– ايگەرىم سەرىكبايقىزى, ەلىمىزدە كوز اۋرۋلارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ءتىپتى ەگدە تارتقان ادامدى قويىپ, جاسوسپىرىمدەرىمىزدىڭ دە كوز جانارى السىرەۋدە. ءوزىڭىز جەتەكشىلىك ەتەتىن فيليال بۇل سىرقاتتىڭ الدىن الۋعا قانشالىقتى ۇلەس قوسۋدا؟
– قازاق كوز اۋرۋلارى عزي استانا قالاسىنداعى فيليالى 2010 جىلدان باستاپ, تەگىن مەديتسينالىق كەپىلدەندىرىلگەن كومەك كولەمىندە (تمككك) ەلوردامىز بەن سولتۇستىك ايماقتاردى جوعارى مامانداندىرىلعان وفتالمولوگيالىق كومەكپەن قامتاماسىز ەتەدى. بۇگىندە فيليالدا ەرەسەكتەر مەن بالالار اراسىنداعى ءتۇرلى كوز اۋرۋلارىن تەكسەرىپ-انىقتاۋدا جانە ەمدەۋدە الەمنىڭ جەتەكشى وندىرۋشىلەرىنىڭ زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارى پايدالانىلادى. كوز دارىگەرلەرى (حيرۋرگتار) كۇردەلىلىگى جاعىنان سان ءتۇرلى مىڭداعان وپەراتسيا جاسايدى.
راس, كەيىنگى جىلدارى كوز اۋرۋلارى بار ناۋقاستاردىڭ سانى كوبەيىپ كەتتى. سونىمەن قاتار كوز اۋرۋلارى دا جاسارىپ بارادى. 40-45 جاستا-اق كاتاراكتا نەمەسە گلاۋكوماسى بار ناۋقاستار سانى از ەمەس. ميوپيا دا جاساردى. بۇرىن ەڭ ەرتەسى 5-6 جاستا باستالاتىن ميوپيا, قازىر, وكىنىشكە قاراي بالانىڭ 3 جاسىندا-اق انىقتالاتىن مىسالدار كوپ. مۇنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى – كورۋ جۇكتەمەسىنىڭ جالپى كۇشەيۋى. بالالاردى مەكتەپكە ەرتە دايىنداۋ, جالپى ءبىلىم بەرۋ رەفورماسى, ياعني مەكتەپتەردەگى باعدارلامالاردىڭ قيىنداۋى. جالپى, ادامداردىڭ, بالالاردىڭ كومپيۋتەردەگى, ءتۇرلى گادجەتتەردەگى كينو, ۆيدەو جانە ويىندارعا قۇشتارلىعى. سونىمەن قاتار ءجيى كەزدەسەتىن سوماتيكالىق اۋرۋلار دا كوز اۋرۋلارىنا سەبەپ بولادى. قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ دەڭگەيىن دە ۇمىتپايىق.
– كوز اۋرۋلارى تۇقىم قۋالاي ما؟
– ارينە, كوز اۋرۋلارىنىڭ اراسىندا تۇقىم قۋالايتىن تۇرلەرى دە بار. ماسەلەن, تۋا بىتكەن كاتاراكتا, تۇقىم قۋالايتىن نەمەسە تۋا بىتكەن ميوپيا. تورلى قاباتتىڭ ءتۇرلى دەگەنەراتيۆتى اۋرۋلارى, تورلى قاباتتىڭ ىسىگى, ياعني رەتينابلاستوما تۇقىم قۋالايدى. ال ەرەسەكتەردىڭ اراسىندا كەزدەسەتىن اۋرۋلاردىڭ ءبىرى – بىرىنشىلىك اشىق بۇرىشتى گلاۋكوما. جانە باسقا اۋرۋلار دا بار.
