وقىرمان قاۋىم قازاقستان كارتاسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تاقتاكوپىر اتاۋىن شارق ۇرىپ ىزدەپ, تابا المايدى بۇگىندە. اتالعان اۋدان قاراقالپاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا 1925-1930 جىلدار ارالىعىندا قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇزىرىندا بولعاندىعى تاريحتان ءمالىم (بۇگىندە وزبەكستاننىڭ قۇرامىندا). بولشەۆيكتەر بيلىگىنە قارسى كوتەرىلىس تە وسىدان تۇپ-تۋرا 90 جىل بۇرىن تاقتاكوپىر قازاق اسسر-ىنە قاراعان كەزدە بولعان ەدى.
تاقتاكوپىر كوتەرىلىسى دەمەكشى, بالا كۇنىمىزدە اتالعان كوتەرىلىس تۋرالى ۇلكەندەردەن ەمىس-ەمىس ەستيتىنبىز. ارينە ول كەزدە اڭگىمە اۋانى باسقاشا ارنادا ءوربيتىن. «باسماشىلار كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىسكە شىعىپتى. كەدەيلەرگە تەڭدىك اپەرگەن, ۇلتتاردى ءبىر-بىرىنە تەڭەستىرگەن بولشەۆيكتەردى ءولتىرىپتى. بايلار ءوزىنىڭ بايلىعىنان, بيلىگىنەن ايرىلعىسى كەلمەگەن. يشاندار بولشەۆيكتەردى كاپىر دەپ ساناعان». ءبىز وسى اڭگىمەگە كادىمگىدەي ۇيتىنبىز.
بالا جاسىنان ساناسى كوممۋنيستىك يدەولوگيامەن ۋلانعان جەتكىنشەكتىڭ ول كەزدە باسقاشا قابىلداۋى مۇمكىن ەمەس تە ەدى. اۋدان ورتالىعىنداعى ورتالىق بازارعا بارار جولداعى باسماشىلار قولىنان قازا تاپقان قىزىل جاۋىنگەرلەر زيراتىنا سونشالىقتى قۇرمەتپەن كوز تىگەتىنبىز. زيرات باسىنا ورناتىلعان بەس جۇلدىزدى وبەليسك قاھارماندارعا عانا كورسەتىلەتىن ەرلىك سيمۆولى رەتىندە باعالاناتىن-دى...
سويتسەك, تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە, تىم ارىدە ەكەن عوي. بۇل تۋرالى ەڭ العاش زەرتتەۋدى قولعا العان, ارحيۆتەردى اقتارىپ, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى سۇمدىق دەرەكتەرمەن قالىڭ قاۋىمدى تانىستىرعان عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تۇرعانبەك اللانيازوۆ. عالىم 1992 جىلى وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى قاراقالپاق ءبولىمى حابارشىسىنىڭ 2-نومىرىندە «1929 جىلعى تاقتاكوپىر قارۋلى كوتەرىلىسى تۋرالى» ماقالاسىن جاريالادى. وسىدان كەيىن عالىم اتالعان كوتەرىلىستى تۇبەگەيلى زەرتتەۋگە كىرىسىپ, وعان ون جىلعا جۋىق ۋاقىتىن جۇمسادى. سونىڭ ارقاسىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنىڭ استارلى اقيقاتىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن اشىپ بەرگەن ىرگەلى ەڭبەكتى دۇنيەگە اكەلدى. تۇرعانبەك اللانيازوۆتىڭ شاعىن تيراجبەن شىققان تاقتاكوپىر كوتەرىلىسى تۋرالى «كونتررەۆوليۋتسيا» ۆ كازاحستانە: چيمبايسكي ۆاريانت» (ت.اللانيازوۆ, الماتى, فوند ء«ححى ۆەك», 1999) اتتى ەڭبەگىندە تاريحي دەرەكتەر جان-جاقتى قامتىلادى.
