قازاقستان • 02 قازان، 2019

ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيا ەلدىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى

89 رەتكورسەتىلدى

بۇگىندە الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى ءۇشىن ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيا ماسەلەسى وتە وزەكتى. جاھاندىق پروتسەستىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە قازاقستان دا اتالعان تۇيتكىلدەن تىس قالا المايدى. ەلىمىزدە قازىرگى تاڭدا ءبىلىمدى جاستاردىڭ شەتەلگە بەت بۇرۋ ۇدەرىسى كۇن ساناپ ارتۋدا.

وسى ورايدا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى جىلدارى مەن قازىرگى كە­زەڭ­دەگى ەلىمىزدەن كەتكەن ءبى­لىم­­دى مامانداردىڭ ماماندىق ەرەكشەلىكتەرىنە ساپالىق جانە ساندىق تۇرعىدا سالىستىرمالى تالداۋ جاساۋ، سونىمەن بىرگە مەك­تەپ بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ، ياعني جاس اقىل-ويدىڭ شەتەلگە كەتۋ سەبەپ­تەرىن انىقتاۋ، وتاندىق اقىل-وي ورتالىقتارىن قۇرۋ مەن جەتىل­دىرۋ ءىسىن جولعا قويۋ اسا ما­ڭىز­دى.

قازىرگى جاھاندانۋ كەزەڭى جو­عا­­­رى كوشى-قون بەلسەندىلىگىمەن سي­پات­تالادى. بۇل پروتسەسكە زەرت­تەۋ­شىلەر باسا نازار اۋدارۋدا. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدىندا كوپتەگەن عىلىمي جۇ­مىس­ حالىقارالىق كوشى-قونعا ارنالسا، قازىرگى زاماندا ينتەللەكتۋالدى كوشى-قون فاكتورلارى مەن تەتىكتەرىن زەرتتەۋ قاجەت­تىلىگى تۋىنداپ وتىر.

«ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيا» (اعىلش. brain drain) – مامان­دار­دىڭ، عالىمدار مەن بىلىكتى جۇمىسشىلاردىڭ ءوز ەلىنەن سايا­سي، ەكونوميكالىق، ءدىني نەمەسە باسقا دا سەبەپتەر بويىن­شا جاپپاي شىعۋ ۇدەرىسىن، ياعني ەميگ­را­تسيالىق پروتسەستى سيپاتتايدى. ارينە، بۇل رەتتە ماماندارىنىڭ ءبىر بولىگى سىرتقا كەتكەن ەلدەرگە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق، مادەني، ال كەيدە ساياسي زالال كەل­تىرىلسە، كەرىسىنشە، يمميگرانت­تار­دى قابىلدايتىن مەملە­كەت­تەر ۇلكەن جانە ارزان زيات­كەر­لىك كاپيتالعا يە بولادى. ال اقىل­­دى جاستارىن، ماماندارىن جو­عالت­قان ەل زيان شەكپەي قوي­ماي­دى.

