اپات ايتىپ كەلمەيدى. دەگەنمەن كۇزدىگۇنى باياناۋىل ورمانىندا ءورت شىققانى سولتۇستىك وڭىردە ادەتتەگى وقيعا سەكىلدى كورىندى. ويتكەنى ورماندا جىل سايىن ءورت. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ورمان ورتىنە بويى دا ۇيرەنىپ كەتكەندەي.
اۋماقتىق ينسپەكتسيانىڭ مالىمەتىنشە, ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى وڭىردە ءورت قاۋىپتىلىگىنىڭ جوعارى ماۋسىمى 12 ساۋىردەن باستالاتىنىن دا ەرتە ەسكەرتكەن ەكەن. ال ماماندار ءورتتىڭ تۇتانۋىنىڭ سەبەبى جەلدىڭ جىلدامدىعى سەكۋندىنا 20-24 مەترگە دەيىن جەتۋىنە, كۇن رايىنىڭ 29 گرادۋس ىستىق بولۋىنا, اعاش اراسىنا نايزاعايدىڭ ءجيى تۇسۋىنە بايلانىستى دەسە, اكىمدىك قۇرعاق ءشوپ ورتەنۋىنەن نەمەسە ادامداردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان بولۋى مۇمكىن دەپ ءارتۇرلى بولجام ايتىپ جاتتى. ءتىپتى ءورت بولاردان بۇرىن «تابيعي ورمان ورتتەرىن سوندىرۋگە ارەكەت ەتۋ بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلدارىن بىرلەسىپ» كورسەتۋ ماقساتىندا توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى, «قازاۆياورمانقورعاۋ» اق باياناۋىل اۆياتسيالىق بولىمشەسى, اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ ءورت ءسوندىرۋ بەكەتتەرى, 102, 103 قىزمەتتەرى, ەرىكتى ءورت ءسوندىرۋ بىرلەستىكتەرى جۇمىلىپ 6-قىركۇيەكتە تابيعي پارك اۋماعىندا وقۋ-جاتتىعۋلار دا وتكىزگەن-ءدى.
جەرگىلىكتى توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى جاز ايىندا بولعان ورتتەردىڭ ءوزى وڭاي سوندىرىلگەنىمەن بۇل جولى قيىنعا سوققانىن جەتكىزدى وسكەمەننەن 3 توننالىق تسيستەرناسى بار «قازاۆياقۇتقارۋ» اق-تىڭ مي-171 تىكۇشاعى كومەككە كەلدى. ويتكەنى تاۋلى جەر, جەلدىڭ تۇرۋى ءورتتىڭ تارالۋىنا اسەر ەتتى. ال اۋدان اكىمدىگى بولسا, بۇل حابارعا شاڭ جۇقتىرماي, «ورمان قورى امان, قۇرعاق ءشوپ قانا ورتەنگەن» دەيدى.
– اۋدان اۋماعىندا, تابيعي پارك اۋماعىندا دا ءورت ءسوندىرىلدى. جەلدىڭ سالدارىنان ءورت ورماننىڭ تومەنگى بولىگىن شارپىپ, تەك قۋراعان بۇتالار جانىپ كەتتى. ءورتتى سوندىرۋگە ءورت سوندىرۋشىلەرمەن بىرگە پارك قىزمەتكەرلەرى, جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاتىستى, – دەيدى اۋدان اكىمى ورازگەلدى قايىرگەلدينوۆ.
وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, ءورت اۋماعى شامامەن 93 گەكتار. بۇل اۋماققا باياناۋىل ۇلتتىق پاركى, جاسىباي ورمانشىلىعى قارايدى. بۇدان باسقا قىزىلتاۋ اۋىلدىق اۋماعىندا – 69 گەكتار, كۇركەلى اۋىلدىق اۋماعىندا – 283 گەكتار, بىرلىك اۋىلدىق اۋماعىندا – 61 گەكتار, قاراتومار اۋىلدىق اۋماعىندا – 17 گەكتار, اقساڭ اۋىلدىق اۋماعىندا 9 گەكتارعا جۋىق جەر جانعان. بىرقاتار شارۋا قوجالىقتارىنىڭ شابىلعان شوپتەرى وتقا ورانعان.
ال ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە باق وكىلدەرىنە سۇحبات بەرگەن ەلىمىزدىڭ توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير بەككەر «باياناۋىلداعى ءورتتىڭ ناقتى ءبىر شەتى كورىنبەيدى. ءبىز تىكۇشاقپەن قاراپ شىقتىق. ورتكە ورانعان اۋماقتىڭ ىشىندە جانىپ جاتقان ۋچاسكەلەر بار. قازىرگى كەزدە سونىڭ ءبارىن ءسوندىرىپ جاتىرمىز» دەدى.
بيىلعى قىركۇيەك ايىندا باياناۋىل ۇلتتىق تابيعي ساياباعىندا بولعان ءورت 2008 جىلى قاراشا ايىنداعى وقيعانى ەسكە سالدى. ول كەزدە ساياباقتىڭ 80 گەكتار ورمان القابى ورتەنگەن-ءدى. ايتپاقشى, ءبىز بيىل تامىز ايىنىڭ سوڭىندا عانا «باياناۋىلدىڭ ءبىر بايلىعى – ورمانى» اتتى ماقالا جازعان ەدىك. ەندى مىنە, ماقالامىزدىڭ سياسى كەپپەي جاتىپ قالىڭ ورماننىڭ ءبىر-اق ساتتە ورتكە ورانعانى وكىنىشتى-اق.
– ءبىزدىڭ باستى قىزمەتىمىز دە, ماقساتىمىز دا وسى ورماندى, تابيعاتتى قورعاۋ. ورتتەن ساقتاپ, ورمانىن, وسىمدىگىن, جان-جانۋارلارىن كوبەيتۋ. ورماندى ورتتەن قورعاۋ ەرەكشە نازاردا. ۇلتتىق پارك 1985 جىلى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قۇرىلدى. باياناۋىل ورماندارى سوناۋ 1926 جىلدان باستاپ قورعاۋعا الىنعان. جالپى اۋماعى 68 452,8 گەكتاردى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە ورمانمەن قامتىلعان اۋماعى 14 890 گەكتار. اۋماعى جاعىنان ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن تابيعي پارك. جىل سايىن پارك اۋماعىندا اعاش, قاراعاي وسكىندەرىن ەگەمىز. پارك بويىنشا 37 گەكتار كولەمدە 2 جىلدىق ورمان ەكپەلەرى وتىرعىزىلدى, 73 گەكتار كولەمدە ورمان ەكپەلەرىن تولىقتىرۋ, 255 گەكتار كولەمدە ورمان ەكپەلەرىن كۇتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, – دەگەن-ءدى پارك باسشىسى سۇيىندىك احمەتجانوۆ.
نەگىزى, باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى باياناۋىل, جاسىباي, دالبا دەپ اتالاتىن ءۇش بولىمشەدەن تۇرادى. تابيعي پارك اۋماعى قورىق ايماعى (9079 گا), ەكولوگيالىق تۇراقتاندىرۋ ايماعى (4695 گا), تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق ايماعى (11615 گا), شەكتەۋلى شارۋاشىلىق قىزمەت ايماعى (25304 گا) دەپ بولىنگەن. مالىمەت بويىنشا, 2016-2018 جىلدارى الاپات ورتتەر بولا قويعان جوق. دەگەنمەن, ءبىر جىلدا 16 رەت شاعىن ءورت تۇتانعانى تىركەلدى. ونىڭ اۋماعى 0,3 گا جەردى العان. «ورماندى ساقتاۋ – مىندەت. ورمان – بايلىق. ورمان شارۋاشىلىقتارىنا ۇستىنە سۋ بوشكەسى ورناتىلعان «ۋاز» اۆتوكولىكتەرى قاجەت. تەحنيكالاردى دا, بايلانىس راتسيالارىن دا جاڭارتاتىن ۋاقىت جەتتى. زامانعا ساي تەحنيكالاردى يگەرسەك», دەگەن وتىنىشتەرىن جەتكىزگەن بولاتىن ورمانشىلار. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ءورتتىڭ 90 پايىزى تومەندە بولادى, ياعني ءشوپ جانادى. ورمان ءورتىن ءسوندىرۋ وتە قيىن. جالپى ورماندا ءورت تومەندەگى جانە جوعارىداعى بولىپ ەكى تۇرگە بولىنەدى. جوعارىداعى ءورت قاتتى جەل سوققاندا باستالىپ, ۇشقىندارى بۇتاقتان بۇتاققا تۇسە بەرەدى. جالىن جان-جاققا شاشىرايدى. ورمان ءورتى اعاش قورىن ازايتىپ, قالىڭ اعاشتار اۋماعىن مۇلدە ورتەپ جىبەرۋى مۇمكىن. قۇستار مەن جان-جانۋارلاردىڭ تىرشىلىگىن جويادى. سوندىقتان ورمانعا جاقىن اۋىلداردا تولىعىمەن جابدىقتالعان ءورت بەكەتتەرىنىڭ ورنالاسۋى, ورماندا شىققان ءورت ورنىن تابۋ ءۇشىن باقىلاۋ مۇنارالارىنىڭ ورناتىلۋى, سۋ شاشاتىن تىكۇشاقتار, اۆتوتسيستەرنالار, ءورت سوندىرگىش اۆتوكولىكتەر, شىنجىر تاباندى تراكتورلار, موتوتسيكلدەر, ورتكە قارسى قۇرال-جابدىقتار قاجەت. ويتكەنى قازىرگى بار تەحنيكانىڭ كوبى ەسكىرگەن, پايدالانۋ مەرزىمى دە وتكەن. ياعني, تەحنيكانىڭ السىزدىگى, ءورتتىڭ الدىن الۋ شارالارىنىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەۋى سالدارىنان ورمان القاپتارى ازايىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, وڭىردەگى ورماندى قورعاۋ بولىمدەرىندە قازىر 40 ءورت ماشيناسى, 30 شاعىن ءورت ماشيناسى, 59 ءورت تراكتورى, 30 ءورت باقىلاۋ مۇناراسى بار ەكەن. سونداي-اق «مي-2» جانە «بو-105» تىكۇشاقتارىمەن باقىلاۋ جاسالادى.