ءاۋ باستان-اق «كەدەيلەر وكىمەتى» مەن سونىڭ «جىرىن جىرلايتىن پارتياسى» ءوز مۇددەلەرىنە وراي قابىلداعان قۇجاتتاردى جۇزەگە اسىرۋدا نەگىزىنەن كۇشتىك قۇرىلىمدارعا سۇيەندى. ەلدى ءا دەگەننەن ۇرەي قۇشاعىندا ۇستاپ, ايتقانىنا كوندىرىپ, جۇمساعانىنا جۇرگىزەتىندەي بەلسەندى ارەكەتكە كوشتى. شەكتەن تىس زورلىقتىڭ اقىرى جاقسىلىققا اپارمايتىنى اتام زاماننان بەلگىلى عوي. الايدا, بيلىك بيشىگىن ۇيىرگەندەر كەيدە وسى قاعيدانى قاپەرىنە العىسى كەلمەيتىنى بار. ال كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا كونگىسى كەلمەيتىن حالىق كوتەرىلىسكە شىقتى.
1929 جىلى 27 قىركۇيەكتە شامامەن كۇندىزگى ساعات 1-ءدىڭ كەزىندە قاراقالپاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان تاقتاكوپىردىڭ وڭتۇستىگىنەن «اللالاپ» ايعايلاپ, ۇران تاستاعان, ۆينتوۆكا, بەردەڭكە, اڭشى مىلتىعىمەن قارۋلانعان 30-دان اسا كوتەرىلىسشى قالاعا باسىپ كىرگەن. كوتەرىلىسشىلەر ديقانداردى وزدەرىنە قوسىلۋعا شاقىرعان. ديقانداردىڭ ءبىر بولىگى, 150-گە جۋىق ادام كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلعان. اۋداندىق پارتيا كوميتەتى, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى, اۋداندىق جاستار كوميتەتى, «قوسشى» وداعى, حالىق سوتىنىڭ جانە تەرگەۋشىلەردىڭ كامەرالارى, اۋداندىق قارجى ءبولىمى تالقاندالعان, قىلمىستىق ىستەر, سالىق قۇجاتتارى ورتەلگەن. ۆ.لەنين, ك.ماركس,
ف.دزەرجينسكي, ا.رىكوۆ سياقتى بولشەۆيكتەر كوسەمدەرىنىڭ قابىرعالاردا ءىلۋلى تۇرعان سۋرەتتەرى ج ۇلىپ الىنىپ, لاقتىرىپ تاستالعان.
حالىق تەرگەۋشىسى يبراگيموۆ, شەگىرتكەمەن كۇرەس جونىندەگى ينسترۋكتور سوشنيكوۆ, جۇمىسشى شپيلكوۆتىڭ ايەلى مەن 9 جاستاعى بالاسى جانە جۇمىسشى لاگۋنينا ولتىرىلگەن.
ايتسە دە تاقتاكوپىر تىم قورعانسىز دا ەمەس ەدى. وندا قۇرامىندا 20 ادام بار دەدوۆ باسقاراتىن قارۋلى كوممۋنارلار وتريادى بار بولاتىن. بىراق كوتەرىلىسشىلەردىڭ العاشقى اتقان مىلتىق داۋسىنان كەيىن-اق كوممۋنارلار تىم-تىراقاي قاشقان. ال ءار جەردەن ءبىر مىلتىق اتىپ, بىتىراڭقى قارسىلىق كورسەتكەندەردى كوتەرىلىسشىلەر تاباندا اتىپ ولتىرگەن. جالپى سانى 8 ادام قازا بولعان. ولاردىڭ ىشىندە وترياد كومانديرى دەدوۆتىڭ ءوزى دە بار ەدى.
اڭداتكولگە بارا جاتقان گريازنوۆتىڭ وتريادى جولشىباي قارۋلى توپ باسقا جولمەن تاقتاكوپىرگە بەت الدى دەگەندى ەسىتىپ, ىلە-شالا كەرى بۇرىلىپ قالاعا كەلىپ كىرەدى. كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى سوعىسقا كىرىسىپ, ولاردى قالادان قۋىپ شىعادى. تاقتاكوپىردە گريازنوۆ وتريادى باتراكتار جانە كوممۋنارلاردىڭ كومەگىمەن ب ۇلىككە قاتىسقان 44 ادامدى تۇتقىندايدى.
ءسىرا, كوممۋنارلارعا كومەككە سىرتتان تاعى دا قارۋلى وترياد كەلەدى دەپ سەسكەنگەن بولسا كەرەك, كوتەرىلىسشىلەر 30-40 ادامنان توپ-توپقا ءبولىنىپ, قالادان شىعىپ كەتكەن. بىراق كوتەرىلىسشىلەر مۇنىمەن قۇتىلمادى. 4 جانە 7 قازاندا كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءۇش توبى تالقاندالدى. شايقاس ۇستىندە كوتەرىلىسشىلەردەن 8 ادام ءولىپ, 5 ادام قولعا ءتۇستى, قالعاندارى امالداپ قاشىپ قۇتىلدى.
1929 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىنا دەيىن وگپۋ-ءدىڭ ەرەكشە ۇشتىگى ءبىراز ءىستى قاراپ, كوتەرىلىسكە قاتىسقان 32 ادامدى اتۋ جازاسىنا كەستى. ۇكىم جەدەل ورىندالدى. 1930 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن 27 ادام ءارتۇرلى مەرزىمگە كونتسلاگەرگە ايدالدى, تاعى 25 ادام 3 جىلعا جەر اۋدارىلدى». (ت.وماربەكوۆ. قاراقالپاقستانداعى كوتەرىلىس. «جۇلدىز»,1993, №4). مىنە, كەڭەس وكىمەتىنىڭ زورلىق-زومبىلىققا نەگىزدەلگەن ساياساتىنا العاش رەت نارازىلىق تانىتقان حالىق وكىلدەرى وسىلايشا قاتاڭ جازالاۋعا ۇشىرادى...
ال ەندى «تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ باسىندا كىمدەر تۇردى, ونى ۇيىمداستىرعاندار كىمدەر؟» دەگەنگە كەلەتىن بولساق, كوتەرىلىس جەڭىلىسكە ۇشىراعاننان كەيىن وگپۋ تاراپىنان تەرگەۋگە الىنعان كىسىلەردىڭ جاۋاپتارىنان جالەل-ماقسۇم يسماتۋللاەۆ, ابدىكارىم يسماتۋللاەۆ, قادىرعازى داۋلەتنازاروۆ, بارلىقباي نۇرىموۆ, پالۋانياز باي دەگەن كىسىلەردىڭ ەسىمدەرى اتالادى. ارينە تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنە بايلار مەن ءدىنباسىلاردىڭ ىقپال ەتكەنىن جوققا شىعارۋعا بولماس, ءتىپتى, جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا حان ماقسۇم مەن بارلىقبايدىڭ كوتەرىلىستى ۇيىمداستىرعانى تۋرالى اڭگىمەلەر ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلادى. الايدا دۇنيە-مۇلكىن, ەگىستىك جەرلەرى مەن مالدارىن تارتىپ الىپ, وتباسىنا قاۋىپ توندىرگەن ساياسي جۇيەگە قارسى شىققانداردىڭ نارازىلىعىن بىرجاقتى «كونتررەۆوليۋتسيالىق قوزعالىس» دەپ باعالاۋ قيسىنسىز. ويتكەنى ۇستەم تاپ وكىلدەرىن قۇرتۋدى اشىق تۇردە ۇرانعا اينالدىرعان بولشەۆيكتەر جوعارىدان كەلگەن قاۋلىنى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا حالىقپەن كەلىسىمگە كەلىپ, كەلىسسوز جۇرگىزۋدى ويىنا دا العان جوق, كەرىسىنشە, كۇشتەپ ورىنداتۋعا يەك ارتىپ, تالاي رەت قارۋ قولدانىپ, قان توگۋگە دەيىن باردى. ەڭ باستىسى, قازاقستانداعى وگپۋ باستىعىنىڭ ورىنباسارى ا.الشانسكي تاقتاكوپىردەگى كوتەرىلىسكە باسماشىلاردىڭ قاتىسىنا ساياسي رەڭك بەرىپ, ونى قاراقالپاقستانداعى كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ ءىسى دەپ سيپاتتايدى. كوتەرىلىستەن سوڭ تۇتقىنداردى تەرگەۋ كەزىندە ولارعا زورلىقپەن مويىنداتىلعان «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ جۇمىسى» جايىندا قولدان جاسالعان دايەكتەردى العا تارتىپ, ءوز باياندامالارىندا بىرنەشە رەت تاقتاكوپىرگە جاقىن ورنالاسقان شىمباي, كەگەيلى اۋداندارىنداعى «باسماشىلار ۇيىمدارىن جويعانى» تۋرالى سەنىمدى بايانداعان بولاتىن.
ءيا, سونشالىقتى كوپ ادام قاتىناسىپ, مەملەكەتكە اسا زور كولەمدە زيان شەكتىرە قويماعانىمەن, تاقتاكوپىر كوتەرىلىسى – سول ايماقتا عاسىرلار بويى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قازاق, قاراقالپاق حالىقتارىن تاپقا ءبولىپ, ءبىر-بىرىنە قارسى قويعان, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ارقىلى ەلدى اشتىققا قاماپ, قىرعىنعا ۇشىراتقان بولشەۆيكتەردىڭ قانقۇيلى وكىمەتىنە العاش رەت قايمىقپاي قارسى شىعىپ, وزىنەن سوڭعى كوتەرىلىستەرگە (ونداي كوتەرىلىستىڭ جالپى سانى كسرو بويىنشا 327-گە جەتەدى) دەم بەرگەن.
ەندى تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ شىعۋ سەبەبىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ءۇڭىلىپ كورەلىك. قاراقالپاق جەرىن ازەلدەن تاريحي بەس شاھاردىڭ ەلى رەتىندە بەسقالا دەپ اتايتىنى بار. بەسقالا ءوڭىرى اۋەلدەن-اق اۋىز ادەبيەتىنە, جىراۋلىق داستۇرگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, بولاشاق ۇرپاعىنىڭ جاستايىنان قۇلاق قۇرىشىن جىرمەن سۋسىنداتقان ءوڭىر. ونىڭ ۇستىنە جىراۋلاردىڭ تەرمەلەرى دە ادامگەرشىلىك, يماندىلىق, ءدىني تاقىرىپتاردى, ەلدىك ماسەلەنى تەرەڭنەن قوزعايدى. قارشادايىنان قۇران ءسوزىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ وسكەن جانداردىڭ ء«دىن – اپيىن» دەگەن بولشەۆيكتەردىڭ يدەولوگياسىن قابىلداۋى مۇمكىن بە؟ تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ نەگىزگى سەبەبىنىڭ ءبىرى دە وسى – يسلام ءدىنىنىڭ قولدانىس اياسىن تارىلتىپ, ءدىني قىزمەتكەرلەردى قۋدالاۋعا بايلانىستى قارسىلىقتان باستالعان-دى.
كەدەيلەرگە تەڭدىك اپەردىك دەگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ حالىقتىڭ ءدىني نانىم-تانىمىنا تىيىم سالۋى, ەلدىڭ سىيلى تۇلعالارىن, ءدىن قىزمەتكەرلەرىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتۋى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن ايازداي قارىدى. مۇسىلماندىقتى مۇرات تۇتقان, قۇرانى قولىندا, حالقىن يمانعا ۇيىتىپ وتىرعان تۇلعالاردى ەل الدىندا ماسقارا قىلىپ, كەدەي-كەپشىكتىڭ مازاعىنا اينالدىرعانىنا قالىڭ بۇقارا كۇيىنبەي قايتسىن! جەڭە الماسىن بىلە تۇرا قارسىلىق كورسەتۋىنىڭ ءوزى ەرلىككە پارا-پار ەمەس پە!
تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ باستى يدەولوگى ءۇببى يبراگيموۆ ءوزىنىڭ سوزىندە دىنگە قاتىستى ماسەلەنى اشىق ايتقان: ء«بىزدىڭ ۇيىم كەڭەس وكىمەتىنە قارسى بۇكىل مۇسىلمان حالقىن بىرىكتىرۋ جولىمەن يسلام تۋى استىندا كۇرەسۋى كەرەك. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتى دىنگە قارسى باعىتتالعان, ول مەشىتتەردىڭ جاپپاي جابىلۋىنان, يمامدارعا سالىق سالۋدان, جازالاۋ شارالارىنان جانە ت.ب. ايقىن كورىنەدى». («كونتررەۆوليۋتسيا» ۆ كازاحستانە: چيمبايسكي ۆاريانت», 197-بەت.)
جوعارىداعى ءۇببى يبراگيموۆتىڭ ايتقانىن ا.الشانسكي دە مويىندايدى: ء«دىن باسىلارى وزدەرىنىڭ ۇيىمى قاتارلارىنا ادامداردى كوبىرەك تارتۋىنا ءىس جۇزىندە دىنگە قارسى جۇمىس بارىسىندا جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر سەبەپشى بولدى. تسك-نىڭ ديرەكتيۆاسىنا سايكەس دىنگە قارسى ناسيحات جۇرگىزۋدىڭ ورنىنا بارلىق جەردە جاپپاي مەشىتتەردى جابۋ مەن تارتىپ الۋ سەكىلدى اكىمشىلىك ادىسكە تولى دەرەكتەر بەلەڭ العان. ءتىپتى كەيبىر اۋدانداردا مەشىتتەردى ەۋروپالىقتاردىڭ جاپقانى تۋرالى دەرەكتەر دە بار. تورتكۇل اۋدانىندا ۇلكەن مەشىت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى اتىمەن اتالاتىن كلۋب قۇزىرىنا بەرىلگەن. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە جاماعات جينالا كەلىپ, اقشۋريننىڭ وزىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, مەشىتتىڭ قايتارىلۋىن تالاپ ەتكەن. حاتشى مەشىتتى قايتارۋدان باس تارتقان. سوعان قاراماستان رەسمي ماتەريالداردا وسى ماسەلە بويىنشا مەشىت جاماعاتتىڭ كەلىسىمىمەن بەرىلگەندىگى ايتىلادى» («كونتررەۆوليۋتسيا» ۆ كازاحستانە: چيمبايسكي ۆاريانت», 201-ستر.)
وسىلايشا تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ تۇپكى تامىرى دىنمەن استاسىپ جاتقانىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. تاقتاكوپىر كوتەرىلىسى بويىنشا عىلىمي ەڭبەك جازعان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلميرا داۋلەتوۆانىڭ تۇجىرىمى دا وسىعان سايادى:
«1. يسلام ءدىنى يدەولوگيالىق جۇيە سيپاتىندا قاراقالپاقستان اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەندى ەندى. مۇسىلمان باۋىرلاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدىڭ تاپتىق كۇرەس تەورياسى رۋلىق قوعامعا نەگىزدەلگەن قاراقالپاقستاندا قولداۋ تابۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
- ساياسات سالاسىندا ءدىندى پايدالانۋدىڭ تاعى ءبىر اسپەكتىسى – قاراقالپاق او ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ ءوزى تومەندەگىدەي ۇراندى ۇستاندى: «حالىق ءۇشىن يسلام ءدىنى ساقتالۋى كەرەك».
- ساياساتتا ءدىني فاكتوردىڭ بولۋى, ناقتى جاعدايلارعا وراي ءدىندى جاقتاۋشىلار – تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ ءىس-قيمىلدارىن نەگىزدەۋ, ءوز مۇددەلەرىن, ۇمىتتەرىن, وكىنىشتەرىن يدەولوگيالىق تۇرعىدان بەكىتۋ ءۇشىن يسلام دىنىنە دەن قويدى».
تاقتاكوپىر اۋدانىندا ءوزىمىز بالا كەزدەن ەسىمىن قۇلاققا قۇيىپ وسكەن ايىمبەت يشان قايماقباي ۇلىنىڭ (1855-1937) تاعدىر-تالايىنىڭ ءوزى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءدىن يەلەرىنە دەگەن زورلىق-زومبىلىعىنىڭ قانداي بولعاندىعىنان دەرەك بەرەدى. يشان شىمباي اۋدانىنىڭ ايماعىندا تۋىلىپ, تاقتاكوپىر اۋدانىنىڭ اتاكول دەگەن جەرىندە دۇنيەدەن وزعان. ايىمبەت يشان حيۋانىڭ مەدرەسەسىندە 12 جىل ءبىلىم الىپ, اراب, پارسى, وزبەك, تۇرىكمەن تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. ول حالىقتىڭ ساۋاتىن اشىپ, جاستاردى يماندىلىققا باۋلىپ, جۇزدەگەن شاكىرت تاربيەلەگەن. الايدا كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن ايىمبەت يشاننىڭ باسىنا دا ناۋبەت تونگەن. ايىمبەتتىڭ ابدىكەرىم دەگەن بالاسى قىزىلقالادا ۇستالىپ, جەر اۋدارىلعان. اقىرى ءىز-ءتۇزسىز كەتىپتى. «قامىستى» مەشىتىندە ءدىني اعارتۋشىدان ءدارىس العان شاكىرتتەرى ەرىمبەت مولدا, ساپار مولدا اباقتىعا جابىلىپ, ولاردى الدىمەن حوجەلىدەگى اباقتىعا قاماپ, سوڭىنان قيىر شىعىسقا جەر اۋدارادى. ولار دا ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن. ايىمبەت يشاننىڭ ءوزى 6 ايعا شىمبايدا اباقتىعا قامالادى. يشان «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالعان سوڭ, «قامىستى» مەشىتى جابىلىپ, دۇنيە-مۇلكى كامپەسكەلەنەدى.
عالىم تۇرعانبەك اللانيازوۆتىڭ پىكىرىنشە, «سۋ مەن قازۋدى كەڭەستەندىرۋ» ۇرانىمەن قولعا الىنعان قاراقالپاق اۆتونوميالىق وبلىسىنداعى جەر-سۋ رەفورماسى ورتاازيالىق باسقا رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا 1929 جىلى ءبىر كەزەڭدە جۇرگىزىلىپ جانە اسىعىس ناۋقاندىق سيپاتقا يە بولدى. قاو باسشىلارى جەر-سۋ رەفورماسى بارىسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالار ءتۇيىنىن تەزىرەك تارقاتۋعا ۇمتىلدى. ولار بۇل جەردە جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتى ەسكەرمەي, كەلەسى ناۋقاندى – ۇجىمداستىرۋدى بەلسەندى باستاۋعا تىرىستى. وبكومنىڭ جانە كەڭەستىك مەكەمەلەر ۋاكىلدەرىنىڭ ويلاستىرىلماعان وسىنداي ارەكەتتەرى اۋىلداردا زورلىق-زومبىلىقتى, نارازىلىقتى كۇشەيتە ءتۇستى. 1928 جىل مەن 1929 جىلدىڭ كۇزى ارالىعىندا جىبەرىلگەن اسىرا سىلتەۋشىلىك تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ ءبىر سەبەبى بولىپ تابىلادى.