ەلىمىز ءۇشىن ءبىلىمدى مامان­دارىمىزدىڭ، اقىلدى جاس­تا­رى­مىزدىڭ شەتەلگە ءبىلىم الۋعا كەتىپ، ورالماي قالۋ قاۋپى ۇلكەن الاڭ­داتۋشىلىق تۋدىرۋدا. سون­دىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە ينتەل­لەكتۋالدى كوشى-قوننىڭ ۇلكەن اعىنى – جوعارى ءبىلىمدى دايىن مامانداردىڭ سىرتقا كەتۋى ماسە­لەسىن جانە جوعارى ءبىلىم الۋ ماقسا­تىندا شەتەلگە ارمان قۋىپ كەتكەن جاستاردىڭ ەلگە قايتا ورالماۋ جاعدايىن تالداۋ قاجەت.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى، ياعني 90-جىلداردىڭ باسىنان 2000 جىلدار ارالىعىندا اقىل-وي اعىنىنىڭ سىرتقا باعىت الۋى جاعدايىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. ويتكەنى قازاق­ستان­دا تۇراتىن كوپتەگەن ەتنوس وكىلى وزدەرىنىڭ تاريحي وتان­دارىنا ورالدى. مەملەكەتتىك ستاتيس­تيكانىڭ مالىمەتتەرى بو­­يىنشا، 1994-2004 جىلدار ارا­لى­عىندا قازاقستاننان جوعا­رى ءبىلىمى بار 245 390 ادام، اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمى بار 82 974 ادام جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىمى بار 463 323 ادام كەتكەن. كەتكەندەر مەن كەلگەندەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق: 152 949 ادام – جوعارى ءبىلىمدى، 36 947 – اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمدى جانە 383 705 – ارناۋلى ورتا ءبىلىمى بارلار. بۇل شىعىندار 2004 جىلعا دەيىن جوعارى، ال 2004 جىلدان سالىس­­­­تىرمالى تومەن ەميگراتسيالىق بەلسەندىلىكتى كورسەتەدى، ويتكەنى باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءوز وتاندارىنا كوشۋ قارقىنى باسەڭدەدى. ال ەلىمىزدەن ءبىرجولا كەتكەن جوعا­رى ءبىلىمى بار مامانداردىڭ قۇرامىنا تالداۋ جاساساق، 1996-2004-جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكادان كەتكەن 184 632 ادامنىڭ 47 563-ءى – تەحنيكالىق، 37 990-ى – پەداگوگيكالىق، 19 266-سى – مەديتسينالىق، 18 380-ءى – ەكونوميكالىق، 12 061-ءى – ساۋلەت-قۇرىلىس، 9 595-ءى – اۋىل شارۋاشىلىعى، 4 500-ءى – زاڭگەرلىك، 35 277-ءسى باسقا دا ماماندىق يەلەرى بولعانىن كورەمىز.

ەندى شەتەلگە ەلىمىزدەن اقىل­دىڭ اعىنىنا نەگىز بولىپ وتىرعان سەبەپتەر قانداي دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. قازىرگى تاڭ­دا ەڭ نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى، ءبىلىم­دى مامانداردىڭ، اسىرەسە جاس اقىلدىڭ ءوز دەڭگەيىندە باعا­لان­باۋى، قوعامدى جايلاعان كوررۋپتسيا كوپ جاعدايدا جاستار­دىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋلارىنا كەدەرگى بولىپ وتىر. ولار ينتەل­لەك­تۋالدىق ەڭبەككە جوعارى اقى تولەنەتىن جەرلەردەن جاقسى تا­بىس تابۋ مۇمكىندىگىن ىزدەۋگە ءماج­بۇر بولادى.

حح عاسىردىڭ 90-جىل­دا­رىن­داعى اقىل-وي ميگ­راتسياسى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇلاۋىمەن قازاق­ستان­دا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا ورالۋىمەن سيپاتتالادى دەسەك، بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ ەڭ ءبىلىمدى، اقىلدى جاستارىنىڭ شەتەلگە كەتۋىنىڭ مازمۇنى ءبىرشاما وزگەشە. 2000 جىلداردان كەيىن اقىل-وي اعىنى ۇلتتىق سيپاتقا ەمەس، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق، عىلىمي ىزدەنۋشىلىك ماسەلەلەرگە بايلانىستى وزگەرە باستادى.

ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىمدى ازا­مات­تارىنىڭ باسقا ەلدەرگە قونىس اۋدارۋلارى اقىل-ويدىڭ اعى­نىن كۇشەيتىپ، قوعامىمىزعا كەرى ىقپالىن تيگىزەدى. اتاپ ايتساق، 2000 جىلى تەحنيكالىق ماماندار – 13998، پەداگوگتار – 5460، ەكونوميستەر – 3906، مەديتسينا – 2868، ساۋلەت سالاسى ماماندارى 2195 تسيفرلىق كورسەتكىشتى كورسەتتى. بۇدان ءبىز وسى كەزەڭدە ەلىمىزدەن كەتكەن ينتەللەكتۋالدى ماماندار اعىنىنىڭ ىشىندە تەحنيكالىق مامانداردىڭ كورسەتكىشى جوعارى ەكەنى اڭعارامىز. ال 2006 جىلى ءبىرشاما ستاتيستيكا كورسەتكىشى تومەندەپ، كەتكەندەر سانى كەمىدى. (تەحنيكالىق ماماندار – 290، پەداگوگتار – 623، ەكونوميستەر – 74، مەديتسينا – 499، ساۋلەت سالاسى ماماندارى – 252). دەمەك، ەلدەگى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ما­مان­داردىڭ جاپپاي كوشۋىن توق­تاتتى.