– ادام كوزىنىڭ قاراۋىتىپ, كورۋ وتكىرلىگىنىڭ كەمۋى نەگە بايلانىستى؟
– ادام كوزىنىڭ قاراۋىتىپ, كورۋ وتكىرلىگىنىڭ تومەندەۋى ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى پايدا بولۋى مۇمكىن. كاتاراكتا, ياعني كوز بۇرشاعىنىڭ ب ۇلىڭعىرلانۋى مۇنىڭ ءبىر سەبەبى. ەرەسەكتەردە كاتاراكتا جالپى جاس ۇلعايۋىنا بايلانىستى قالىپتاسۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار كوزدىڭ قابىنۋ اۋرۋلارىندا, ميوپيادا, گلاۋكومادا, كوزدىڭ جاراقاتتارىندا كاتاراكتا قالىپتاسادى. جالپى, اعزانىڭ سوماتيكالىق اۋرۋلارىندا دا, مىسالى قانت ديابەتى سياقتى, جانە باسقا سوماتيكالىق اۋرۋلاردا دا كاتاراكتا دامۋى مۇمكىن.
– كاتاراكتا باستالعان كەزدە كوزدىڭ كورۋ قابىلەتىندە قانداي وزگەرىستەر بايقالادى؟ ياعني ادام قانداي كلينيكالىق بەلگىلەرگە كوڭىل ءبولۋى قاجەت؟
– كاتاراكتا باستالعان كەزدە كوزدىڭ الىستان كورۋ قابىلەتى تومەندەيدى. سونىمەن قاتار كورۋ ساپاسى ناشارلايدى. ناۋقاستارىمىز «كوزىم قاراۋىتادى» دەپ تە ايتادى.
– ايگەرىم سەرىكبايقىزى, ال گلاۋكوما, ياعني سۋقاراڭعىلىق نەدەن پايدا بولادى؟ الدەبىر كوز جاراقاتتارىنان نە سىرقات اسەرىنەن بە, الدە اعزانىڭ بەيىمدىلىگىنەن بە؟
– گلاۋكوما كوز ءىشىنىڭ پروگرەسسيۆتى قىسىمىنىڭ وقتىن-وقتىن جوعارىلاۋىنان نەمەسە كورۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنەن, سونداي-اق كوز جاراقاتتارىنا نەمەسە كوزدىڭ قابىنۋ اۋرۋلارىنا, ميوپياعا جانە باسقا كوپتەگەن سەبەپتەرگە بايلانىستى پايدا بولۋى مۇمكىن. بۇل اۋرۋ دا تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردىڭ ءبىرى. ازيا حالقىندا, ءوزىمىزدىڭ حالقىمىزدا دا ءجيى كەزدەسەتىن گلاۋكومانىڭ ءتۇرى بۇل كوزدىڭ الدىڭعى بولىگىنىڭ تار بولعانىنا بايلانىستى قالىپتاساتىن جابىق نەمەسە تار بۇرىشتى گلاۋكوما. مۇنىڭ سەبەبى – جاس كەلە كوز بۇرشاعىنىڭ كولەمى وسەدى, كوزدىڭ الدىڭعى كامەراسىنىڭ تەرەڭدىگى ازايادى. كوزدىڭ الدىڭعى بولىگى تار بولىپ, كوز قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلەدى.
– كوزدىڭ تورلى قاباتىنىڭ بۇزىلۋى, كوز قاراشىعىنا ەت ءوسۋ, كوز قابىعىنىڭ قابىنۋى – كونيۋكتيۆيت سىرقاتتارى تۋرالى دا ايتا وتىرساڭىز. مۇمكىن ءبىز ەستىمەگەن, بىلمەيتىن كوز سىرقاتتار دا بار شىعار؟
– كوزدىڭ تورلى قاباتى بۇزىلۋىنىڭ ءجيى كەزدەسەتىن سەبەپتەرى – ديابەتتىك رەتينوپاتيا, ميوپيادا كەزدەسەتىن ءتۇرلى ديستروفيالىق وزگەرىستەر, تورلى قاباتتىڭ سىلىنۋى, تورلى قاباتتىڭ ورتاڭعى تامىرىنىڭ ترومبوزى, جالپى قان قىسىمىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى قالىپتاساتىن رەتينوپاتيا, ماكۋلا دەپ اتالاتىن كوز تۇبىندەگى سارى داقتىڭ جارىلۋى, كوزدىڭ شىنى تارىزدەس دەنەسىنە قان قۇيىلۋى. وسى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وفتالمولوگقا مىندەتتى تۇردە قارالىپ تۇرۋ كەرەك. بەلگىلى وزگەرىستەر پايدا بولعاندا پروفيلاكتيكالىق نەمەسە ەمدەۋ بارىسىندا لازەرلىك تورلى قاباتتىڭ كواگۋلياتسياسى جاسالادى. بۇل وتانىڭ ماقساتى – پايدا بولعان وزگەرىستەردىڭ ۇلعايۋىن تۇراقتاندىرىپ, اسقىنۋلاردىڭ الدىن الۋ. سونىمەن قاتار تورلى قاباتتىڭ اۋرۋلارىن ەمدەۋ بارىسىندا كلينيكامىزدا تيىمدىلىگى جانە قاۋىپسىزدىگى دالەلدەنگەن ليۋتسەنديس پرەپاراتىمەن ينتراۆيترالدى ينەكتسيا جاسالىنادى.
كوز قاراشىعىنا ەت ءوسۋ دەگەنىمىز, – پتەريگيۋم. قازىرگى تاڭدا جاستاردىڭ اراسىندا دا ءجيى كەزدەسەتىن بولدى. بۇل پاتولوگيانىڭ ەمى – تەك حيرۋرگيالىق ەم. ءتىپتى جاقسى جاسالىنعان وتادان كەيىن دە پتەريگيۋم قايتالانۋى مۇمكىن. سوندىقتان ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى پلاستيكا دا جاسالىنۋى كەرەك.
كونيۋكتيۆيتتەر – تىپتەن ءجيى كەزدەسەتىن شىرىشتى قاباتتىڭ قابىنۋ سىرقاتى. ءجيى كەزدەسەتىن سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دە ۆيرۋستار, باكتەريالار نەمەسە اللەرگيا. ەمدەۋ بارىسىندا سەبەبىنە بايلانىستى ارنايى كوز تامشىلارى تاعايىندالادى.
– كوز سىرقاتتارى العاش انىقتالىپ, دياگنوز قويىلعاننان كەيىن تاعايىندالعان ءدارى-دارمەكتەردى ۋاقتىلى قابىلداۋ ارقىلى تولىق جازىلۋعا بولا ما, الدە وتا جاساۋ ارقىلى ەمدەلە مە؟
– ءار اۋرۋ ەرەكشەلىگىنە قاراي ءارتۇرلى. مامان-دارىگەر ەمدەۋ ءتاسىلىن تولىق زەرتتەۋ ناتيجەسىندە تاعايىندايدى. جالپى ەمنىڭ تولىق جانە ناتيجەلى بولۋى ناۋقاستىڭ ساپالى تەكسەرىلۋىنە بايلانىستى. كوز اۋرۋى ءدارى-دارمەكتى ۋاقىتىلى قولدانۋمەن قاتار, وتا جاساۋ ارقىلى دا ەمدەلەدى. مىسالى, بۇگىنگى تاڭدا كەڭ تاراعان كاتاراكتا
اۋرۋى حيرۋرگيالىق جولمەن عانا ەمدەلەدى. وپەراتسيا كىشكەنتاي جانە ميكروتىلىمدەر ارقىلى جاسالىنىپ, كوز ىشىنە جەتىك جاساندى بۇرشاق ەنگىزىلەدى. بۇل تەحنيكا ارقىلى وپەراتسيا ۋاقىتى 10-15 مينۋتقا دەيىن قىسقارتىلىپ, ناۋقاستارىمىزدىڭ كورۋ جىتىلىگى وپەراتسيادان كەيىنگى ءبىرىنشى كۇنى-اق جوعارىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. گلاۋكومانىڭ ەمى كونسەرۆاتيۆتى جانە حيرۋرگيالىق بولۋى مۇمكىن. گلاۋكوما ەمىنىڭ ماقساتى – كوز ءىشى قىسىمىن قالىپتى جاعدايعا كەلتىرۋ جانە كورۋ قابىلەتىن تۇراقتاندىرۋ.
– جالپى كوز اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قالاي كۇتىنۋ كەرەك؟ ارنايى جاتتىعۋلار مەن ەم ارقىلى سىرقاتتان ساقتانۋعا بولا ما؟ وقىرماندارىمىزعا كەڭەس بەرە كەتسەڭىز.
– كوز اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وفتالمولوگقا مىندەتتى تۇردە قارالىپ تۇرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاۋعا تىرىسۋ كەرەك. كوز اۋرۋلارىن ەمدەۋ جانە اسقىنۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن سوڭعى ون جىلدىقتا كوپتەگەن مەديكامەنتوزدى جانە ارنايى جاتتىعۋلار دا پايدالى بولاتىنى دالەلدەندى. بىراق ارنايى جاتتىعۋلاردى وفتالمولوگ سىرقاتتىڭ تۇرىنە قاراي تاعايىنداۋى كەرەك. ەڭ ماڭىزدىسى – وفتالمولوگقا ۋاقىتىلى بارىپ, تەكسەرۋدەن ءوتۋ. ءتىپتى كوزى اۋىرعان ادامدار ەمەس, كوزى اۋىرمايتىن ادامدار دا بارۋى كەرەك. مىسالى, 40-تان اسقان ادامدار نەمەسە تۇقىمىندا گلاۋكوماسى بار ادامدار وفتالمولوگ قابىلداۋىندا ءجيى بولعانى دۇرىس. حالىق اراسىندا ءجيى بايقالاتىن كوز سىرقاتى – گلاۋكومانى زەرتتەۋ جانە ەم ناتيجەلەرىن سالىستىرۋ ءۇشىن كوز ءىشى قىسىمى ءجيى ولشەنۋ كەرەك. سونىمەن قاتار كورۋ جۇيكەسىنىڭ ديسكى, كوز ءتۇبى, كورۋ كەڭىستىگى دە تەكسەرىلۋى قاجەت.
– الداعى جىلدان باستاپ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلادى. جاڭا جۇيەدەن نە كۇتەسىز؟
– مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى مەديتسينالىق كومەكتىڭ حالىققا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرادى دەگەن سەنىمدەمىن. قانداي دا بولسىن, جوسپارلى مەديتسينالىق كومەك كەزەگى – الەمدىك قاراپايىم تاجىريبە. مۇنداي كەزەك بىزدە دە بار, مىسالى, ۆيترەورەتينالدى حيرۋرگيا كەزەگى. ءمامس اياسىندا قارجىلاندىرۋدىڭ كوبەيۋى مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ۆيترەورەتينالدى حيرۋرگيا سەكىلدى قىمبات تۇراتىن جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ كەڭىنەن ەنگىزىلۋىنە, دياگنوستيكالىق ەم-شارالاردىڭ قولجەتىمدى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز جانە سولاي بولاتىنىنا سەنەمىز.
ەلىمىز تۇرعىندارىنىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن كوزقاراسى وزگەرىپ, اقپارات الۋ دەڭگەيى ارتىپ كەلەدى. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ – العا قادام باسۋ دەپ بىلەمىن.
اڭگىمەلەسكەن
جانارگۇل ۇمبەتوۆا,
«الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى» كەاق نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا فيليالىنىڭ اقپاراتتاندىرۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى, ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن
