جاقىندا وسكەمەن قالاسىنداعى «حاليفا التاي» مەشىتىندە قازاقستانداعى العاشقى «يسلام مادەنيەتى جانە ءداستۇر» مۇراجايى اشىلعان بولاتىن. وسى مۇراجاي تۋرالى قمدب-نىڭ وسكەمەن ايماقتىق وكىل يمامى ەرمەك قاسبولات ۇلى مۇقاتايمەن از-كەم سۇحباتتاسقان ەدىك.
-ەرمەك قاسبولات ۇلى, قمدب-نىڭ وسكەمەن ايماعى بويىنشا وكىل يمامدىق قىزمەتىڭىز 4 جىلعا جۋىقتاپتى. جالپى وسكەمەن ءوڭىرى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– وسكەمەن – ەلىمىزدىڭ ەڭ قيىر شىعىسى, كەرميىق ءور-التاي مەن بارقىتبەلدىڭ بوكتەرىندە, بۇقتىرما مەن ەرتىستىڭ ساعاسىندا, كاتون-قاراعايى مەن مارقاكولى ورىن تەپكەن, قويناۋى كەنگە تولى, جازيرا دالاسى ءتورت ت ۇلىك مالعا تولى, تابيعاتى اسەم, تاڭعاجايىپ ولكە!
ارىدان تارتىپ ايتار بولسام, ايبارلى ساق پەن عۇننىڭ ەسىگى, ەر-تۇرىكتىڭ التىن بەسىگى بولعان, تونىكوك ابىزدىڭ تاسقا قاشاۋلى سوزدەرى قالعان, بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىننىڭ ىزدەرى قالعان, وزدەرىن كوك-ءبورىنىڭ ۇرپاعى ساناعان, قارلۇق پەن قىپشاق تاراعان, شىڭعىس قاعان وردا تىككەن, كۇللى تۇركى جۇرتى قونىس ەتكەن – كيەلى ءوڭىر بۇل.
بەرىدەن تارتىپ ايتار بولسام, الاش بالاسى ءوز الدىنا ەل بولعاندا, اسان اتا تۇيەسىن شوكتىرىپ, تارباعاتاي مەن ساۋىردى جەرۇيىققا بالاعان, جاعاسى التىن, جەڭى جەز اتاقتى اقتامبەردى جىر ارناعان, قۋ داۋىستى قۇتتىباي, بورانباي, اقتايلاق بيلەر ۇكىم كەسكەن, تولعامالى ءتورت قارۋىن اسىنعان قاپتاعاي, شاقانتاي, قاراكەرەي قابانباي, ەر-جانىبەك, بايمۇرات, داۋلەتباي باتىرلار كۇن كەشكەن – ءوڭىر بۇل.
الاشتىڭ ارداقتىلارى رايىمجان مارسەكوۆ پەن وتىنشى ءالجانوۆتىڭ, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قاھارماندارى تولەگەن توقتاروۆ پەن قاسىم قايسەنوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان, قازاق ادەبيەتىنىڭ كەربۇعىسى ورالحان بوكەي مەن قارا ءسوزدىڭ قاس زەرگەرى قاليحان ىسقاق, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, قاليحان التىنباەۆ, ديداحمەت ءاشىمحان, بالامەر ساحاريەۆ ت.ب. دا ءيىر-بۇتاقتى تۇلعالاردى دۇنيەگە اكەلگەن – ءوڭىر بۇل.
ءيا, وسىنداي ۇلىلارعا تۇعىر بولعان ءور-التاي ءوڭىرى سوناۋ التىن وردا مەن موعولستان داۋىرىنەن بەرى مۇسىلمان توپىراعى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. بۇقتىرما مەن قارت ەرتىستىڭ جاعاسىن جايلاعان قازاق رۋلارى شەجىرە تارقاتقاندا ەجەلدەن وزدەرىن مۇسىلمان حالىق دەپ سانايدى.
- وسى ءوڭىردىڭ تاريحىندا بۇرىن مەدرەسەلەر بولعان با؟
– ارينە, پاتشالىق رەسەي داۋىرىندەگى وسكەمەندە سالىنعان مەشىت-مەدرەسەلەردى بىلاي قويعاندا, ءبىر زايساننىڭ وزىندە «قازاقيا» جانە «عيزاتيا» اتتى مەدرەسەلەر جۇمىس ىستەگەن.
ءتۇبى تۇركىستاندىق سارىقوجا مەن بەس قوجا ۇرپاقتارى قاتون مەن مارقاكول, جارما مەن تارباعاتايدىڭ اۋىل-اۋىلدارىندا مەدرەسە اشىپ, بالا وقىتقان. سول داۋىردە ارى-بەرى وتكەن ورىس ساياحاتشىلارى وسىنداعى قازاق ەلىن «مۇحاممەدتىڭ ءدىنىن ۇستاناتىن سۋننيت مۇسىلماندار» دەپ جازىپ قالدىرعان.
كەڭەس ۇكىمەتىنە دەيىن ءبىر سەمەيدىڭ وزىندە 8 مەدرەسە بولعان. ونىڭ ىشىندە تانىمالى حاكىم اباي وقىعان «احمەت ريزا» مەدرەسەسى ەدى. ال اباي اۋدانىندا اتاقتى قۇنانباي قاجى سالدىرعان «ەسكىتام» مەدرەسەسى جۇمىس ىستەگەن. جالپى, كەڭەس ۇكىمەتىنە دەيىن بۇل وڭىردەن جۇزدەگەن ادام مەككە-ماديناعا ساپار شەگىپ, قاجى اتانعان. كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ورتالىق ازيادا سادۋم قۇرىلعاندا, ونىڭ قازاقستانداعى قازياتىن باسقارعان العاشقى توراعا ءا.شامسۋتدينوۆ وسى وسكەمەننىڭ تۋماسى سانالادى. ول كىسى 1943-1952 جىلعا دەيىن قازاقستان قازياتىن باسقارعان. 1952 جىلى توراعالىقتى س.عىلمانيگە بەرىپ, قايتىس بولعانعا دەيىن (1956) ءوزى وسىندا وسكەمەندەگى ورتالىق مەشىتتىڭ باس يمامى قىزمەتىن اتقارعان.
ءتورت جىل بۇرىن اللا ءناسىپ ەتىپ, وسىنداي باي تاريحى بار وڭىرگە ءدىني قىزمەت جاساۋعا كەلدىم. كەلە سالىسىمەن «ۇرىستا تۇرىس جوق» دەمەكشى جەرگىلىكتى اقساقالدارمەن, ازاماتتارمەن, ءدىني كادرلارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, كوپتەگەن يگى ىستەرگە مۇرىندىق بولدىق.
– ءوزىڭىز ايتقان يگى ىستەرىڭىزدى اتاپ وتسەڭىز؟
– وسكەمەندە قاتارىنان بىرنەشە رەت (2016, 2017, 2019 جج.) ەلىمىزدەگى تۇڭعىش «اقاساقالدار فورۋمىن» وتكىزدىك. تۇڭعىش رەت قاتارىنان ەكى جىل (2017-2018 جج) ءوڭىر يمامدارىنا ءۇش ايلىق ءدىني ءبىلىم بەرۋ كۋرسىن اشتىق.
وبلىس اكىمى دانيال كەنجەتاي ۇلىنىڭ قولداۋىمەن وبلىستىق پەداگوگيكالىق كوللەدجىنەن «يسلامتانۋ» ماماندىعىن اشىپ, وندا ءوزىمىزدىڭ ءدىن قىزمەتكەرلەرىمىز ءدارىس بەرۋدە.
تۇڭعىش رەت بيىل جاز مەزگىلىندە تابيعات اياسىندا كيىز ۇيلەر تىگىپ, الدىمەن ءوڭىر ءدىني قىزمەتكەرلەرىنە, كەيىن رەسپۋبليكالىق ءدىني قىزمەتكەرلەرگە ارناپ «دالا سەمينارىن» وتكىزدىك.
مىنەكي, كەشە عانا «حاليفا التاي» مەشىتىنەن ەلىمىزدەگى تۇڭعىش يسلام مۇراجايىن اشتىق.
– اشىلعان يسلام مۇراجايىن ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت اشىلدى دەپ اقپارات تاراتتىڭىزدار. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, اقتوبەدە «نۇر-عاسىر» مەشىتىندە, نۇر-سۇلتانداعى «عىلماني» مەشىتىنىڭ جانىنان مۇراجاي اشىلعان ەدى. ولاردان ەرەكشەلىگى نەدە؟
– نۇر-سۇلتانداعى «سادۋاقاس عىلماني» مۇراجايى نەگىزىنەن تۇلعاتانۋ باعىتىندا اشىلعان. وندا سادۋاقاس اتامىزدىڭ ءومىربايانى, شىعارماشىلىعى, تۇرمىس-تىرشىلىگىن اسپەتتەيتىن ەكسپوناتتار قويىلعان. اقتوبەدە «نۇر-عاسىرداعى» مۇراجاي بىلۋىمشە, مەشىتتىڭ مەنشىگىندە ەمەس, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا قارايدى. جانە بۇل يسلام مۇراجايى ەمەس, وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايى بولىپ ەسەپتەلىنەدى ەكەن. ارينە, مەشىتپەن جاپسارلاس (جەرتولە) ورنالاسقاندىقتان, وندا كوبىرەك ءدىني ەكسپوناتتار قويىلعان. بۇگىندە بۇل مۇراجاي جابىلىپ قالعان دەيدى.ال «حاليفا التاي» مەشىتىنەن ءبىز اشىپ وتىرعان مۇراجايدىڭ ورنى بولەك. بىرىنشىدەن, بۇل مۇراجاي – ەلىمىزدە اشىلعان تۇڭعىش يسلام مۇراجايى بولىپ تابىلادى. ەكىنشىدەن, بۇل مۇراجايداعى ەكسپوناتتار مەن تاريحي دەرەكتەر كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەن «قازاققا يسلام 90-شى جىلدارى كەلدى» دەگەن اڭگىمەنىڭ ساندىراق ەكەنىن ايگىلەپ بەرەدى. ۇشىنشىدەن, مەشىت تەك قۇلشىلىق ورنى عانا ەمەس. ول مادەني وشاق بولۋعا ءتيىستى. مەشىتتەرىمىز شىن مانىندە يسلامنىڭ كەلبەتى بولۋى ءۇشىن ءبىز يسلام مۇراجايىن اشىپ, حاق ءدىننىڭ باي تاريحىن, بۇل دىنمەن حالقىمىز قالاي قاۋىشقانىن ايشىقتاپ بەرۋدى ءجون سانادىق. تورتىنشىدەن, يسلام مۇراجايىن اشۋ دەگەن ەكسپوناتتاردى جيناپ, كورمەگە قويۋدان عانا تۇرمايدى. يسلام مۇراجايىن اشۋ ءۇشىن عىلىمي الەۋەت كەرەك. ءبىز وسى مۇراجايدى اشۋ ءۇشىن شامامەن ءبىر جىلداي ۋاقىت دايىندالدىق. ەلىمىزدەن, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ەكسپونات ىزدەدىك. تاشكەنت, قازان, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى, سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىنان قولجازبالار الدىردىق. سىر بويىنداعى كونە شاھارلاردان قىش قۇمىرالار مەن فارفورلار اكەلدىك. الىپ كەلگەن جادىگەرلەردى ءوز ماماندارىمىز سۇرىپتاپ, وعان عىلىمي تالداۋ جاسادى. ياعني, مەشىت جانىنان مۇراجاي اشۋ, ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ عىلىمي-ينتەلەكتۋالدىق دەڭگەيىن وسىرەدى.