2009 جانە 2010 جىلدارداعى الەمدىك داعدارىس ەلىمىزدەگى اقىل-ويدىڭ اعىنىنا دا اسەر ەتپەي قويمادى. ياعني كوشۋ پروتسەسى ءبىرشاما تۇراقتاندى. 2017 جىلى، ياعني سوڭعى جىلدارى ەكونوميستەردىڭ شەتەلگە اعىنى باسقا ماماندارعا قاراعاندا كۇ­شەي­دى. ولار – 2 805-ءتى قۇراسا، پەدا­گوگتار – 1633، تەحنيكالىق ماماندار – 5293، مەديتسينا – 578، ساۋلەت سالاسى ماماندارى – 453. بايقاپ وتىرعانىمىزداي، ەكونوميكا سالاسىنىڭ ماماندارىنا ىڭعايلى جۇمىس سالاسى كەڭىرەك: ساۋدا، قىزمەت كورسەتۋ، بيزنەس، ت.ب سالالار.

قازاقستانداعى ينتەللەكتۋالدى كوشى-قون پروتسەستەرى قازىرگى كەز­دە ءارتۇرلى فاكتورلاردىڭ: الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق، ساياسي، ەتنوستىق، ەكولوگيالىق جانە باس­­قا دا اسەرلەرگە قاتىستى ورىن الاتىنى بەلگىلى بولدى. تا­ۋە­ل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلى­نان باس­تاپ كوشى-قون پروتسەس­تە­رىن رەتتەۋ قازىرگى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ وزەكتى باعىتتارىنىڭ بىرىنە جات­قى­زىل­عا­نىمەن، ءالى شەشىمىن تابا الماي كەلەدى.

تەحنيكالىق سالا ماماندارى اراسىنان 2000 جىلى 13 998 ادام كەتسە، قازىرگى تاڭدا بۇل سالادان سىرتقا كەتكەندەر 5 293 ادامدى قۇراپ وتىر. دەمەك، ءالى دە ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيا پروتسەسىندە تەحنيكا سالاسى ماماندارىنىڭ اعىنى كۇشتى.

ەلىمىزدىڭ بولاشاعى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن بۇگىنگى جاستاردىڭ اقىل-ويى. جالپى، ينتەللەكتۋالدى مامانداردى جوعالتۋ ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن شىعىن دەسەك، ەلىمىزدى نىق ۇستاپ تۇراتىن جاستارىمىزدىڭ شەتەلگە وقۋعا كەتىپ، قايتا ورالماۋ قاۋىپى دە الاڭداتپاي قويمايدى.

اقىل-ويدى تارتۋدا شەتەل وقۋ ورىندارى كوپتەگەن ءتيىم­دى قادامدار جاساۋدا. ولار قازاقستاندىق مەكتەپ بىتىرۋ­شى­لەر­دى ءارتۇرلى تەگىن گرانتتارمەن قى­زىقتىرۋدا. 1996 جىلدان باستاپ گەرمانيا نەمىس تىلىندە وقيتىن مەكتەپ وقۋشىلارىن، ءتىل ءبىلىمى دەڭگەيىنە قاراپ، كەز كەلگەن جوو-سىندا تەگىن وقۋعا ۇمىتكەرلىككە قابىلدايدى. سول سياقتى بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى دە شاكىرتاقى مەن تەگىن باسپانا ۇسىنۋ ارقىلى ءبىلىم الۋشىلاردى تارتا باستادى.

