شىعارماشىلىق جولى تالدىقورعان, الماتى قالالارىمەن تىكەلەي ساباقتاس. تالدىقورعان وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ مەكتەپ جاستارى اراسىنداعى جۇمىس جونىندەگى حاتشىلىعىنان 1949 جىلى جۋرناليستىك جۇمىسقا اۋىسادى. ء«ستالينشىل» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ, كەلەسى جىلى رەسپۋبليكالىق پارتيا مەكتەبىنىڭ اۋدارماشىلار بولىمىنە وقۋعا ءتۇسىپ, قىزىل ديپلوممەن ءبىتىرىپ ورالادى. تالدىقورعان وبلىستىق ء«ستالينشىل» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, «سەميرەچەنسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ادەبي قىزمەتكەرى, الماتى وبلىستىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى, «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ اۋدارماشىسى. بۇل – ونىڭ جۋرناليستىك شىڭدالۋ جىلدارى.
1971 جىلى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بايلانىس مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز تاراتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالادى. وسى كەزەڭدە سارا راحمانقىزى قازاق تىلىندەگى گازەت, جۋرنالداردىڭ, جارىق كورەتىن كىتاپتاردىڭ كەڭ تارالۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ۇلتىن سۇيگەن جۇرەك قالاۋىنىڭ ارقاسىندا 1970-1982 جىلدارى 15 ميلليون قازاقستان حالقىنا شاققاندا 19 ميلليون دانا گازەت-جۋرنال تاراتۋعا قول جەتكىزىلدى. ورىس ارىپتەستەرىنە «قازاق كىتاپتارى وتپەيدى» دەگەن ءسوزدى قويدىرعان دا ءوزى ەدى. ورىسشا جازىپ, سويلەگەندە, الدىنا جان سالمايتىن سارا مىڭجاساروۆا «ورىس باسپاسوزىنە قاۋىپ جوق, سەندەر قازاق ءباسپاسوزىن سول دارەجەگە جەتكىزۋگە مىندەتتىسىڭدەر, سەندەر وسى ورىندا وتىرعاندا, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ جولىنا كەسە-كولدەنەڭ جاتقاندارىڭدا, قازاق باسىلىمدارىنىڭ تارالىمى وسپەيدى, قانە, دەرەۋ ىسكە كىرىسىڭدەر» دەپ قاتتى ايتۋدان سەسكەنبەدى.
مۇنداي ويلارىن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە ەڭبەك ەتكەن كەزەڭدە دە اشىق بىلدىرەتىن. بىردە رەداكتسيادا قازاقشا شىعاتىن كىتاپتاردىڭ تارالىمى ءسوز بولىپ, پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بەلوۋسوۆ دەگەن «قازاقشا كىتاپتار وتپەيدى, ۇكىمەتكە زيان شەكتىرۋدە» دەگەندە, ءسوز الىپ: «سەندەر وسى گازەتتىڭ ۇلتتىق رەسپۋبليكادا شىعىپ جاتقانىن ۇمىتتىڭدار ما؟..» دەپ, نەبىر انىق-قانىق دالەلدەردى كەلتىرگەندە, ءبارى كەشىرىم سۇراپ, امالسىزدان بۇل ماسەلەنى كۇن تارتىبىنەن الىپ تاستاعانى بار. 1992 جىلى سولجەنيتسىننىڭ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارىن رەسەيدىكى دەپ جازعانىنا ورىس پەرەسەلەندەرىنىڭ العاش قاي جىلى كەلگەنىن, وعان دەيىن كىمنىڭ يەلىگىندە بولعانىن تالداپ, ساۋاتتىلىقپەن جازۋشىلار وداعىندا وتكەن جيىندا قالاي تويتارىس بەرگەنى دە ەسىمىزدە.
كومسومول جۇمىستارىن قامتىعان العاشقى ماقالالارى 1945 جىلدان «سەميرەچەنسكايا پراۆدا» گازەتىندە جاريالانا باستادى. «جەڭىس مايى» دەگەن تۇڭعىش ولەڭى سول جىلى بۇركەنشىك اتپەن ء«ستالينشىل» گازەتىندە شىقتى. مىنە, وسى كەزدەن باستاپ جازۋدان قول ۇزگەن جوق. 1946 جىلى ماسكەۋدەن «ۆوجاتىي» دەگەن كىتاپتى كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتى پيونەر جۇمىسىنداعىلارعا كومەكشى قۇرال رەتىندە جارىققا شىعارادى. ورىس ءتىلى ونشا ءورىس الماعان كەز. قاي اۋدان, قاي مەكتەپكە جۇمىس بابىمەن بارسا دا الدىنان «مىنا كىتاپتا جازىلعانداردى ونشا تۇسىنە المايمىز» دەگەن سوزدەر شىعا بەرگەسىن, ءوزى قازاقشاعا اۋدارىپ, 1948 جىلى قازاقستان ورتالىق كومسومول كوميتەتىنە جىبەرەدى. «ونىڭ جارىق كورگەن, كورمەگەنىن بىلمەيمىن, ول كەزدە اۆتورلىق پراۆو دەگەندى, ونىڭ تۆورچەستۆولىق ەڭبەك ەكەنىن بىلمەيتىن ەدىم. تەك جۇمىس بابىنا كەرەك بولعاسىن قازاقشاعا اۋدارعانمىن. قالىڭ كىتاپ بولاتىن, شامامەن 20-25 باسپا تاباق كولەمىندە-اۋ دەپ توپشىلايمىن» دەيتىن بەرتىندە.
س.مىڭجاساروۆانىڭ پروزالىق شىعارمالارى: سۋرەتتەمەلەرى, وچەركتەرى, اڭگىمەلەرى, پروبلەمالىق ماقالالارى 1953 جىلدان باستاپ تالدىقورعان وبلىستىق ء«ستالينشىل», «سەميرەچەنسكايا پراۆدا» گازەتتەرىندە جاريالانا باستادى. 1959 جىلى ۆەتنام كوركەم ادەبيەتىنىڭ العاشقى پروزالىق شىعارماسى, نگۋمەن ۆاننىڭ «بۋيۆول» پوۆەسى سارا راحمانقىزىنىڭ اۋدارۋىمەن سول كەزدەگى جالعىز كىتاپ شىعاراتىن «قازمەمباسپاسىنان» جارىق كورەدى.1959-1970 جىلدار اراسىندا اۋدارماعا ەرەكشە دەن قويىپ, ابحازيا كەڭەس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى يۆان پاپاسكيريدىڭ «جەنسكايا چەست» رومانىن, «التىن پراگا ەرتەگىلەرىن», «سولدات حاتتارى» سۋرەتتەمەلەر جيناعىن, بالالارعا ارنالعان شاعىن كىتاپشالاردى قازاقشالايدى. بۇلارعا قوسا «قاھارمان قىزدار», «لەنين بىزبەن بىرگە» دەرەكتى اڭگىمەلەر جيناعىن, «تاجىك اڭگىمەلەرى» سياقتى كىتاپتاردى وزگە اۋدارماشىلارمەن ءبولىسىپ اۋدارادى.
سونىمەن قاتار «قىر قىزدارى» رومانىنا كىرىسەدى. «العاشقى ەكى ءبولىمىن ماشينكاعا باستىرىپ, ءبىر مەكتەپتە وقىعان جولداس بولعاسىن, جازۋىمنىڭ باعىتىن بايقاتايىن دەپ ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆكە اپارىپ بەرىپ ەدىم, ول ەكى ايدان كەيىن وقۋعا قولىم تيمەدى دەپ قايتارىپ بەردى. – دەپ جازدى كەيىننەن «مەيىرىم» اتتى پوۆەسىندە. – «ياپىر-اي, بۇل قولىڭنان نە كەلەدى» دەپ مەنسىنبەگەنى-اۋ دەگەن ويمەن سالىم سۋعا كەتىپ, كالينين كوشەسىنىڭ بويىمەن ەڭسەم ءتۇسىپ, اۆتوبۋستىڭ ايالداماسىنا كەلە جاتقانىمدا, كونسەرۆاتوريا جاقتان شىققان احاڭ (احمەت جۇبانوۆ) كەزدەسە كەتتى.
– سارا, قاراعىم, جايشىلىق پا, نەعىپ كوڭىلسىز كەلەسىڭ؟ – دەيدى احاڭ. احاڭا قايدان كەلە جاتقانىمدى, «قولىمنان كەلمەيتىن نارسەگە نەمەنەسىنە اۋرە بولام. جازۋدى تاستاپ, اۋدارمامەن شۇعىلدانسام دا جەتەر» دەگەندى ايتتىم.
– قاراعىم, مەن جازۋشى بولماسام دا كوركەم ادەبيەتتى ءتۇسىنۋشى ەدىم, ماعان بەرشى, وقىپ كورەيىن, – دەپ احاڭ قولجازبامدى الىپ كەتتى.
الماتىعا كوشىپ كەلگەسىن, وبلىستىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ, «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە اۋىسىپ كەتكەن كەزىم ەدى. ەرتەڭىنە ساسكەگە تامان احاڭ رەداكتسياعا تەلەفون شالدى:
– سارا, قاراعىم, مەن ومىرىمدە تۇنگى ساعات تورتكە دەيىن ەشكىمنىڭ شىعارماسىن وقىعان ەمەسپىن, ال سەنىڭ قولجازباڭدى وقىپ شىقتىم. قولىڭنان جازۋ كەلمەيدى دەسە, ەش ادامعا سەنبە, جازا بەر».
سول 1960 جىلدىڭ كۇزىندە احمەت جۇبانوۆتىڭ مۇقىش (جولداسى) ەكەۋىن ۇيىنە شاقىرىپ: «ونەردى ەشكىمگە جالتاقتاماي, ءوز بويىڭا بىتكەن تابيعي قاسيەتپەن دامىتا بەرگەن ابىروي. سارا, سەن قازىر ناعىز تۆورچەستۆوڭ تاسقىندايتىن جاستاسىڭ, وتىز بەن قىرىقتىڭ اراسىن بەكەرگە وتكىزىپ الماعان دۇرىس» دەپ قاناتتاندىرعانى «قىر قىزدارىنىڭ» جالعاسۋىنا دەمەۋ بولدى.
اتتەڭ, كوپ ۇزاماي مۇقىشتىڭ دۇنيە سالۋى «ەرلىكتى دە, ورلىكتى دە سىپىرىپ كەتكەندەي», بىرازعا دەيىن جازۋىنا ورالتپادى.
«قىر قىزدارى» رومانى 1970 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كوردى. ءوز سوزىمەن ايتقاندا «قىسقارتىلىپ, جىرىم-جىرىم بولىپ» جاريالانسا دا بۇل قازاقستاندا, ورتالىق ازيا ايەلدەرى قالامىنان تۋعان تۇڭعىش رومان ەدى. جىل قورىتىندىسىندا بايانداما جاساعان بالامەر ساحاريەۆ 1970 جىلى جارىق كورگەن ون ءۇش روماننىڭ تورتەۋىنە: ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «اققان جۇلدىزى», ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرى», سەيىتجان وماروۆتىڭ «قىزىل ءۇيى», سارا مىڭجاساروۆانىڭ «قىر قىزدارىنا» توقتالىپ, تالداۋ جاسادى.
1981 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان «ايەل باقىتى» رومانى جارىق كوردى. وعان «قىر قىزدارى» رومانىنىڭ قىسقارتىلعان تاراۋلارى قوسىلىپ, باستاپقى جازىلعان تولىق نۇسقاسى العاش رەت ەندى. ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ «جەنسكوە سچاستە» دەگەن اتپەن 1984 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىقتى.
«جۇلدىز» جۋرنالىندا 1983 جىلى جاريالانعان ء«توزىم شەڭبەرى» دە جولى بولماعان رومان. تاعى دا تەڭ جارتىسى قىسقارتىلىپ, ءسوز, سويلەم, وي, پىكىرلەرى تونالىپ, 1987 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان. تاعىلعان ساياسي سىنداردى جەڭىلدەتىپ, قىسقارتىلعان تاراۋلارىن قوسىپ, قايتا تاپسىرعاننان كەيىن ء«توزىم شەڭبەرى» تولىق كۇيىندە 1996 جىلى جارىق كوردى. «مەن ەشكىمگە جالىنىپ, جالباقتامايمىن. جاستايىمنان بويعا سىڭگەن تۋراشىلدىقتىڭ كەسىرى از بولمادى-اۋ, شاماسى» دەيتىن ءوزى.
كەرەمەت ءبىلىمدى ەدى سارا اپامىز. ەكى تىلدە بىردەي جازدى. تۋعان ۇلتىنىڭ مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويدى. شەشەندىگى ءوز الدىنا, قانداي دا ماسەلەنىڭ بۇگە-شىگەسىن تۇسىندىرگەندە, قايران قالاتىنبىز. اقىندىعى قانداي ەدى, بىراق ولەڭدەرىن جاريالاۋعا ىقىلاس تانىتپادى. اۋدارما سالاسىندا ءبىرشاما ەڭبەكتەندى. جاستايىنان انشىلىگىمەن, قايراتكەرلىگىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن كوزگە تۇسكەنىمەن, اتاق, مانساپ قۋمادى, شىعارماشىلىقتى قالادى. ءوز ءداۋىرىنىڭ تامىرشىسى بولىپ, زامانداستارىنىڭ جان دۇنيەسىنە تەرەڭ ۇڭىلە ءبىلدى. ماقالا, وچەرك, فەلەتون, سۋرەتتەمەلەرىمەن, ەڭ باستىسى – سۇبەلى روماندارىمەن وقىرماندارىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەندى.
ونىڭ دۇنيەلەرى بۇگىن دە سۇرانىستا. بەلگىلى سىنشىلار زەينوللا سەرىكقاليەۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ جانە باسقالار كەزىندە سارا مىڭجاساروۆانىڭ شىعارمالارىن جوعارى باعالاعان. عابيت مۇسىرەپوۆ, ءماريام حاكىمجانوۆا, فاريزا وڭعارسىنوۆا, قاليحان ىسقاقوۆ, سەيفوللا وسپانوۆ, بەيبىت قويشىباەۆ, مەرەكە قۇلكەنوۆ, تاعى باسقالارمەن جاقىن ارالاستى.
2001 جىلدىڭ ماۋسىمىندا سارا اپامىزدىڭ ۇيىندە باس قوسقانىمىز ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. اۋرۋحانادا جاتقانىنا قاراماستان, ارنايى كەلگەن ءابدىجامىل اعامىزدىڭ شىن كوڭىلىنەن اقتارىلعان اڭگىمەسىن سۇيسىنە تىڭدادىق ءبارىمىز. مەكتەپتە قاتار وقىعان ەكەۋىنىڭ اڭگىمەسى جاراسىمدى ەدى. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ وتە كوڭىلدى, تەبىرەنە سويلەپ, مەكتەپتەگى كەزىن ەسىنە الىپ وتىردى. سارا قۇرداسىنىڭ قانداي كيىم كيەتىنىنە شەيىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, وتە كوپ ادامدى اتادى. ءابدىجاميل اعا وسى ۋاقىتقا شەيىن ءبىر كومەك كورسەتپەگەنىن, سارا اپامنىڭ دا ەشقاشان ەشقانداي ءوتىنىش ايتپاعانىن, تالاي ادامعا پاتەر الۋعا ىقپال ەتكەنىن, ت.ب. اڭگىمە تيەگىن اقتاردى. ءوزىنىڭ جاستىق شاعىن ارمانسىز ەسكە تۇسىرگەندەي بولدى عوي دەيمىن…
مەن سارا اپامنىڭ ەشكىمگە بارمايتىنىن, پەنسياسىنىڭ مۇلدەم از ەكەنىن ايتتىم. ءابدىجامىل اعا «قاعازدارىن جيناپ, ماعان اكەل» دەدى. اپامىز بىراق ەلپ ەتە قويمادى.
نە ىستەپ, نە قويسا دا اينالاسىنان قولداۋ كۇتپەدى, بيلىك باسىنداعىلارعا قۇراق ۇشپادى. ويتكەنى ەسىن بىلگەننەن توڭىرەگىندەگىلەرگە ءوزى قامقور, ءوزى بي بوپ داعدىلانعان ەدى. وتىرىك, وسەكتەن, جادىگويلىكتەن, جاماندىقتان بويىن اۋلاق ۇستادى. ىشكى تاۋەلسىزدىگى, كول-كوسىر ءبىلىمى, الەم ادەبيەتى ءىنجۋ-مارجانىنان تەلەگەي-تەڭىز سىر شەرتەتىنى, كىشكەنتايىنان قالىپتاسقان تالعامى, ءوز زامانىنىڭ كەم-كەتىگىن تەرەڭنەن تۇسىنەتىنى, ورتانىڭ, قوعامنىڭ دامۋ جولىن ايقىنداي الاتىن بيىك ورەسى وكىنىشكە قاراي, رۋحاني اينالىمعا تۇسكەن جوق. بۇعان سۇرانىس تا بولمادى, ايرىقشا جاراتىلعان بولمىسى الدىنان ۇدايى كەدەرگى تۋعىزىپ وتىردى.
اينالىپ كەپ الەم تانىعان كلاستاسى ءابدىجامىل اعامەن سول ءبىر كەزدەسۋدەگى سارا اپامنىڭ ماڭعاز ءتۇرى, ءتىپتى مەنسىنبەگەندەي سىڭاي تانىتقانى ورالا بەرەدى كوز الدىما. مىنەزى ءسال-ءپال جۇمساقتاۋ بوپ, ءدال قازىر رەتىمەن ءوتىنىشىن جەتكىزسە, ءبارى-ءبارى باسقاشا جۇيەسىن تابار ما ەدى دەگەن وي قىلاڭداعان سول جولى. ادەبيەت كەڭىستىگىندە باعى جانعان ءا.نۇرپەيىسوۆ بالا كەزدەگى تانىسىنا قالايدا دەمەۋ بولار دەپ ۇمىتتەنگەنمىن... كوپ ۇزاماي 2002 جىلى اپامىز ومىردەن وزدى.
سوڭىندا مول مۇرا قالدى. ونەر, ەڭبەك ادامدارىنىڭ گالەرەياسىن جاسادى. تاعدىرى قيىن دا قىزىق جانداردىڭ حيكاياتتارىن جەتكىزدى. ءوزىنىڭ دە كورمەگەنى جوق, وتىز جەتى جاسىندا جەسىر قالىپ, بۇكىل اۋلەتىنىڭ تىرەگىنە اينالدى. ءبارىن اسىراپ ساقتايمىن دەپ, كۇنى-ءتۇنى ەڭبەكتەندى. التىن اسىقتاي ۇلى وسپان جيىرما جاسىندا قىرشىنىنان قيىلىپ, قان جۇتتى, تالاي جىل جازۋدان قول ءۇزدى. ولە جازداپ, ارەڭ كوتەرىلدى. قالامى قايراتىنا مىنگىزدى. ەل ارالاپ, جاڭا كەيىپكەرلەرىن تاپتى. زەينەتكە شىققاننان كەيىن «ايەل باقىتى», ء«توزىم شەڭبەرى» روماندارى, ء«ومىردىڭ بۇراڭ جولدارى», «مەيىرىم» پوۆەستەرى, ء«ومىر كورىنىستەرى» جيناعى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىققا شىعىپ, مەرەيىن ءوسىردى. شىعارمالارىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى لايىقتى باعاسىن الا باستاعان.
مىنە, سودان بەرى ون جەتى جىل ءوتتى. تۋعان جەرىندە, تالاي جىل ەڭبەك ەتكەن ەلىندە ەسىمىن ۇلىقتاپ, ەستە ساقتاۋ ماقساتىندا ناقتى ۇسىنىستارمەن جازۋشىلار وداعى اتىنان الدەنەشە رەت اقتوبە, الماتى وبلىستارىنىڭ اكىمدەرىنە جازعان وتىنىشتەرىمىزدەن تۇك تە ونبەدى. قايتىس بولعانىنا بەس جىل تولسىن دەدى. ودان كەيىن شەكتەۋ قويىلدى دەدى. ەڭ سوڭىندا اتاعى, ماراپاتى شامالى ەكەن دەگەندەي جاۋاپتار كەلدى.
ازىرگە «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنان 2015 جىلى قازاقتىڭ دارىندى قىزى, پروديۋسەر جاڭىلحان اسىلبەكوۆا باستاعان توپتىڭ دايىنداپ ۇسىنعان «جارقىن بەينەسى» عانا دەمەۋ كوڭىلگە. مەرەي- تويلارى اتالماعانىمەن, كىتاپتارىن وقىرمان ۇمىتار ەمەس.
سارا راحمانقىزىنىڭ كەز-كەلگەن دۇنيەسى قازىر دە وزەكتى, ناعىز رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ تۇتاستاي ءمان-مازمۇنى سايراپ جاتىر قولتاڭباسىندا. بۇل ەندى جەكە اڭگىمەنىڭ ارقاۋى جانە مۇنى جالعاستىرۋدى شالقار, تالدىقورعان, الماتى قالالىق, اقتوبە وبلىستىق اكىمدىكتەرىنەن وتىنەمىز.
شىركىن-اي, الماتى قالاسىنداعى كوپ كىتاپحانالاردىڭ بىرىنە اۋدارماشى, پۋبليتسيست, جۋرناليست, رومان جازعان تۇڭعىش قازاق قىزى سارا مىڭجاساروۆانىڭ اتى بەرىلسە!
ال, شالقار, اقتوبە, تالدىقورعان قالالارى سارا مىڭجاساروۆا ەسىمىن مەكتەپ, كوشەلەرگە بەرىپ, قالاي ۇلىقتاسا دا ارتىق ەمەس. الدا-جالدا قالامگەردىڭ شىعارمالارىن وقىسا, وزدەرىنە قاتىستى نەبىر قىزىقتى مالىمەتتەرگە كەزىگىپ, بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ وسى جەرلەرگە قاتىستى نەبىر عاجاپ سىرلارىمەن قاۋىشاتىنى انىق.
تىرىلەر, ءوزىمىزدى ماراپاتتاپ ەنتەلەي بەرگەنشە, ءبىر ءسات اتاق, داڭقسىز وتكەن ولگەندەردىڭ دە ۇلتىمىزعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەلەپ- ەسكەرەيىكشى...
ماعيرا قوجاحمەتوۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