– يسلام مۇراجايىن اشۋداعى ماقساتىڭىز نە؟
– يسلام مۇراجايىن اشۋداعى ماقساتىمىز – جەرگىلىكتى حالىق مۇنداعى جادىگەرلەردى كورە وتىرىپ, ءوزىنىڭ باي تاريحىمەن تانىسسىن, ءوزىنىڭ ءتول دىنىمەن تىنىستاسىن, كەلەشەگىن ۇلتتىق رۋحپەن ءوربىتسىن, «قازاققا تاۋحيد 90-شى جىلدارى كەلدى» دەگەن سىڭار-ەزۋ پىكىرلەردىڭ نەگىزسىز ەكەنىنە كوز جەتكىزسىن, كەلىمسەك ءدىني اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتپەسىن دەگەن وي ەدى. ءارى يسلام مۇراجايىن اشۋ ءبىزدىڭ ءدىني قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ دە ينتەللەكتۋال دەڭگەيىن وسىرەتىنى ءسوزسىز. مەشىت – بۇل تەك قۇلشىلىق ورنى عانا ەمەس, ول مۇسىلماندىق مادەني وشاق. مەشىتتى ارلەندىرۋ, ونىڭ قىزمەتىن ءارتاراپتاندىرۋ – ءسىز بەن ءبىزدىڭ ءۋازيپامىز.
جوعارىدا اتالعان يگى ىستەردىڭ بارىنە وبلىس اكىمى دانيال كەنجەتاي ۇلى ءاردايىم قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلدى. ەڭ قيىن ساتتەردە مەشىتتەرىمىزگە كومەك قولىن سوزىپ, اعىمداعى ماسەلەلەردىڭ ەڭسەرىلۋىنە جول اشىپ بەردى. مەن ەل رۋحانياتىنىڭ بيىككە كوتەرىلۋىنە ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلە جاتقان دانيال احمەتوۆكە زور العىس ايتامىن!
– وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ اشىلعان مۇراجايدىڭ ءۇش بولىمنەن تۇراتىنىن, تاڭىرگە تابىنۋشىلىق, ءبىزدىڭ جەردەگى يسلامنىڭ پايدا بولۋى مەن تارالۋى, قازىرگى تاڭداعى يسلام تۋرالى ءوزىنىڭ facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندە جازعان بولاتىن. تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟
– قازاق حالقىنىڭ يسلامعا دەيىنگى ساق, عۇن, تۇركى كەزەڭدەردە دە ءدىني سەنىمگە يە بولدى. تاريحي دەرەكتەردە قانداي ءدىني سەنىمدە بولعاندىعىنا قاتىستى ءتۇرلى بولجامدار ايتىلادى. بىراق, ءبىز وسىنىڭ نەگىزگىلەرىنە توقتالدىق. مىسالى, ساق داۋىرىندەگى بابالارىمىزدىڭ اقىرەت سەنىمى بولعانىن ايتىپ وتتىك. عۇن داۋىرىندە پروتوتۇركىلەرگە پايعامبار كەلگەن بولۋى ىقتيمال ەكەنىن كورسەتتىك. ويتكەنى, تۇركىلەر وسى عۇن داۋىرىنەن باستاپ ءبىر تاڭىرگە تابىنا باستاعان. تۇركىلەرگە ءبىر تاڭىرگە تابىنۋ سەنىمىن كىم اكەلدى دەگەن ساۋالعا اركىم ءارتۇرلى جاۋاپ بەرىپ ءجۇر. ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامىز تۇركىلەرگە وزعان (وعىز قاعان) اتتى پايعامباردىڭ كەلگەنىن جازىپ قالدىرعان. ول تۋرالى «وعىز-نامە» داستانى بار ەكەنى بەلگىلى. ادەبيەت تاريحشىلارى وعىز قاعاننىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءداۋىرىن وسى عۇن ءداۋىرى دەپ بولجايدى. سول سەبەپتى ءبىز عۇن داۋىرىنە دە توقتالىپ, بۇل كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايشىقتايتىن ەكسپوناتتار قويدىق. ال تۇركى ءداۋىرىنىڭ جادىگەرى رەتىندە كۇلتەگىن تاس جازۋىنىڭ كوشىرمەسىن جاساتىپ, ونى مۇراجاي تورىنە قويدىق.
سونىمەن قاتار, يسلام ءدىنىنىڭ ورتالىق ازياعا تارالۋىنا توقتالىپ ءوتىپ, ساماني, قاراقان, عازناۋي, التىن وردا, قازاق حاندىعى, پاتشالىق رەسەي, كەڭەس ۇكىمەتى كەزەڭدەرىنە قاتىستى تاريحي مالىمەتتەر مەن جادىگەرلەردى قويىلدى. ورتالىق ازيا مەن دەشتى-قىپشاقتان شىققان عۇلامالاردىڭ قولجازبالارىن تاپتىق. ولار ءبىزدىڭ يسلام مۇراجايىنىڭ كوركىن اشىپ تۇر.
سونداي-اق, تاۋەلسىز قازاقستان داۋىرىنە توقتالىپ, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تۇسىنداعى ءدىني دامۋ بەلەستەرى ءسوز بولادى. قمدب-نىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ر.نىسانباي ۇلى, ءا.دەربىسالى, ە.مايامەروۆ, س.وراز ءمۇفتي-حازرەتتەردىڭ ەلەۋلى ەڭبەكتەرى تارقاتىلىپ ايتىلادى.
– مۇراجايعا قانداي ەكسپوناتتار قويىلدى؟
– ساق, عۇن, تۇركى كەزەڭدەرىنە قاتىستى ايشىقتى جادىگەرلەردىڭ كوشىرمەسىن جاساتتىردىق. مىسالى, ءور-التايداعى بەرەل تاريحي قورىعىنداعى ساق پاتشالارى قورىمىنىڭ كوشەرمەسىن قويدىق. عۇن ءداۋىرىنىڭ جادىگەرى رەتىندە «وعىز-نامە» قولجازباسىنىڭ كوشىرمەلەرىن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنەن جانە سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىنان الدىردىق. تۇركى داۋىرىنە ءتان كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ دە تاس جازۋ كوشىرمەسى بار.
سونداي-اق, بالبال تاستار, باقسىلاردىڭ ىسپاسى مەن قوبىزى, سوپىلاردىڭ قورجىنى, شاپانى, ساياتشىلاردىڭ قۇرال-سايماندارى, تۇرمىس-سالتتا قولدانىلعان ات ابزەلدەرى, قارۋ-جاراقتار, ديىرمەن, كەلى-كەلساپ, كيىز ءۇي جابدىعىمەن, ارىستان باب پەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ سىرقى كوشىرمەسى جانە ت.ب. قۇندى ەكسپوناتتار قويىلدى. قولجازبالاردان «ديۋاني حيكمەتتىڭ» تاشكەنت, كازان, ستامبۋل نۇسقالارىن, ء«ماسناۋي» نۇسقالارى, «باقىرعاني كىتابىنىڭ» كازان نۇسقاسىن, فيقھ كىتاپتارىنان ء«ال-نيھويا», ء«ال-ھيدويا», اقيدا كىتابىنان «اقيدا-ءناسافي», «شىڭعىسناما», «تۇرىك-شەجىرەسى», «بابىرناما», «تەمىرناما», «جىلنامالار تاريحى», ء«بازداۋي ءتاپسىرى», «فاتاۋا-حينديا» جانە ت.ب. كوپتەگەن قولجازبالاردى اكەلدىك. مۇراجايدا ەلەكتروندى قۇران ورناتىلعان. وندا قۇران-كارىم ءتورت تىلدە جۇمىس ىستەپ تۇرادى.
ارينە, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە باي مۇراجاي اشۋ وڭاي ەمەس. اتتەڭ-اي دەگەن تۇستارىمىز دا بارشىلىق. قالماقپەن سوعىسىپ, شەيىت جانە عازي بولعان بابالارىمىز – قابانباي, كوكجال باراق, بايمۇرات, داۋلەتباي, قوشقارباي, ماماي, بەردىقوجا باتىرلاردىڭ ۇرپاقتارىنان بىردە-ءبىر جادىگەر الا المادىق. بۇيىرسا, وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا مۇراجايدى تاعى دا ەكسپوناتتارمەن بايىتا تۇسەمىز دەپ ويلايمىن.
– جۋىردا ءوزىڭىزدىڭ facebook الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزدا ءدىننىڭ توڭىرىەگىندە ءبىراز جازبالارىڭىزدى قالدىرىپ ءجۇرسىز. سونىڭ ىشىندە «قازىرگى تاڭدا, كىم بۇزاقى – مۇسىلمان, كىم ەسىرتكىنى وسىرەدى – مۇسىلمان, كىم سودىر – مۇسىلمان…» دەگەن جازباڭىز كوپتى ويلاندىردى دەگەن ويدامىن. مۇنداي قورىتىندىعا كەلۋىڭىزگە نە سەبەپ؟!
– ءبىز سوڭعى جىلدارى حالىققا اقيدا مەن فيقھ ۇيرەتۋگە باسىمدىق بەرە باستادىق. ونىڭ سەبەبى, قازىرگى ءبازبىر جات اعىمدار وسى تاقىرىپتار توڭىرەگىندە داۋ-داماي تۋدىرۋدا. جاماعات ىشىندە عۇلامالار اراسىندا تارتىساتىن ماسەلەلەرگە دەيىن داۋلى تاقىرىپتار كوتەرىلىپ قالىپ جاتادى. ءاسىلى, جاماعات اقيدا مەن فيقھتى مۋقالليدتىڭ (قاراپايىم مۇسىلمان) دەڭگەيىندە بىلسە, سول جەتكىلىكتى. ودان ءارىسى عۇلامالاردىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە.
ءبىز قالىڭ بۇقارانىڭ نازارىن ودان ماڭىزدى ماسەلەلەرگە اۋدارتۋىمىز كەرەك. ول نە دەيسىز عوي؟ ول ءدىني تاربيە دەپ ويلايمىن. سەبەبى, قازىرگى تاڭدا جاسالىنىپ جاتقان قىلمىستاردىڭ يەلەرىن سۇرىپتاپ كورسەڭىز, مۇسىلمان مەن مۇسىلمان ەمەستىڭ ايىرماشىلىعى قالماي بارا جاتىر. ايەل زورلاۋ, پەدوفيليا, ەسىرتكى مەن قارۋ-جاراق ساۋداسى, ءتىپتى ادام ساۋداسى سەكىلدى اۋىر قىلمىستاردى مۇسىلماندار دا جاساپ جاتىر. وسى كورسەتكىش بىزگە لايىق پا؟ البەتتە, جوق دەپ كەسىپ ايتامىز. بىراق, ناقتى تاجىريبەدەگى كورسەتكىشتە مۇسىلماندار دا نەبىر قانىپەزەر قىلمىستاردى جاساپ جاتىر. ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءبىز حالىققا يحسان ءىلىمىن, ياعني ءدىني تاربيەنى بەرۋىمىز كەرەك. ءدىني تاربيە دۇرىس جولعا قويىلماعاندىقتان, كەيدە ەلىمىزگە بەلگىلى ۋاعىزشىلاردىڭ دا پەندەشىلىكتەرى ساحناعا شىعىپ كەتىپ جاتادى. بۇل, البەتتە ءبىزدىڭ كۇرەسىمىزدىڭ نەمەسە قىزمەتىمىزدىڭ السىزدىگى دەپ بىلەمىن. سول سەبەپتى, ءبىز ءدىننىڭ ءتول فۋنكتسياسىنان اۋىتقىماۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىدە وسىنى ايتپاق بولعان ەدىم.