«كەز كەلگەن يمپەريا ز ۇلىمدىق كەيپىنە ەنەدى. بۇل دەگەنىڭىز ەركىڭىزدەن ايىرۋ, حالىقتىق باس كوتەرۋلەردى جانشۋ, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ قارسىلىعىن جانىشتاۋ, ەكونوميكالىق ەكسپلۋاتاتسيا, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بەدەلىن تومەندەتۋ, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن قۇرتۋ. يمپەريالىق بيلىكتىڭ تىكەلەي نەمەسە جانامالاي قاتىسۋىمەن بولعان قانداي دا ءبىر وڭ وزگەرىستەر ادەتتە قابىلدانبايدى جانە ءتىپتى تالقىلانبايدى دا» دەپ جازعان ەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاننا قىدىرالينا (ج.كىدىرالينا, ناتسيا ي يستوريا. استانا, «ەلوردا», 2009, 290-بەت.). سول سياقتى قاراقالپاقستانداعى ءىرى بايلاردىڭ, ءدىن وكىلدەرىنىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ ءىسىنىڭ باستالۋىنا ارنايى قاۋلىدا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ كوتەرىلىسكە نەگىز بولعانى انىق. ويتكەنى قاۋلىدا «قاراقالپاق جەرىندە جويىلۋى ءتيىس الەۋمەتتىك توپتىڭ قوجالىقتارى جانە سول جويىلاتىن قوجالىقتاردىڭ مالدارى مەن شارۋاشىلىق م ۇلىكتەرىن ولاردىڭ يەلەرىنەن ەشتەڭە تولەمەي تارتىپ الۋ كەرەكتىگى» سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورسەتىلگەن. ول ازداي اتالعان قاۋلىنىڭ تاعى ءبىر بابىندا «وگپۋ ورگاندارىنا قازاق ولكەلىك كوميتەتىمەن بىرگە كەزىندە سولاردىڭ وزدەرىنىڭ قوجالىقتارى بولعان وكرۋگتەردەن تىس جەرگە اۋدارىلاتىن ادامداردى انىقتاۋ ۇسىنىلسىن» دەپ, تاركىلەۋگە ۇشىراعان ادامداردى ودان ءارى تۇقىرتىپ, جەر اۋدارۋ كەرەكتىگىنە بۇيرىق بەرىلگەن. مىنە, وسى قاۋلىنى باسشىلىققا العان قاراقالپاق اۆتونوميالى وبلىسىنداعى جەرگىلىكتى پارتيا قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنە بەرىلگەن قۇقىقتى اسىرا پايدالانىپ, جەرگىلىكتى بايلار مەن دىنباسىلارعا ءارتۇرلى سالىقتار سالۋمەن عانا شەكتەلمەي, ولاردىڭ جەكەمەنشىگىندەگى دۇنيە-م ۇلىكتەردى تالان-تاراجعا سالدى.
وسىدان 90 جىل بۇرىن كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ كەزىندەگى بولعان تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنەن قانداي وي تۇيۋگە بولادى؟ جالپى, كۇشتەۋ ساياساتىنىڭ زاردابى, ماجبۇرلەۋ ساياساتىنىڭ سالقىنى اۋىر, حالىقتىڭ پىكىرىمەن ساناسپاۋدىڭ اقىرى الەۋمەتتىك دۇمپۋگە ۇلاسادى. وتارشىلدىقتىڭ قۇرساۋىنان, كەڭەستىك ديكتاتۋرانىڭ قىسپاعىنان امان قالعان, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالىق ءۇشىن وتكەننەن ساباق الماي بولمايتىنى ءمالىم. ەندىگى ماسەلە وتارشىلدىقتا, كوممۋنيستىك ديكتاتۋرادا ەمەس, ەندىگى جەردە قازاق قوعامىنىڭ وركەنيەتتى جولمەن دامۋىندا. دامىعاندا دا الەۋمەتتىك سىلكىنىستەردىڭ الدىن الاتىن الەۋمەتتىك ادىلەتتى قوعام ورنىقتىرۋدا بولىپ وتىر. ويتكەنى الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك بەلەڭ العان كەز كەلگەن قوعامدا سىلكىنىستەردىڭ بوي كورسەتەتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇعىرىنىڭ بيىكتىگى, مىزعىماستىعى قوعامداعى ادىلەتتىلىك دەگەن بارومەترمەن ولشەنەدى. ۇلى اقىننىڭ سوزىمەن قايىرار بولساق, «ەندى ادامزات كۇش جارىستىرىپ ەمەس, اقىل جارىستىرىپ ورگە باسا الادى. ال اقىلدىلىقتىڭ ولشەمى – ادىلەتتىلىك. ادىلەت ەشكىمدى كەمسىتپەيدى, ەشتەڭەنىڭ وبالىنا قالمايدى». ابايدان اسىرىپ ايتا الماسپىز, ءسىرا.
