنىم قونىسباي ءابىل دە ءجۇر ەكەن. ول مەنى تىڭداپ الدى دا «؛وي، اعا، مىناداي قازىنانى قالايشا قور قىلىپ ءجۇرسىڭ؟»؛ دەپ تاڭعالىپ، كوپ ۇزاماي رەسپۋبليكالىق گازەتكە كولەمدى ماقالا بەردى. سو­؛دان باستاپ مەنىڭ جۇلدىزىم جار­؛قىراي باستادى. گازەتكە شىق­؛قاسىن ءبىر جىلدان سوڭ، 1983 جىلى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ قىزى ۇمىتتەن الماتىعا شاقىرتۋ الىپ، تەلەستۋدياعا جازىلدىم.

«؛ول كەزدە جالعىز تەلەارنا، تاسپاعا ءتۇسۋ دە وڭاي بولماعانى انىق»؛. &ndash؛ وسىلاي ويلاپ ۇلگەرىپ ەدىك. قاتەلەسپەپپىز.

&ndash؛ ول ۋاقىتتا حالىق ارتىستە­؛رىنىڭ وزىنە ءبىر ساعات ۋاقىت قانا بەرىلەدى ەكەن. ال ماعان تابانى كۇرەك­؛تەي ەكى ساعات بۇيىردى. مۇ­؛نىڭ ءوزى قازاق جىرىنىڭ قۇلا­؛گەرىنە، ياعني ىلەكەڭە دەگەن قۇر­؛مەت دەپ تۇسىنەمىن. كەيىن كۇي­؛تاباققا باسىلدى داۋسىم. ول كەزدە تەلەديداردان كورىنۋ &ndash؛ تانىمال بولدىڭ دەگەن ءسوز. كۇي­؛تاباققا شىعۋ ءقازىر كليپىڭ جارىق كورگەنمەن بىردەي.  ؛ ؛

وسىلاي دەگەن اقساقال قۇددى شابىت قىسىپ كەتكەندەي-اق دومبىراسىن قىسا ءتۇستى.

&ndash؛ قۇداي بەرگەن ونەردىڭ ارقا­؛سىندا ءبىرتالاي جەرگە بار­؛دىق قوي. 1984 جىلى كەنەن ازىر­؛باەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتو­؛يىنا قاتىستىم. كوكشەتاۋ-تور­؛عاي وبلىسى ونەرپازدارىنىڭ بايگەسىندە باق سىنادىم. ءقايسى­؛بىرىن ايتا بەرەرسىڭ. كوبىنە نۇر­؛حاننىڭ «؛تورعايدان سالەمىن»؛ ورىنداپ ءجۇردىم. بۇل ءوزى عاجاپ تۋىندى. وسىنى مەن ءبىر بولەك ماقاممەن، تورعايلىق اقىن-ساز­؛گەر بولتىرىك مولداشەۆ وزىنشە تۇرلەندىرىپ، بولات قونىسباەۆ دەگەن ءانشى وزگە اۋەنمەن ايتاتىن. ءبىر-بىرىمىزدى قايتالامايتىنبىز.

جوعارىدا بىرنەشە ماقامنىڭ اۆتورى ەكەنىن ايتتىق قوي. بۇ جو­؛لى ءوزى ايتسىن:

&ndash؛ ءار ولكەنىڭ وزىندىك مەكتەبى بولاتىنى سياقتى، ءار جىرشىنىڭ ءوز ماقامى بولسا، بۇل ارتىقتىق ەتپەيدى. ءوزىم ورىندايتىن شى­؛عار­؛مالاردى تۇرلەندىرىپ وتىر­؛عاندى جاقسى كورەمىن. باي­؛قا­؛ساڭىز، ءبىر «؛قۇلاگەردىڭ»؛ ءوزى بىر­؛نەشە قۇبىلادى. باستاۋى باياۋ، اتتىڭ شابىسى، اقان سەرى مەن باتى­؛راشتىڭ تارتىسىنا كەلگەندە ەكپىنمەن، ال جۇيرىكتى جوق­؛تايتىن جەرگە كەلگەندە زارلى دا­؛ۋىسپەن ايتامىن. ويتپەسەڭ، تىڭ­؛داۋشىڭدى جالىقتىرىپ الا­؛سىڭ. سول سياقتى، «؛قاتاعان مەن ءسۇيىنبايدىڭ ايتىسىن»؛ ءوزىم شىعارعان ماقاممەن ورىندايمىن. وسى ايتىستى مار­؛قۇم ايتىسكەر ەرىك اسقاروۆ ءبىر تۇن­؛دە بىرنەشە ايتقىزىپ، ايىزى قانعانشا تىڭداپ ەدى.

قازىرگى ايتىسكەرلەرگە ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن سىننىڭ ءبىرى دە وزىندىك ماقامىنىڭ جوقتىعى عوي. ماسەلەن، جىرشىنىڭ بەس بۋىندى ماقامىن ايتىستىڭ اقتاڭگەرى اتانعان ايبەك قاليەۆ ساحناعا الىپ شىقتى. بەس بۋىنمەن ءسوز سايىسۋ &ndash؛ ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە، قازاق ايتىسىنداعى بۇرىن-سوڭدى بول­؛ماعان جاڭالىق. ءان ونەرىندە دە سيرەك كەزدەسەدى. ايبەك اقىننىڭ ساحنادا ناعاشىباي اعاسىنىڭ ما­؛قامىنا سالىپ ايتىسقانىن جىر­؛شى دا ماقتان تۇتادى ەكەن. «؛ۇلكەن ناسيحات»؛ بولدى دەيدى.

قازىر نە كوپ، جالت-جۇلت ەتكەن «؛جۇلدىز»؛ ءانشى كوپ. جىرشىلىق وسى داڭعازانىڭ تاساسىندا قالا بەر­؛سە، اقىرى جويىلىپ كەتپەي مە؟

بۇل دا جىرشى اعامىزدىڭ جانىنا باتادى ەكەن.

&ndash؛ بۇل &ndash؛ مەنىڭ جانىما ەڭ باتاتىن دۇنيە، &ndash؛ دەدى ول. &ndash؛ ءبىراق بىرەر بالىق قارسى جۇزگەنمەن تول­؛قىن كەرى بۇرىلا ما؟ امال جوق، ىشتەن تىناسىڭ. قازاقتىڭ وسىنشا كەڭ-بايتاق جەرگە يە بولىپ وتىرعانى، ءبىرىنشى، اللانىڭ، سوسىن ۇلكەن پاتريوتتىق رۋحتىڭ قاينارى &ndash؛ جىر-تەرمە، ءسوز ونە­؛رىنىڭ ارقاسى دەر ەدىم. ءبىزدىڭ تاريحىمىز قاعازعا جازىلعان جوق، اۋىزدان-اۋىزعا ايتۋمەن، قيسسا، داستان، تولعاۋمەن جەتتى. ياعني، جىر &ndash؛ ۇلكەن تاربيە قۇرالى بولدى. وكىنىشتىسى، وسىناۋ ۇلى ءداستۇر شەتكە ىسىرىلىپ جاتىر. «؛زامان تالابى»؛ دەگەن ۇران­؛مەن ءبارى جالت ەتپە، تامىرى جوق، ءبىر ساتتىك شولاق دۇنيەگە ۇمتى­؛لادى. سوندا سان عاسىردان بەرى جالعاسقان تەكتى ونەر، قا­؛سيە­؛­؛تىمىز قايدا قالادى؟ مەنى قىن­؛جىلتاتىنى، ءبىز، جۇسىپبەك، بەگالى، ساردان، مۇحامەديار سىندى كونەنىڭ كوزىن جازىپ الىپ قالا المادىق. قولىمىزدا قۇرال بولعان جوق، قىزمەت تە ىڭعاي بەرمەدى. ءوزىم ءومىر بويى اۋىلدا قۇرىلىس شەبەرى، كەيىن پوشتاشى بولىپ ەڭبەك ەتتىم. ەندى ءبارى دامىعان مىنا زاماندا جيعان-تەرگەنىمدى بەرىپ كەتسەم دەيمىن. ءبىر مەنىڭ بىلگەنىمنىڭ ءوزى ەكى-ۇش كۇن جىرلاسام تاۋسىلمايدى. ءقازىر تىڭدايتىن ادام از، كۇندە ايتپاعان سوڭ، ۇمىتىپ تا بارامىن. قانشا دەگەنمەن جاس كەلدى. جەتپىستەن استىق...

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ءجاۋدىر نارتاي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:03

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الىبەك بايبول

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:58

ەڭ قىسقا اڭگىمە. بولات شاراحىمباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:55

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اسحات ومىرباەۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:54

كۇلكى كەرۋەنى № 5

رۋحانيات • بۇگىن، 12:35

اقجايىقتا ايماقتىق فورۋم ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 12:28

ەلىمىزدەگى ەڭ ءوتىمدى كولىكتەر

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:17

توپاستىق جامان بولادى

100 • بۇگىن، 11:04

جاقسىنىڭ كوزىمەن جۇزدەسۋ

رۋحانيات • بۇگىن، 09:45

جامبىلدىڭ جومارت جاندارى

ايماقتار • بۇگىن، 09:41

مەسەناتتىڭ مىرزالىعى

ايماقتار • بۇگىن، 09:38

ساكەن جانە «ەڭبەكشى قازاق»

رۋحانيات • بۇگىن، 09:33

جازۋدىڭ ماشاقاتى

قوعام • بۇگىن، 09:31

الەمنىڭ ءابدىجامىلى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

كيبەرقىلمىس كۇشەيىپ بارادى

قوعام • بۇگىن، 09:25

جاڭا عارىش جۇيەسى – قازاقستاندا

قازاقستان • بۇگىن، 09:20

«ادامنىڭ كۇنى – اداممەن»

ايماقتار • بۇگىن، 09:16

التىن كۇز، ارايلى سالتانات

ايماقتار • بۇگىن، 09:15

قاۋىپسىز جولعا قاشان جەتەمىز؟

ايماقتار • بۇگىن، 09:12

بالداققا سۇيەنگەن تاعدىر

قوعام • بۇگىن، 09:10

كومىر باعاسى كوڭىلگە قونىمدى ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

نان بولسا، ءان بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:49

بەلسەنە قاتىسۋ قاجەت

قازاقستان • بۇگىن، 08:45

بيزنەستىڭ دامۋىنا باستاعان فورۋم

قازاقستان • بۇگىن، 08:39

سەرىكتەستىك سەنىمدى نىعايتادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

قازاق مۋزىكاسىنىڭ قاراشاڭىراعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

دارالاپ ۇلى دالا ۇلاعاتىن

رۋحانيات • بۇگىن، 08:23

قىزىلشا اۋرۋىنا قىراعىلىق قاجەت

مەديسينا • بۇگىن، 08:20

پرەزيدەنت ارحيۆىنە – 25 جىل

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:18

امەريكامەن ساۋدا-ساتتىق ۇلعايادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:13

ۇقساس جاڭالىقتار