وسى ورايدا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى مەن قازىرگى كەزەڭدەگى ەلىمىزدەن كەتكەن ءبىلىمدى مامانداردىڭ ماماندىق ەرەكشەلىكتەرىنە ساپالىق جانە ساندىق تۇرعىدا سالىستىرمالى تالداۋ جاساۋ, سونىمەن بىرگە مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ, ياعني جاس اقىل-ويدىڭ شەتەلگە كەتۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ, وتاندىق اقىل-وي ورتالىقتارىن قۇرۋ مەن جەتىلدىرۋ ءىسىن جولعا قويۋ اسا ماڭىزدى.
قازىرگى جاھاندانۋ كەزەڭى جوعارى كوشى-قون بەلسەندىلىگىمەن سيپاتتالادى. بۇل پروتسەسكە زەرتتەۋشىلەر باسا نازار اۋدارۋدا. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدىندا كوپتەگەن عىلىمي جۇمىس حالىقارالىق كوشى-قونعا ارنالسا, قازىرگى زاماندا ينتەللەكتۋالدى كوشى-قون فاكتورلارى مەن تەتىكتەرىن زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.
«ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيا» (اعىلش. brain drain) – مامانداردىڭ, عالىمدار مەن بىلىكتى جۇمىسشىلاردىڭ ءوز ەلىنەن ساياسي, ەكونوميكالىق, ءدىني نەمەسە باسقا دا سەبەپتەر بويىنشا جاپپاي شىعۋ ۇدەرىسىن, ياعني ەميگراتسيالىق پروتسەستى سيپاتتايدى. ارينە, بۇل رەتتە ماماندارىنىڭ ءبىر بولىگى سىرتقا كەتكەن ەلدەرگە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق, مادەني, ال كەيدە ساياسي زالال كەلتىرىلسە, كەرىسىنشە, يمميگرانتتاردى قابىلدايتىن مەملەكەتتەر ۇلكەن جانە ارزان زياتكەرلىك كاپيتالعا يە بولادى. ال اقىلدى جاستارىن, ماماندارىن جوعالتقان ەل زيان شەكپەي قويمايدى.
ەلىمىز ءۇشىن ءبىلىمدى ماماندارىمىزدىڭ, اقىلدى جاستارىمىزدىڭ شەتەلگە ءبىلىم الۋعا كەتىپ, ورالماي قالۋ قاۋپى ۇلكەن الاڭداتۋشىلىق تۋدىرۋدا. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە ينتەللەكتۋالدى كوشى-قوننىڭ ۇلكەن اعىنى – جوعارى ءبىلىمدى دايىن مامانداردىڭ سىرتقا كەتۋى ماسەلەسىن جانە جوعارى ءبىلىم الۋ ماقساتىندا شەتەلگە ارمان قۋىپ كەتكەن جاستاردىڭ ەلگە قايتا ورالماۋ جاعدايىن تالداۋ قاجەت.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى, ياعني 90-جىلداردىڭ باسىنان 2000 جىلدار ارالىعىندا اقىل-وي اعىنىنىڭ سىرتقا باعىت الۋى جاعدايىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. ويتكەنى قازاقستاندا تۇراتىن كوپتەگەن ەتنوس وكىلى وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا ورالدى. مەملەكەتتىك ستاتيستيكانىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 1994-2004 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننان جوعارى ءبىلىمى بار 245 390 ادام, اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمى بار 82 974 ادام جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىمى بار 463 323 ادام كەتكەن. كەتكەندەر مەن كەلگەندەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق: 152 949 ادام – جوعارى ءبىلىمدى, 36 947 – اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمدى جانە 383 705 – ارناۋلى ورتا ءبىلىمى بارلار. بۇل شىعىندار 2004 جىلعا دەيىن جوعارى, ال 2004 جىلدان سالىستىرمالى تومەن ەميگراتسيالىق بەلسەندىلىكتى كورسەتەدى, ويتكەنى باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءوز وتاندارىنا كوشۋ قارقىنى باسەڭدەدى. ال ەلىمىزدەن ءبىرجولا كەتكەن جوعارى ءبىلىمى بار مامانداردىڭ قۇرامىنا تالداۋ جاساساق, 1996-2004-جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكادان كەتكەن 184 632 ادامنىڭ 47 563-ءى – تەحنيكالىق, 37 990-ى – پەداگوگيكالىق, 19 266-سى – مەديتسينالىق, 18 380-ءى – ەكونوميكالىق, 12 061-ءى – ساۋلەت-قۇرىلىس, 9 595-ءى – اۋىل شارۋاشىلىعى, 4 500-ءى – زاڭگەرلىك, 35 277-ءسى باسقا دا ماماندىق يەلەرى بولعانىن كورەمىز.
ەندى شەتەلگە ەلىمىزدەن اقىلدىڭ اعىنىنا نەگىز بولىپ وتىرعان سەبەپتەر قانداي دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. قازىرگى تاڭدا ەڭ نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى, ءبىلىمدى مامانداردىڭ, اسىرەسە جاس اقىلدىڭ ءوز دەڭگەيىندە باعالانباۋى, قوعامدى جايلاعان كوررۋپتسيا كوپ جاعدايدا جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋلارىنا كەدەرگى بولىپ وتىر. ولار ينتەللەكتۋالدىق ەڭبەككە جوعارى اقى تولەنەتىن جەرلەردەن جاقسى تابىس تابۋ مۇمكىندىگىن ىزدەۋگە ءماجبۇر بولادى.
حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى اقىل-وي ميگراتسياسى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇلاۋىمەن قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا ورالۋىمەن سيپاتتالادى دەسەك, بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ ەڭ ءبىلىمدى, اقىلدى جاستارىنىڭ شەتەلگە كەتۋىنىڭ مازمۇنى ءبىرشاما وزگەشە. 2000 جىلداردان كەيىن اقىل-وي اعىنى ۇلتتىق سيپاتقا ەمەس, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, عىلىمي ىزدەنۋشىلىك ماسەلەلەرگە بايلانىستى وزگەرە باستادى.
ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتارىنىڭ باسقا ەلدەرگە قونىس اۋدارۋلارى اقىل-ويدىڭ اعىنىن كۇشەيتىپ, قوعامىمىزعا كەرى ىقپالىن تيگىزەدى. اتاپ ايتساق, 2000 جىلى تەحنيكالىق ماماندار – 13998, پەداگوگتار – 5460, ەكونوميستەر – 3906, مەديتسينا – 2868, ساۋلەت سالاسى ماماندارى 2195 تسيفرلىق كورسەتكىشتى كورسەتتى. بۇدان ءبىز وسى كەزەڭدە ەلىمىزدەن كەتكەن ينتەللەكتۋالدى ماماندار اعىنىنىڭ ىشىندە تەحنيكالىق مامانداردىڭ كورسەتكىشى جوعارى ەكەنى اڭعارامىز. ال 2006 جىلى ءبىرشاما ستاتيستيكا كورسەتكىشى تومەندەپ, كەتكەندەر سانى كەمىدى. (تەحنيكالىق ماماندار – 290, پەداگوگتار – 623, ەكونوميستەر – 74, مەديتسينا – 499, ساۋلەت سالاسى ماماندارى – 252). دەمەك, ەلدەگى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق مامانداردىڭ جاپپاي كوشۋىن توقتاتتى.
2009 جانە 2010 جىلدارداعى الەمدىك داعدارىس ەلىمىزدەگى اقىل-ويدىڭ اعىنىنا دا اسەر ەتپەي قويمادى. ياعني كوشۋ پروتسەسى ءبىرشاما تۇراقتاندى. 2017 جىلى, ياعني سوڭعى جىلدارى ەكونوميستەردىڭ شەتەلگە اعىنى باسقا ماماندارعا قاراعاندا كۇشەيدى. ولار – 2 805-ءتى قۇراسا, پەداگوگتار – 1633, تەحنيكالىق ماماندار – 5293, مەديتسينا – 578, ساۋلەت سالاسى ماماندارى – 453. بايقاپ وتىرعانىمىزداي, ەكونوميكا سالاسىنىڭ ماماندارىنا ىڭعايلى جۇمىس سالاسى كەڭىرەك: ساۋدا, قىزمەت كورسەتۋ, بيزنەس, ت.ب سالالار.
قازاقستانداعى ينتەللەكتۋالدى كوشى-قون پروتسەستەرى قازىرگى كەزدە ءارتۇرلى فاكتورلاردىڭ: الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي, ەتنوستىق, ەكولوگيالىق جانە باسقا دا اسەرلەرگە قاتىستى ورىن الاتىنى بەلگىلى بولدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىنان باستاپ كوشى-قون پروتسەستەرىن رەتتەۋ قازىرگى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ وزەكتى باعىتتارىنىڭ بىرىنە جاتقىزىلعانىمەن, ءالى شەشىمىن تابا الماي كەلەدى.
تەحنيكالىق سالا ماماندارى اراسىنان 2000 جىلى 13 998 ادام كەتسە, قازىرگى تاڭدا بۇل سالادان سىرتقا كەتكەندەر 5 293 ادامدى قۇراپ وتىر. دەمەك, ءالى دە ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيا پروتسەسىندە تەحنيكا سالاسى ماماندارىنىڭ اعىنى كۇشتى.
ەلىمىزدىڭ بولاشاعى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن بۇگىنگى جاستاردىڭ اقىل-ويى. جالپى, ينتەللەكتۋالدى مامانداردى جوعالتۋ ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن شىعىن دەسەك, ەلىمىزدى نىق ۇستاپ تۇراتىن جاستارىمىزدىڭ شەتەلگە وقۋعا كەتىپ, قايتا ورالماۋ قاۋىپى دە الاڭداتپاي قويمايدى.
اقىل-ويدى تارتۋدا شەتەل وقۋ ورىندارى كوپتەگەن ءتيىمدى قادامدار جاساۋدا. ولار قازاقستاندىق مەكتەپ بىتىرۋشىلەردى ءارتۇرلى تەگىن گرانتتارمەن قىزىقتىرۋدا. 1996 جىلدان باستاپ گەرمانيا نەمىس تىلىندە وقيتىن مەكتەپ وقۋشىلارىن, ءتىل ءبىلىمى دەڭگەيىنە قاراپ, كەز كەلگەن جوو-سىندا تەگىن وقۋعا ۇمىتكەرلىككە قابىلدايدى. سول سياقتى بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى دە شاكىرتاقى مەن تەگىن باسپانا ۇسىنۋ ارقىلى ءبىلىم الۋشىلاردى تارتا باستادى.
رەسەي قازاقستاندىق مەكتەپ تۇلەكتەرىن وزىنە تارتىپ وتىر. وليمپيادالاردى ءجيى وتكىزۋ ارقىلى ءبىزدىڭ وقۋشىلارىمىزدىڭ زەرەكتەرىن ىرىكتەپ, ولاردى تەگىن ءبىلىم الۋعا شاقىرادى. شاكىرتاقىلار تاعايىنداۋ, جاتاقحانادا تەگىن تۇرۋ, ءارى قاراي جۇمىسقا ورنالاسۋ جاعدايلارىن ۇسىنۋ ارقىلى ءبىزدىڭ بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن وقۋشىلارىمىزدى جيناپ الادى. جانە دە رەسەي جوو-لارى قازاقستاندا كوشپەلى ەمتيحاندار وتكىزەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە باسقا مەملەكەتكە بارىپ ەمتيحان تاپسىرۋدان الدەقايدا ءتيىمدى. قاشىقتىقتان تەست الۋ تاعى بار. دەمەك, وقۋ ورنىنا ءتۇسۋدىڭ جولدارىن جەڭىلدەتىپ قويعان.
جاستارىمىزدىڭ باسقا ەلگە كەتۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, كوپتەگەن تۇلەك ۇبت-دان قورقادى, سونداي-اق شەكتى دەڭگەيدەن وتپەگەن وقۋشىلار, كوبىنە جاقىن شەتەلدى, اسىرەسە رەسەيدى تاڭدايدى. ال 18 جاسقا تولعان جاستار – بۇل مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى. مەملەكەت مەكتەپتە تەگىن ءبىلىم بەرۋ, باكالاۆر مەن ماگيسترلەر دايىنداۋ ىسىنە قىرۋار قارجى جۇمسايدى. ال ءوزىمىز دايىنداعان ادام رەسۋرسىن باسقا ەلگە بەرىپ قويۋ وكىنىشتى جايت.
قازاقستاننىڭ اقىل-ويى اقش, كانادا, رەسەي, گەرمانيا, يزرايل, گونكونگ, سينگاپۋر, قىتاي ەلدەرىنە تاراۋدا. شەتەلدەن مامانداردى تارتۋدان قاراعاندا, ءوز ماماندارىمىزدى پايدالانۋ الدەقايدا ءتيىمدى. قايتارىمسىز ينتەللەكتۋالدى ەميگراتسيا سالدارىمەن كۇرەسۋ قيىن بولىپ وتىر, ويتكەنى اقىلعا باسەكەلەستىك بۇكىل الەمدە وسۋدە, ال قازاقستان ازىرگە ءوز بىلىمدىلەرىنە, تالانتتارىنا ەرەكشە ۇسىنىس جاسامايدى. ياعني ەڭبەك اقى تولەۋ دەڭگەيى, الەۋمەتتىك پاكەت جانە دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا باسقا دا كوپتەگەن پارامەتر بويىنشا ارتىقشىلىقتار جوق.
بىزگە ادام جانە ينتەللەكتۋالدى كاپيتالىن جوعالتۋدان بولعان زالالدى باعالاۋ, تالداۋ ءىسىن جولعا قويۋ كەرەك. ولاي بولماسا, ەلىمىزدەگى سالالار مەن وڭىرلەردەگى جۇمىس كۇشىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق قاجەتتىلىگىن باعالاۋ قيىن.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاندا 20 مىڭعا جۋىق شەتەلدىك ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. شەتەلدە ءبىلىم الاتىن ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىز ودان الدەقايدا كوپ, ولار – 120 مىڭعا جۋىق. رەسەي ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ سايتىندا رف-دا قازاقستاننان 100 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقيدى دەپ ايتىلعان. ولاردىڭ ىشىندە قاشىقتىقتان ءبىلىم الاتىندارى دا بار.
2020 جىلعا قاراي شەتەلدىك ستۋدەنتتەر سانى 50 مىڭعا جەتەدى دەپ بولجانۋدا. قازاقستان ءبىلىم بەرۋ ءتۋريزمىن دامىتۋعا جانە شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى تارتۋعا ەلەۋلى كوڭىل ءبولۋى قاجەت. وسى تۇستا قۋانارلىق جايت – Astana Hub IT-ستارتاپتارىنىڭ حالىقارالىق تەحنوپاركىنىڭ قۇرىلۋى. ءىت باعدارلامالارعا 67 ميلليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن بىرگە تمد ەلدەرىنەن جانە الەمدىك دەڭگەيدە اقىل-ويدى تارتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان ءجون. اقىل-ويدى تارتۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە نە بەرەدى دەگەن سۇراققا توقتالساق, شەتەلدىك تالانتتاردىڭ قاتىسۋىمەن وتاندىق ءبىلىمدى جاستار جاڭا الەمدىك دەڭگەيدەگى يننوۆاتسياعا بەيىمدەلەدى, تاجىريبە الماسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
سوڭعى ون جىلدا الەمدە ءوز ەلىنەن تىس جەردە جوعارى ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەر سانى 70%-عا ءوستى. يۋنەسكو ستاتيستيكا ينستيتۋتىنىڭ ەسەبىنە سايكەس, 1999 جىلى شەتەلدىك ستۋدەنتتەر 1,68 ملن بولسا, 2014 جىلى وسىنداي ستۋدەنتتەردىڭ سانى 207 ملن-عا جەتكەن.
قازاقستاندا 18 ملن حالىق ءۇشىن 140-تان استام جوعارى وقۋ ورنى بار. جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ تاعى ءبىر پروبلەماسى ءبىلىم بەرۋ مازمۇنى مەن ونى ۇيىمداستىرۋ پروتسەسىن مەملەكەت تاراپىنان ورتالىقتاندىرىلعان باقىلاۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەركىندىگىن جانە ولاردىڭ ەكونوميكانىڭ, ستۋدەنتتەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە دەن قويۋ قابىلەتىن شەكتەيدى. ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن باعالاۋدىڭ وتە كۇردەلى جۇيەسى قالىپتاسقان. وندا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءوزىن ءوزى باعالاۋى مەن جەتىلدىرۋىنە ەمەس, تەكسەرۋلەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. سونىمەن قاتار عىلىمي-زەرتتەۋ, يننوۆاتسيالىق قىزمەت پەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جوو-مەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا تارتىلۋى دا تومەنگى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلۋدا.
عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى ءبىلىم الۋشىلاردى تولعاندىراتىن باستى ماسەلە. سوندىقتان تالانتتى, ءبىلىمدى, ارنايى مەكتەپتەردەن ءبىلىم العان, وليمپيادا جەتىستىكتەرى جوعارى وقۋشىلار الەمدىك دەڭگەيدەگى رەيتينگى جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭدايدى. دەمەك, ءبىز ءۇشىن بىلىمگە ۇمتىلاتىن جاستاردى قاناعاتتاندىراتىن, باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم وردالارىن لايىقتى دەڭگەيگە كوتەرگەنىمىز دۇرىس. وسى جاعدايدا ارينە مەكتەپ بىتىرۋشىلەر الەمدىك رەيتينگتە ورنى جوعارى, گرانت, شاكىرتاقى, تەگىن جاتاقحانا بەرەتىن وقۋ ورىندارىن تاڭدايدى. مىسال ءۇشىن, م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار اراسىنداعى عىلىمي جۇمىستىڭ جوعارى دەڭگەيى قالىپتاسقان.
قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتا الەمگە ستۋدەنتتەردىڭ «دونورى» بولىپ وتىر. بۇل جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن ۇكىمەت, ۋنيۆەرسيتەتتەر ءتيىستى جۇمىستاردى كۇشەيتۋ كەرەك. ياعني قازاقستان ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرى نارىعىندا ءوزىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا بارىنشا دەن قويعانى ابزال.
قازاقستاننىڭ ينتەللەكتۋالدى ەمميگراتسيادان, ياعني كوشىپ كەتۋدەن كەلگەن ەكونوميكالىق شىعىنى جوعارى. ادام كاپيتالىنىڭ ازايۋى ەل دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. مەملەكەتتىڭ يندۋستريالىق دامۋىنا جانە جالپى ەكونوميكالىق احۋالىنا دا كەرى ىقپال ەتەدى. اتاپ ايتساق, ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە ەمەس گۋمانيتارلىق ءبىلىمى بار ماماندارعا جۇمىس ورىندارى جەتىسپەسە, كەرىسىنشە ەلىمىزدە تاپشى تەحنيكالىق سالانىڭ ماماندارى شەتەلگە كەتۋدە. دەگەنمەن, كەيبىر پىكىرلەر كەرىسىنشە ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيانىڭ ءتيىمدى جاقتارىن دا كورسەتۋدە. ماسەلەن, شەتكە كەتكەن ماماندار تەك جوعارى جالاقى ءۇشىن عانا ەمەس, تاجىريبە جيناۋ مۇمكىندىگىنە دە يە بولادى, ولار شەتەل كومپانيالارىندا جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە جيناقتاپ, جاڭا ءبىلىم الىپ, كەيىننەن ەلىمىزگە كەلىپ قىزمەت ەتەدى دەگەن پىكىر دە ايتىلۋدا. دەگەنمەن, ءبىلىمدى جاستارىمىزدىڭ شەتەلدە قالىپ قويماي, وتانىنا قىزمەت ىستەۋ ماسەلەلەرىن جولعا قويعان ورىندى.
سوندىقتان, بىرىنشىدەن, ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيالىق اعىمدارداعى بىلىمدىلىك دەڭگەيى ەلىمىزدەگى ورتاشا ءبىلىم دەڭگەيىنە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى جانە جوعارى ءبىلىمى بار ادامداردىڭ كوشىپ كەتۋ پروتسەسىن ازايتۋ ءۇشىن, تالانتتى جاس مامانداردى ءارتۇرلى ماراپاتتار مەن گرانتتار ارقىلى قىزىقتىرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى كوررۋپتسيا ماسەلەسىمەن كۇرەسپەي جاس مامانداردى جۇمىسپەن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. ۇشىنشىدەن, ەلگە كەلگەن اقىل-وي يەلەرى وتاندىق ءبىلىم وردالارىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرەرى ءسوزسىز. تاڭداۋلى ءبىلىم الۋشىلارمەن ورتاق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ارقىلى ەل تالانتتارىنىڭ تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋعا جول اشىلادى. ءسويتىپ وتاندىق عىلىمعا سەرپىلىس بەرۋگە بولادى جانە دە جاس مامانداردىڭ ءوز وتانىندا عىلىممەن اينالىسىپ, دامۋلارىنا مۇمكىندىك مولايادى.
قارعاش جانپەيىسوۆا,
ساياسي عىلىمدار كانديداتى,
گۇلناز قالياسقاروۆا,
دوكتورانت