تاعى ءبىر ماسەلە, ورماندى ورتتەن قورعاۋ بولىمدەرىنە جۇمىسشىلار, كولىك جۇرگىزۋشىلەر, تراكتورشىلار, قورىقشىلار, ءورت سوندىرۋشىلەر, ءورت ءسوندىرۋ كولىكتەرىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرى, ەڭ باستىسى, ناعىز ورمان ماماندارى جەتىسپەيدى. وبلىس ورتالىعىنداعى س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەردى ورمان شارۋاشىلىعى ماماندىعى بويىنشا وقىتۋدا. بىراق ورمان شارۋاشىلىعىنا وقۋ ءبىتىرىپ كەلىپ جاتقان تۇلەكتەر از. ورمانشىنىڭ ەڭبەكاقىسى بار-جوعى – 40 مىڭ تەڭگە. سوندىقتان ورمان شارۋاشىلىعى بويىنشا ءبىلىم الماعان كەزدەيسوق ادامدار جۇمىسقا كەلەدى. بۇل رەتتە از ەڭبەكاقىعا قاراماستان اۋلەتىمەن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تابيعات جاناشىرلارى – ورمانشىلار وتباسىلارىن قوعامعا ۇلگى ەتۋگە ءتيىسپىز. ورمان شارۋاشىلىقتارىنا بىلىكتى, ءبىلىمدى كاسىبي مامانداردىڭ كەلۋى كوپ تۇيتكىلدى شەشەر ەدى.
ماسەلەنىڭ مانىسىنە قايتا ورالساق, 23 قىركۇيەكتەگى ورتتەن بۇرىن دا باياناۋىل ورماندارىنىڭ جاز بويى تىنىش بولماعانىن ەلىمىزدەگى «اۆياتسيامەن ورمان قورعاۋ جانە ورمان شارۋاشىلىعىنا قىزمەت كورسەتۋ» اق سايتىندا جاريالانعان مالىمەتتەرىنەن بايقاسىز. مىسالى, «5 تامىزدا باياناۋىل ورمانشىلىعىنىڭ 83 بولىگىندە, پارك اۋماعىندا ءورت شىققان. اۋداندىق اۆياتسيالىق ءبولىمى, پارك كۇشتەرى مەن قۇرالدارى جىبەرىلدى. جەدەل قابىلدانعان شارالار بارىسىندا ءورت 0.005 گا اۋماقتا ءسوندىرىلدى. ءورتتى سوندىرۋگە اۆياتسيالىق ءبولىمىنىڭ 4 ءورت ءسوندىرۋشى-دەسانتشىسى, پاركتىڭ 10 ورمانشىسى, 5 بىرلىك تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. ءورت سەبەبى – نايزاعاي» دەپ كورسەتىلگەن. سونداي-اق 3 تامىزدا جاسىباي ورمانشىلىعىندا بو-105 تىكۇشاعىنىڭ كومەگىمەن 400 ليتر سۋ مەن 100 كگ جۇك جەتكىزىلدى. جالپى كولەمى 57 توننا سۋ سەبىلىپ, ءورت ءسوندىرۋ ەكى كۇنگە سوزىلدى. ءورت سەبەبى – نايزاعاي» دەلىنگەن. ءدال وسىنداي مالىمەتتەر 1, 3, 6, 12, 13, 17, 18 شىلدەدە باياناۋىل ورماندارىندا ءورت بولعانىن كورسەتەدى. 2019 جىلعى 30 ماۋسىمدا كەشكى ۋاقىتتا جاسىباي ورمانشىلىعىنىڭ 14-ءشى بولىگىندە بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ءورت شىقتى. ءورت اپاتىمەن كۇرەسكە اۆياتسيالىق بولىمشە, كۇشتەر مەن قۇرالدار جىبەرىلدى. ءورتتى سوندىرۋگە «قازاۆياورمانقورعاۋ» رمقك-نىڭ 2 ادامى, پاركتىڭ 23 ادامى جانە 7 بىرلىك تەحنيكا جۇمىلدىرىلعانى ايتىلعان.
ال قىركۇيەكتە بولعان باياناۋىل اۋدانىنداعى ءورت 500 گەكتاردان استام اۋماقتى شارپىدى. توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى ء«ورتتى سوندىرۋگە 120-دان استام تەحنيكا, تج دەپارتامەنتىنىڭ جەكە قۇرامىنىڭ 500-گە جۋىق ادامى, پارك قىزمەتكەرلەرى مەن ەرىكتى ورتكە قارسى قۇرىلىمداردىڭ وكىلدەرى, ەكى تىكۇشاق جۇمىلدىرىلدى» دەپ حابارلايدى. ەندى ءورتتىڭ ورماندى اۋماقتىڭ قانشا كولەمىن العانىن جانە باسقا دا جاعدايلاردى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىق ينسپەكتسياسىنىڭ اۋماقتىق كوميسسياسى نورماتيۆتىك قۇجاتتارعا سايكەس انىقتايدى. ءورت سەبەبى قىزمەتتىك تەرگەۋدەن كەيىن بەلگىلى بولماق.
جالپى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ جالپى كولەمى 29,8 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ 6,8 ميلليون گەكتارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ يەلىگىندە. ال 22,7 ميلليون گەكتار ورمان القابى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قاراۋىنا بەرىلگەن. ياعني, دالا ورتتەرىنىڭ الدىن الۋ مەن ءسوندىرۋ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە, ال, ورمان ورتتەرىنىڭ الدىن الۋ جانە ءسوندىرۋ جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن پەن ورمان شارۋاشىلىعىن قورعاۋ كوميتەتتەرىنە جۇكتەلگەن. بىراق جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ دالا ءورتىنىڭ الدىن الا الماعانىن باياناۋىل اكىمدىگىنىڭ وسى جولعى ءورت كەزىندەگى «ورمان امان, تەك قۇرعاق ءشوپ ورتەندى» دەگەن جايباراقات مىسالىنان-اق كورىپ وتىرمىز.
اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازعان حابارلاردا «ورماندى ورتتەن قورعاۋ ءۇشىن» قىرۋار قاراجاتتىڭ كەتكەنىن بايقايسىز. ورماندى ورتەۋ كىمگە كەرەك؟ ورمان ورتەنسە بولدى, «بىرەۋلەردىڭ ورتەۋى مۇمكىن» دەگەن جەل ءسوز جۇرەدى. ول «بىرەۋلەر» جەمقورلار ەمەس پە؟ قىزمەتتىك تەرگەۋدەن سوڭ ۇنەمى ورتكە نايزاعاي, جەل, كۇننىڭ ىستىعى سەبەپ بولعان دەپ حابارلاناتىنى بەلگىلى. قازىر قاي سالادا بولسىن, جەمقورلىق جايلاعانى بەلگىلى. باياناۋىلدىڭ ورمان شارۋاشىلىعىندا دا 2016 جىلى سىبايلاس جەمقورلىقپەن «كوزگە تۇسكەندەر» ۇستالعان. تابيعي باقتار, ورمان شارۋاشىلىقتارى تامىر-تانىستىق, جەمقورلىق قۇربانىنا اينالعان با دەرسىڭ.
ەلىمىزدىڭ ورمان قورى از ەكەنى بەلگىلى. ال وسى قوردى ساقتاۋ – مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى. ورمان ءورتى اۋا رايىنان عانا ەمەس, سونبەي قالعان شوقتان دا پايدا بولۋى مۇمكىن. ورماندى ورتتەن ساقتاۋ, تابيعاتقا تاعىلىق كورسەتپەۋ – ورتاق مىندەت. ءورت – ءتىلسىز جاۋ, ەلدىڭ, ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە ۇلكەن ماتەريالدىق شىعىن كەلتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەدى. وتكەن جىلى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى بويىنشا قازان ايىنىڭ ءۇشىنشى جەكسەنبىسى «ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى» بولىپ بەكىتىلگەنى بەلگىلى.
ورمان ورتىنەن كەيىن ەسەڭگىرەپ قالعان باياناۋىلدىڭ ورمان شارۋاشىلىقتارىنا كاسىبي مەرەكەلەرىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ, تۇراقتى باقىلاۋ, جاۋاپكەرشىلىك, ءورتتىڭ الدىن-الۋ ماسەلەسى ساباق بولسا ەكەن دەيمىز. ارينە كۇتپەگەن ورمان ءورتىن قاداعالاۋ وڭاي ەمەس. بىراق جىل سايىن, جاز دەمەي, كۇز دەمەي ورمان ورتەنسە, قورعانسىز تابيعات بايلىعى سيرەي بەرەتىنى وكىنىشتى.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