رەسەي قازاقستاندىق مەكتەپ تۇ­لەك­تەرىن وزىنە تارتىپ وتىر. وليم­پيادالاردى ءجيى وتكى­زۋ ارقىلى ءبىزدىڭ وقۋشى­لا­رى­مىز­دىڭ زەرەكتەرىن ىرىكتەپ، ولاردى تەگىن ءبىلىم الۋعا شاقى­را­دى. شاكىرتاقىلار تاعايىنداۋ، جاتاق­حانادا تەگىن تۇرۋ، ءارى قا­راي جۇمىسقا ورنالاسۋ جاعداي­لا­رىن ۇسىنۋ ارقىلى ءبىزدىڭ بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن وقۋشىلارىمىزدى جيناپ الادى. جانە دە رەسەي جوو-لارى قازاقستاندا كوشپەلى ەمتيحاندار وتكىزەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە باسقا مەملەكەتكە بارىپ ەمتيحان تاپسىرۋدان الدەقايدا ءتيىمدى. قاشىقتىقتان تەست الۋ تاعى بار. دەمەك، وقۋ ورنىنا ءتۇسۋدىڭ جولدارىن جەڭىلدەتىپ قويعان.

جاستارىمىزدىڭ باسقا ەلگە كەتۋى­نىڭ تاعى ءبىر سەبەبى، كوپتەگەن تۇ­لەك ۇبت-دان قورقادى، سونداي-اق شەكتى دەڭگەيدەن وت­پە­گەن وقۋشىلار، كوبىنە جا­قىن شەتەلدى، اسىرەسە رەسەيدى تاڭ­داي­دى. ال 18 جاسقا تولعان جاستار – بۇل مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى. مەملەكەت مەكتەپتە تەگىن ءبىلىم بەرۋ، باكالاۆر مەن ماگيسترلەر دايىنداۋ ىسىنە قىرۋار قارجى جۇمسايدى. ال ءوزىمىز دايىنداعان ادام رەسۋرسىن باسقا ەلگە بەرىپ قويۋ وكىنىشتى جايت.

قازاقستاننىڭ اقىل-ويى اقش، كانادا، رەسەي، گەرمانيا، يزرايل، گونكونگ، سينگاپۋر، قىتاي ەلدەرىنە تاراۋدا. شە­تەل­دەن مامانداردى تارتۋدان قاراعاندا، ءوز ماماندارىمىز­دى پايدالانۋ الدەقايدا ءتيىمدى. قايتارىمسىز ينتەللەكتۋالدى ەميگراتسيا سالدارىمەن كۇرەسۋ قيىن بولىپ وتىر، ويتكەنى اقىل­عا باسەكەلەستىك بۇكىل الەمدە وسۋدە، ال قازاقستان ازىرگە ءوز بى­لىم­دىلەرىنە، تالانتتارىنا ەر­ەك­شە ۇسىنىس جاسامايدى. ياعني ەڭبەك اقى تولەۋ دەڭگەيى، الەۋ­مەت­تىك پاكەت جانە دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا باسقا دا كوپ­تەگەن پارامەتر بويىنشا ارتىق­شىلىقتار جوق.

بىزگە ادام جانە ينتەللەكتۋالدى كاپيتالىن جوعالتۋدان بولعان زالالدى باعالاۋ، تالداۋ ءىسىن جولعا قويۋ كەرەك. ولاي بولماسا، ەلىمىزدەگى سالالار مەن وڭىرلەردەگى جۇمىس كۇشىنىڭ پەرس­پەك­تيۆالىق قاجەتتىلىگىن باعالاۋ قيىن.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­تر­لى­گى­نىڭ مالىمەتىنشە، قازاقستاندا 20 مىڭعا جۋىق شەتەلدىك ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. شەتەلدە ءبىلىم الاتىن ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىز ودان الدە­قايدا كوپ، ولار – 120 مىڭعا جۋىق. رەسەي ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ساي­تىندا رف-دا قازاقستاننان 100 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقيدى دەپ ايتىلعان. ولاردىڭ ىشىندە قاشىقتىقتان ءبىلىم الاتىندارى دا بار.

2020 جىلعا قاراي شەتەلدىك ستۋدەنتتەر سانى 50 مىڭعا جە­تە­دى دەپ بولجانۋدا. قازاقستان ءبىلىم بەرۋ ءتۋريزمىن دامىتۋعا جانە شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى تار­تۋ­عا ەلەۋلى كوڭىل ءبولۋى قاجەت. وسى تۇستا قۋانارلىق جايت – Astana Hub IT-ستارتاپتارىنىڭ حالىقارالىق تەحنوپاركىنىڭ قۇرىلۋى. ءىت باعدارلامالارعا 67 ميلليارد تەڭگەدەن استام ين­ۆەس­تيتسيا تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن بىرگە تمد ەلدە­رى­نەن جانە الەمدىك دەڭگەيدە اقىل-ويدى تارتۋ مۇمكىندىگىن قا­راستىرعان ءجون. اقىل-ويدى تارتۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە نە بەرەدى دەگەن سۇراققا توقتالساق، شەتەلدىك تالانتتاردىڭ قاتىسۋىمەن وتان­دىق ءبىلىمدى جاستار جاڭا الەم­دىك دەڭگەيدەگى يننوۆاتسياعا بەيىم­دەلەدى، تاجىريبە الماسۋ مۇم­كىن­دى­گىنە يە بولادى.

سوڭعى ون جىلدا الەمدە ءوز ەلىنەن تىس جەردە جوعارى ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەر سانى 70%-عا ءوستى. يۋنەسكو ستاتيستيكا ينستيتۋتىنىڭ ەسەبىنە سايكەس، 1999 جىلى شەتەلدىك ستۋدەنتتەر 1،68 ملن بولسا، 2014 جىلى وسىنداي ستۋ­دەنتتەردىڭ سانى 207 ملن-عا جەت­كەن.

قازاقستاندا 18 ملن حالىق ءۇشىن 140-تان استام جوعارى وقۋ ورنى بار. جوعارى ءبىلىم بەرۋ­دىڭ تاعى ءبىر پروبلەماسى ءبىلىم بەرۋ مازمۇنى مەن ونى ۇيىم­داس­تىرۋ پروتسەسىن مەملەكەت تارا­پى­نان ورتالىقتاندىرىلعان با­قىلاۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەركىندىگىن جانە ولاردىڭ ەكونوميكانىڭ، ستۋ­دەنتتەر مەن جۇمىس بەرۋ­شى­لەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە دەن قويۋ قابىلەتىن شەكتەيدى. ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن باعالاۋدىڭ وتە كۇردەلى جۇيەسى قالىپتاسقان. وندا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءوزىن ءوزى باعا­لاۋى مەن جەتىلدىرۋىنە ەمەس، تەك­سەرۋلەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. سو­نىمەن قاتار عىلىمي-زەرتتەۋ، ين­نوۆاتسيالىق قىزمەت پەن جۇمىس بە­رۋشىلەردىڭ جوو-مەن قارىم-قا­تىناس جاساۋعا تارتىلۋى دا تو­مەنگى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرى­لۋدا.

عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى ءبىلىم الۋشىلاردى تولعاندىراتىن باستى ماسەلە. سوندىقتان تالانتتى، ءبىلىمدى، ارنايى مەكتەپتەردەن ءبىلىم العان، وليمپيادا جەتىستىكتەرى جوعارى وقۋشىلار الەمدىك دەڭگەيدەگى رەيتينگى جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭدايدى. دەمەك، ءبىز ءۇشىن بىلىمگە ۇمتىلاتىن جاستاردى قاناعاتتاندىراتىن، باسەكەگە قابى­لەتتى ءبىلىم وردالارىن لا­يىق­تى دەڭگەيگە كوتەرگەنىمىز دۇ­رىس. وسى جاعدايدا ارينە مەك­تەپ بىتىرۋشىلەر الەمدىك رەي­ت­ينگتە ورنى جوعارى، گرانت، شا­كىرت­اقى، تەگىن جاتاقحانا بە­رە­تىن وقۋ ورىندارىن تاڭ­داي­دى. مىسال ءۇشىن، م.ۆ. لو­مو­نوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋ­دەنتتەر مەن وقىتۋشىلار ارا­سىن­داعى عىلىمي جۇمىستىڭ جوعارى دەڭگەيى قالىپتاسقان.

قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتا الەم­گە ستۋدەنتتەردىڭ «دونورى» بولىپ وتىر. بۇل جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن ۇكىمەت، ۋنيۆەرسيتەت­تەر ءتيىستى جۇمىستاردى كۇ­شەي­تۋ كەرەك. ياعني قازاقستان ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرى نارىعىندا ءوزى­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارت­تى­رۋ­عا بارىنشا دەن قويعانى ابزال.

قازاقستاننىڭ ينتەللەكتۋالدى ەمميگراتسيادان، ياعني كوشىپ كەتۋدەن كەلگەن ەكونوميكالىق شىعىنى جوعارى. ادام كاپي­تا­لىنىڭ ازايۋى ەل دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. مەم­لە­كەتتىڭ يندۋستريالىق دامۋىنا جانە جالپى ەكونوميكالىق احۋالىنا دا كەرى ىقپال ەتەدى. اتاپ ايتساق، ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە ەمەس گۋمانيتارلىق ءبىلىمى بار ماماندارعا جۇمىس ورىندارى جەتىسپەسە، كەرىسىنشە ەلى­مىزدە تاپشى تەحنيكالىق سا­لا­­نىڭ ماماندارى شەتەلگە كەتۋدە. دەگەنمەن، كەيبىر پىكىرلەر كەرىسىنشە ينتەللەكتۋالدى ميگ­را­تسيانىڭ ءتيىمدى جاقتارىن دا كورسەتۋدە. ماسەلەن، شەتكە كەتكەن ماماندار تەك جوعارى جالاقى ءۇشىن عانا ەمەس، تاجىريبە جيناۋ مۇمكىندىگىنە دە يە بولادى، ولار شەتەل كومپانيالارىندا جۇمىس ىستەپ، تاجىريبە جيناقتاپ، جاڭا ءبىلىم الىپ، كەيىننەن ەلىمىزگە كەلىپ قىزمەت ەتەدى دەگەن پىكىر دە ايتىلۋدا. دەگەنمەن، ءبىلىمدى جاستارىمىزدىڭ شەتەلدە قالىپ قويماي، وتانىنا قىزمەت ىستەۋ ماسەلەلەرىن جولعا قويعان ورىندى.

سوندىقتان، بىرىنشىدەن، ين­تەل­­­لەكتۋالدى ميگراتسيالىق اعىم­­­­دارداعى بىلىمدىلىك دەڭ­گە­يى ەلى­مىزدەگى ورتاشا ءبىلىم دەڭ­گەيىنە قارا­عاندا الدەقايدا جوعارى جانە جوعارى ءبىلىمى بار ادامداردىڭ كوشىپ كەتۋ پروتسەسىن ازايتۋ ءۇشىن، تالانت­تى جاس مامانداردى ءار­تۇرلى ماراپاتتار مەن گرانتتار ارقى­لى قىزىقتىرۋ قاجەت. ەكىن­شىدەن، ەلىمىزدەگى كوررۋپتسيا ماسە­لەسىمەن كۇرەسپەي جاس مامانداردى جۇمىسپەن قامتۋ مۇم­كىن ەمەس. ۇشىنشىدەن، ەلگە كەلگەن اقىل-وي يەلەرى وتاندىق ءبىلىم وردالارىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرەرى ءسوزسىز. تاڭداۋلى ءبىلىم الۋشىلارمەن ورتاق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ارقىلى ەل تالانتتارىنىڭ تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋعا جول اشىلادى. ءسويتىپ وتاندىق عىلىمعا سەرپىلىس بەرۋگە بولادى جانە دە جاس مامانداردىڭ ءوز وتانىندا عىلىممەن اينالىسىپ، دامۋلارىنا مۇمكىندىك مولايادى.

قارعاش جانپەيىسوۆا،
ساياسي عىلىمدار كانديداتى،
گۇلناز قالياسقاروۆا،
دوكتورانت

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:11

تەمەكىنىڭ تاۋقىمەتى

مەديتسينا • بۇگىن، 07:05

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ولجاس ساندىبەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. تالعات ەشەن ۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇرداۋلەت قاباسوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەرمەك بەگزادا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇرنازار تۇرىكبەن

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار