شىعىستاعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا نيەتتى
بيىل ۇيىمداستىرىلعان «ۆالداي» پىكىرتالاس كلۋبى ءتورت كۇنگە جوسپارلانعان. سەسسيانىڭ سوڭعى كۇنىندە نەگىزگى وتەتىن شارالارعا باسىمدىق بەرىلدى. بۇل جولعى پىكىرتالاس كلۋبىنىڭ ارقاۋ ەتكەن تاقىرىبى – «شىعىس تاڭى جانە الەمدىك ساياسي قۇرىلىمدار» دەپ اتالسا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن پلەنارلىق سەسسيا «الەمدىك قۇرىلىم: شىعىس كوزقاراسى» دەگەن اتاۋمەن ءوربىدى. شاراعا حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر ءبىلدىرىپ جۇرگەن تانىمال عالىمدار, بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن ساقا ساراپشىلار قاتىسىپ, جاھاندا ورىن العان ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋ جولدارىن تالقىلادى. ايتا كەتەرلىگى, كلۋب سەسسيالارى پەتەربۋرگ حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمى مەن ۆلاديۆوستوكتاعى شىعىس ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا ۇيىمداستىرىلىپ وتىر.
جيىندا ءسوز العان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ۆالداي» پىكىرتالاس كلۋبىنا ارقاۋ بولعان شىعىستىق كوزقاراس پەن تانىم, پىكىر توڭىرەگىندە ءوز ويىن ءبىلدىردى.
– مەنىڭ كاسىبي مانسابىم شىعىسپەن تىكەلەي بايلانىستى. تاريحي, ادەت-عۇرىپ, ەكونوميكالىق سالالار قازاقستان مەن شىعىستى بايلانىستىراتىن نەگىزگى ارنالار. ءبىز يسلامدىق, كونفۋتسيلىك, شىعىس حريستياندىق وركەنيەتتەر توعىسقان ەلمىز. ۇلى جىبەك جولى, التىن وردا, ەۋرازيالىق مادەنيەت قازاق حالقىنىڭ كودىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتتى.
«ازيا عاسىرىنىڭ» ورناعانىنا ەشقانداي كۇمان جوق. بۇعان ازياداعى حالىق سانىنىڭ جوعارى قارقىنمەن ءوسۋى, ءىجو-ءنىڭ ارتۋى, ساۋدا سالاسىنىڭ ەسەلەنىپ, جوعارى تەحنولوگيالىق ءوسىمنىڭ قالىپتاسۋى جانە دە ءوندىرىس سالاسىنىڭ قارىشتاپ دامۋى تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىر, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
الدىن الا مالىمەت بويىنشا كەلەر جىلى جەر شارىنداعى ورتا ساناتتاعى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسى ازيا ەلدەرىنە تيەسىلى بولاتىنىن مىسالعا كەلتىرگەن پرەزيدەنت بۇگىندە الەمدىك ءوندىرىستىڭ 38 پايىزى دا وسى شىعىستىڭ ەنشىسىنە تيەتىنىن جەتكىزدى.
– وتكەن جىلعى كورسەتكىش بويىنشا الەمدەگى 500 ءىرى, كىرىسى جوعارى كاسىپورىننىڭ 210-ى ازيا ەلدەرىندە ورنالاسقان. تورتكۇل دۇنيەگە تسيفرلى تەحنولوگيالار بويىنشا كوشباسشى اتانعان كومپانيالاردىڭ ازيالىق ەكەنى دە بارشاعا ايان. سونىمەن قاتار بۇل قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەر الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 50 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ءبىز بارلىق سالاداعى مۇمكىندىكتەردى كەڭىنەن پايدالانۋعا نيەتتىمىز. بۇل باعىتتا اتقارىلعان جۇمىستار بارشىلىق, − دەدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋعا باعىتتالعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسى قىتايلىق ء«بىر جول, ءبىر بەلدەۋ» باعدارلاماسىمەن ەتەنە ۇندەس ەكەنىن نازارعا الدى. بۇل رەتتە قازاقستان ترانزيت جانە ساۋدا سالاسىندا ازيا مەن ەۋروپانىڭ اراسىن جالعاعان التىن كوپىر اتانۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى.
− سوڭعى ونجىلدىقتا قازاقستان كولىك ينفراقۇرىلىمىنا 30 ملرد دوللار قاراجات سالدى. 2 مىڭ شاقىرىمنان استام تەمىرجول سالىنسا, 7 مىڭ شاقىرىم كولىك ماگيسترالى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنان ءوتتى. سونىمەن قاتار كاسپي پورتىنىڭ قۋاتى 27 ملن تونناعا ارتتى. ناتيجەسىندە قازاقستان ارقىلى وتەتىن حالىقارالىق 5 تەمىرجول, 6 كولىك ماگيسترالى جۇمىس ىستەۋدە. 2025 جىلعا قاراي كولىك-لوگيستيكا سالاسىنا قوسىمشا 20 ملرد دوللار قاراستىرىلماق. الەمدە تابيعي رەسۋرستاردى يگەرۋ مەن ساتۋدان باسقا كولىك جانە لوگيستيكالىق قىزمەتتەر باسىمدىققا يە. بۇل سالانىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلمەك, − دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ تۇراقتاۋىنا قازاقستاننىڭ قوسقان ۇلەسى زور. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى ورايدا ەلباسى ەۋرازيا ينتەگراتسياسىنىڭ اۆتورى ەكەنىن, بيىل اتالعان يدەياعا 25 جىل تولىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
− قازاقستان ەقىۇ, شىۇ جانە اوسشك-ءنى قوسا العاندا, بىرقاتار ەۋرازيالىق قۇرىلىمداردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى. ءاربىر ءۇش جىل سايىن ءبىز الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزەمىز. بۇل جاھاندىق كونفەسسياارالىق ديالوگقا قوسقان ءبىزدىڭ ۇلەسىمىز. قازاقستان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونوميكالىق جاقىنداسۋىن ءاردايىم قولدايدى. ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىنىڭ اۆتورى. بيىل يدەيانىڭ 25 جىلدىعى اتالىپ وتىلۋدە, − دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, وكىنىشكە قاراي اتالعان وڭ فاكتورلارعا قاراماستان سىن-قاتەرلەر ساقتالۋدا جانە ءتىپتى كۇشەيە تۇسۋدە.
− بىرىنشىدەن, شىعىس بويىنشا كوپتەگەن قاقتىعىس تۇتانۋدا. بۇل رەتتە نازارعا ىلىككەن كورەي تۇبەگى, وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى, كاشمير, اۋعانستان, يەمەن, سيريا, پالەستينا-يزرايل قاقتىعىس ايماعى, يران توڭىرەگىندەگى جاعدايلار. كونفرونتاتسيالىق ريتوريكا شىڭى, پروكسي جانە گيبريدتىك سوعىستاردىڭ قارقىندىلىعى, قارۋ-جاراق, سونىڭ ىشىندە يادرولىق جارىس قاتەرلى سيپاتقا جەتتى.
ەكىنشىدەن, بۇل جاعداي نەگىزگى وڭىرلىك ويىنشىلار اراسىنداعى سەنىم مەن ديالوگتىڭ وتكىر تاپشىلىعىنىڭ سالدارى بولىپ سانالادى. «قىرعي-قاباق سوعىس» ءداۋىرىنىڭ قايتا جاندانۋىنا الاڭداۋشىلىقپەن قارايمىز. الەمدىك ەكونوميكانىڭ تۇرالاۋىنا مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-بىرىنە قارسى شارالار قابىلداۋ, سانكتسيالار, سەنىمسىزدىك تۋدىرۋى ىقپال ەتۋدە. ازيادا شەكاراعا قاتىستى ەشقاشان بەرىك ۋاعدالاستىقتار بولماعانىن ەسكە الۋ ورىندى.
ەڭ الدىمەن, ازياداعى قاۋىپسىزدىكتى فراگمەنتتەۋگە قارسى پارمەندى فورمۋلالاردى ىزدەۋ قاجەت. بۇگىن ءبىز ءتۇرلى ەكىجاقتى اليانستار مەن وڭىرلىك جانە سۋبوڭىرلىك ينستيتۋتتارمەن بايلانىستى جانداندىرۋعا نيەتتىمىز. سوندىقتان 2020-2022 جىلدارى اوسشك توراعاسى رەتىندە قازاقستان باسقا دا كوپجاقتى ينستيتۋتتارمەن بايلانىستى جانداندىرۋعا نازار اۋدارماق, − دەدى پرەزيدەنت. ونىڭ ايتۋىنشا, «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىندە يدەولوگيالىق قايشىلىقتار ۇستەمدىك قۇرسا, بۇگىندە ونىڭ ورنىن ۇلتتىق مۇددەلەر فورماسى الماستىرعان. ونىڭ سالدارى ساۋدا مۇددەلەرى مەن ەكونوميكالىق ىقپالعا يە بولماق.
− بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان 74-سەسسياسى بارىسىندا كليمات وزگەرۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاندى. عالامدىق جىلىنۋدىڭ سالدارى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىنە, توپىراقتىڭ شولەيتتەنۋى مەن ەروزياسىنا الىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ازياداعى قاقتىعىستار تازا اۋىز سۋ كوزدەرىن باقىلاۋعا قاراي ويىسۋى مۇمكىن. ال بۇل – ورتالىق ازيا ايماعىنداعى تۇراقسىزدىق تۋدىرۋى ىقتيمال ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى.وسى قيىن جاعدايدا قازاقستان داۋلى جاعدايلارعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا باسقا مەملەكەتتەرمەن جۇيەلى بىرلەسكەن جۇمىسقا باسا نازار اۋدارادى. بۇل رەتتە ءبىز مۇمكىندىكتەرىمىزدى جانە حالىقارالىق رەسۋرستارىمىزدى مۇقيات باعالايمىز, − دەدى ق.توقاەۆ.
بايانداما بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى سينگاپۋردان سەربياعا دەيىنگى كەڭىستىكتە ەاەو-نىڭ ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ جەلىسىن كەڭەيتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. قازاقستان كوپتەگەن باعىت بويىنشا شىۇ الەۋەتىن نەعۇرلىم ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن رەسەيلىك جانە باسقا دا ارىپتەستەرمەن جۇمىستى جالعاستىرۋدا.
– استانا پروتسەسى اياسىندا ەۋروپاداعى كەلىسسوزدەردىڭ 13 راۋندى ءوتتى. سيريا سيۋجەتى تاياۋ شىعىستاعى جالپى شيەلەنىسكەن جاعدايدىڭ ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان بۇۇ باس اسسامبلەياسى مىنبەرىنەن وسى ءوڭىر ءۇشىن ومىرشەڭ شەشىمدەردى ىزدەۋ بويىنشا كۇش-جىگەردى قولداۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. ءبىز اۋعانستانعا ەرەكشە كوڭىل بولەمىز جانە قاجەتتى كومەك كورسەتەمىز. سوڭعى ايلاردا جاعداي ايتارلىقتاي ناشارلادى. اۋعانارالىق پروتسەس بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ كومەگىمەن وسى ەلگە بەيبىتشىلىك اكەلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. قازاقستان ءاردايىم ديپلوماتيانىڭ جانە قارۋسىزدانۋدىڭ دايەكتى جاقتاۋشىسى بولدى. يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ باستى باسىمدىعى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىز يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىنداعى جاھاندىق كوشباسشىلىققا دەيىن ۇزاق جولدان وتتىك. بۇل قىزمەتتى بەلسەندى جالعاستىرۋعا نيەتتىمىز. شىعىستاعى قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتيىمدى ارحيتەكتۋراسىن باتىسپەن ءوزارا ءىس-قيمىلسىز قۇرۋ مۇمكىن ەمەس, − دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءسوز سوڭىندا ق.توقاەۆ رەسەيدىڭ الەم الدىنداعى ايتۋلى شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندەگى مۇددەسى مەن ىقپالى وراسان ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, بۇل رەتتە رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ ەڭبەگى زور ەكەنىن جەتكىزدى. قازاقستاننىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى رەسەيمەن اراداعى بايلانىستىڭ الداعى ۋاقىتتا ارتا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
بايلامدى ءباتۋا – بولاشاق باعدارى
«ۆالداي» حالىقارالىق پىكىرتالاس كلۋبىنىڭ (Valdai Discussion Club) تەمىرقازىعى 2004 جىلى ۇلى نوۆگورودتا قالاندى. كلۋبتىڭ اتاۋىنا ارقاۋ بولعان ۆالداي وزەنى دە وسى ەلدى مەكەنگە جاقىن ورنالاسقان.
حالىقارالىق پىكىرتالاس كلۋبىن قۇرۋداعى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – الەمنىڭ ءار ەلىنەن جينالعان ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر, قوعام قايراتكەرلەرى مەن جۋرناليستەردىڭ اشىق ديالوگ قۇرۋىنا, حالىقارالىق قاتىناستار, ساياسي ماسەلەلەر, ەكونوميكا, قاۋىپسىزدىك, ەنەرگەتيكا جانە باسقا دا سالالارداعى تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا, سونىمەن قاتار الەمدىك قۇرىلىمداعى نەگىزگى ۇردىستەر مەن پروتسەستەرگە بولجام جاساپ, بولاشاقتىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋعا ارنالعان ورتاق الاڭ, التىن كوپىر بولۋ. بۇگىندە بۇل مەجەلەگەن مىندەت ءوز ماقساتىنا جەتكەندىگىن اڭعارامىز. كۇرىلعانىنا 15 جىل بولعان كلۋبتىڭ جۇمىسىنا الەمنىڭ 71 ەلىنەن 1 مىڭنان استام حالىقارالىق عىلىمي قوعامداستىق وكىلدەرى قاتىسقان. ونىڭ ىشىندە الەمگە ءماشھۇر عالىمدار بار. گارۆارد, كولۋمبيا, دجوردجتاۋن, ستەنفورد, كارلتون, لوندون, كاير, تەگەران, شىعىس قىتاي, توكيو, تەل-اۆيۆ, مەسسين ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ, سونداي-اق دجونس حوپكينس اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, لوندون ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ, لوندون كورولدىك كوللەدجىنىڭ, سيانس پو جانە سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ پروفەسسورلارى – ايتۋلى شارانىڭ نەگىزگى مەيماندارى.
حالىقارالىق ساراپشىلار قاۋىمداستىعى اراسىندا «ۆالداي» كلۋبىنىڭ ايماقتىق كونفەرەنتسيالارىنىڭ ىشىندە ازيا, تاياۋ شىعىس, رەسەي-قىتاي جانە ەۋرو-اتلانتيكالىق ديالوگ الاڭى ءساتتى جۇزەگە اسقان كەزدەسۋلەردىڭ قاتارىندا اتالادى.
«ۆالداي» حالىقارالىق پىكىرتالاس ۇيىمى جانىنان 2011 جىلى كلۋبتى دامىتۋ جانە قولداۋ ماقساتىندا ارنايى قور قۇرىلدى. بۇل قور اتالعان ۇيىمنىڭ سالالىق باعىتىن جانداندىرۋ ماقساتىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جانە اقپاراتتىق-اعارتۋشىلىق قىزمەتتەر, وڭىرلىك جانە تاقىرىپتىق باعدارلامالاردى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان.
جىلداعى ءداستۇر بويىنشا ۇيىمداستىرىلاتىن ۇيىمنىڭ ءداستۇرلى ەرەجەلەرى مەن ەرەكشەلىكتەرى بار. 15 جىل قاتارىنان قالىپتاسقان ءۇردىس − رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ قاتىسۋشى مەيماندارمەن جيىن سوڭىندا كەزدەسۋى. بۇل جولى دا بۇل ءۇردىس نازاردان تىس قالعان جوق.
وتىرىسقا ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, يوردانيا كورولى ابداللا II جانە فيليپپين پرەزيدەنتى رودريگو دۋتەرتە قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
جيىندا ءسوز العان رەسەي پرەزيدەنتى ازيانىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى جانە حالىق سانى كوپ شوعىرلانعان قۇرلىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
− ءبىز ءۇشىن ارقاشان جانە ەرەكشە ماڭىزى بار رەسەي مەن ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى بارلىعىنا قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى دەپ ويلايمىن. ازيا مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس شىنايى بولمىسپەن عانا ەمەس, تاريحپەن دە بايلانىستى. ءۇندىستان مەن قىتاي, مىسىر مەن يران, تۇركيا مەن جاپونيا, ورتالىق جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى – ادامزات ءۇشىن بىرەگەي ءبىلىم مەن تەحنولوگيالاردى, مەديتسيناداعى, ماتەماتيكاداعى, مادەنيەت پەن ونەردەگى جەتىستىكتەردى سىيلاعان ۇلى ەجەلگى وركەنيەتتەردىڭ مۇراگەرلەرى, − دەدى رەسەي پرەزيدەنتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ۇستانىمدارىن نىعايتۋ بارلىق سالادا بايقالادى. اسىرەسە ەكونوميكا – نەگىزگى سالا. ازيا الەمدىك مەجەدەن اسىپ, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارى بولعاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەڭ وزىق تەحنولوگيالار بەلسەندى ەنگىزىلۋدە. قامتۋ بويىنشا تەڭدەسى جوق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر قارقىن الۋدا. ۆ.پۋتين ءوز كەزەگىندە الەمدىك ماسەلەلەردى دە نازارعا الدى.
– بىرنەشە جىل ىشىندە سيريا اۋماعىنىڭ باسىم بولىگى لاڭكەستەردەن بوساتىلدى, زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيى تۇبەگەيلى تومەندەدى. استانا فورماتى بويىنشا سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ, بۇۇ قولداۋىمەن ءبىز ىشكى ساياسي ۇدەرىستى ىسكە قوسىپ, يرانمەن, تۇركيامەن, يزرايلمەن, ساۋد ارابياسىمەن, يوردانيامەن, تاياۋ شىعىس ەلدەرىمەن جانە قۇراما شتاتتارمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋدى جولعا قويا الدىق, – دەدى ول.
