رۋحانيات • 23 قىركۇيەك، 2019

حالحىن-گول شايقاسىنىڭ قاھارمانى

639 رەتكورسەتىلدى

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالماي تۇرىپ فاشيستىك گەرمانيانىڭ وداقتاسى – جاپون ميليتاريستەرى 1935 جىلى قىتايدىڭ شىعىس بولىگىن باسىپ الدى. ول ازداي كەڭەس وداعى مەن ونىڭ موڭعوليا جاقتاعى شەكاراسىن قايتا-قايتا تۇرتپەكتەپ مازاسىن الدى. بۇلار دا قاراپ جاتپاي 1936 جىلدىڭ 12 ناۋرىزىندا كسرو قورعانىس حالىق كوميسسارى ك.ە.ۆوروشيلوۆتىڭ بۇيرىعىمەن 57-ءشى ارناۋلى كورپۋستى كۇشەيتىپ، موڭعول ەلىنىڭ شىعىس شەبى حالحىن-گول ماڭىنا ورنالاستىردى.

جاپوندار شەكاراعا كەلىپ تىرەلگەن كەڭەس-موڭعول اسكەرىن سارىلتىپ كۇتتىرىپ قويماي، 1939 جىلدىڭ 11 مامىرى كۇنى سو­عىستى باستاپ جىبەردى. مايداننىڭ العى شەبى 80 شاقىرىمعا، العى شەپتەن­ تىلعا دەيىن 25 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتتى. وسىلاي مامىردىڭ 11-ىندە باستالعان سوعىس وسى ايدىڭ 31-ىنە دەيىن جالعاستى. جيىرما كۇننىڭ ىشىندە سامۋرايلاردىڭ بەتى قايتتى. بىراق ولار ەنتىگىن ءسال باسىپ الىپ، شىلدەنىڭ 2-ءسى كۇنى قايتادان شەشۋشى شايقاسقا كىرىستى. سوعىس قىركۇيەك ايى­نىڭ ورتاسىنا دەيىن جالعاستى. ەكى جا­رىم ايعا سوزىلعان ۇرىستا جاپوندار 50 مىڭ ادام، 660 ۇشاق، 175 زەڭبىرەك، 340 شاقتى پۋلەمەتىنەن ايىرىلىپ، قىركۇيەكتىڭ 16-سى كۇنى جەڭىلگەنى تۋرالى اكتىگە قول قويدى. مىنە بيىل وسى وقيعاعا، ياعني حالحىن-گول شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە 80 جىل تولىپ وتىر.

كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن حالحىن-گول شايقاسىنا قاتىسىپ، ەرلىك كور­سەتكەن قىزىل ارميانىڭ 17068 وفي­تسەرى مەن جاۋىنگەرىنە وردەن، مەدال بە­رىلدى. 73 ادام كەڭەس وداعى باتى­رى­ اتاعىنا يە بولدى. ۇشقىشتار – يا.ۆ.سمۋشكەۆيچ، گ.پ.كراۆچەنكو، س.ي.گري­تسە­ۆەتس ەكى مارتە باتىر اتاندى. موڭ­عول ۇكى­مەتى دە مەملەكەتتىك كىشى قۇ­رىلتاي شە­شىمىمەن حالىق ارمياسى­نىڭ 726 وفي­تسەر-جاۋىنگەرىنە، قىزىل ارميا­نىڭ 326 جاۋىنگەرىنە اسكەري قىزىل تۋ ور­دەنىن تابىستاپ، ونىڭ سىرتىندا 14 ادام­عا موڭعوليا باتىرى اتاعىن بەردى. وسى ون ءتورت ادامنىڭ ەكەۋى – ورىس، بىرەۋى – قازاق. قوس ورىستىڭ ءبىرى – اتاقتى قولباسشى گ.ك.جۋكوۆ بولسا، ەكىنشىسى – ي.ي.فەديۋنينسكي. ال باتىر قازاقتىڭ اتى-ءجونى – ىكەي ميزام ۇلى.

تاعى ءبىر ەستە بولارلىق دۇنيە، حال­حىن-گول سوعىسىنا قاتىسقان ەكىنشى ۇش­قىش قازاق جايسانىپ ءمۇدارىس ۇلى اسكە­ري­ جوعارى شەن گەنەرال-مايور اتاعىنا يە بولدى.

باتىر جايلى مالىمەت

ىكەي ميزام ۇلى تۋرالى موڭعول ارحيۆ­تەرىن­دەگى رەسمي قۇجاتتا ول 1911 جىلى باي-ولكە ايماعىنىڭ دەلۇن سۋمىن جەرىن­دە تۋدى دەلىنىپتى. بىراق ەل اراسىندا ساق­تال­عان كەيبىر اۋىزەكى مالىمەتتەرگە جانە باتىردى بىلەتىن ادامداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ىكەي 1913 جىلى دۇنيەگە كەلدى دەۋگە نەگىز بار.

ايتالىق، باي-ولكە ايماعىنىڭ رەسمي ۇنپاراعى «جاڭا ءومىر» گازەتىنىڭ 1993 جىلعى №18 سانىندا جارىق كورگەن جازۋشى سولداتحان ورايحان ۇلىنىڭ «ەر­لىك ماڭگى وشپەيدى» اتتى جولجازبا بەل­گىلەۋىندە، بۇل كىسىگە ىكەي ميزام ۇلى جايلى ەستەلىك ايتقان بۇلعىندىق اقتانقوجا اتتى قاريانىڭ ءسوزىن كەلتىرەدى. وسىنداعى دەرەكتە، ىكەي باتىر ورازبەك باسقارعان مول­قى قوشۋىنىنا (اكىمشىلىك بىرلىك) قا­راستى قانكەلدى قوشا زاڭگىنىڭ اۋىلىندا 1913 جىلى تۋعان دەلىنسە، سونىمەن قاتار 1930-شى جىلدارى باي-ولكە وڭىرىندە جاڭا­ نيزام مەكتەپتەرى اشىلىپ، جاڭا زامان وقۋى­نا بالا بەرۋدى ەل باسشىلارىنا وكىمەت مىن­دەتتەگەن كورىنەدى. جوعارىداعى قوشا زاڭ­گى مىندەتىنەن قۇتىلۋ ءۇشىن كەدەي ميزام­عا ءبىر قوي بەرىپ، تەنتەك بالاسى ىكەيدى جاڭا نيزام وقۋىنا جىبەرتكەنى جايلى ايتىلىپتى.

ءسويتىپ 1931 جىلى 17-18 جاستاعى ىكەي تۇلبادا اشىلعان ساۋات اشۋ وقۋىنا كەلە­دى. بۇل مەكتەپتى اشقان ءھام ۇستازدىق ەت­كەن – وسكەمەن-سەمەي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى، وسى جىلدارى كومسومول جولداماسىمەن­ قوبدا قازاقتارىن اعارتۋعا ارنايى جىبە­رىلگەن بەردىقوجا جولتاەۆ ەدى. وسى بەردى­قوجا اعامىزدىڭ ەستەلىگىندە: «ىكەي ىستي­گەن قارا بالا بولدى. وتە سوتقار، بىراق سا­باققا جاقسى، ايلالى تەنتەك بولاتىن» دەپتى.

جاڭا وقۋعا كەلگەنگە دەيىن ىكەي 1926-1930 جىلدارى ورىس ساۋداگەرلەرى ور­­ناتقان قويدىڭ ءجۇنىن جۋاتىن كاسىپ­ورىن­دا 2-3 جىل جۇمىس ىستەگەن كورىنەدى. وسىلايشا، ەپتەپ ورىسشا ءتىل سىندىرىپ، جاڭاشا حات تانىعان جىگىت بولاشاق ءومىرىن ۇلان-باتىر قالاسىنداعى قۇجىرب ۇلىڭ اسكەري گارنيزونىندا قاتارداعى سولداتتان باستاپ، كەشىكپەي ۇلان-قۋارىنداعى اسكەري جوعارى مەكتەپكە قابىلدانادى. وسىندا وقىپ ءجۇرىپ 1932-1933 جىلدارى با­تىس ايماقتاردى قامتىعان لامالار كوتە­رىلىسىن جانشۋعا قاتىسىپ، ەرلىك كور­سەتكەنى ءۇشىن باس قولباسشى مارشال دەميت­تىڭ (دەميد) جارلىعىمەن الماس قىلىش­پەن سىيلانادى.

اسكەري جوعارى مەكتەپتى 1934 جىلى بىتىرگەن ىكەي اۋەلگى قىزمەتىن ۇلان-با­تىر قالاسىنداعى ءى اتتى ديۆيزيانىڭ ءىى پولكىندە باستايدى. 1936 جىلى وزىنەن ءۇش جاس ۇلكەن دولجىن سونىمقىزى (سو­نومىن دولجين) دەگەن موڭعولعا ۇيلەنەدى.

بۇل تۇستا جوعارىدا ايتقانىمىزداي، موڭعول ەلىنىڭ شىعىس شەبى حالحىن-گول ءوڭىرى شينەلىستى جاعدايدا ەدى:
● 29 قاراشا، 1935 جىل. جاپون جانە مانجۋريا اسكەرى بۇلان-شي قاراۋىل بەكەتىنە شابۋىل جاساپ، 20 شاقتى سولداتتى ءولتىردى.
● 19 جەلتوقسان، 1935 جىل. جاۋدىڭ 300 اسكەرى بۇلان-شي قاراۋىل بەكەتىنە شا­بۋىل جاساپ، 16 سولداتتى تۇتقىنداپ الىپ كەتتى.
● 12 اقپان، 1936 جىل. جاپونداردىڭ 25 ماشينامەن جابدىقتالعان 500 جا­ۋىن­گەرى بۇلان-شي قاراۋىل بەكەتىنە سوق­تىقتى.
● 9 ناۋرىز، 1936 جىل. جاۋدىڭ 100 شاق­تى اتتى اسكەرى بايان-قولاي قاراۋىل بەكەتىنە شابۋىلدادى.
● 12 ءساۋىر، 1939 جىل. بويتىقتى قۇ­مىن­دا 12 جاراقتى تەحنيكامەن جابدىق­تال­عان جاۋدىڭ 400 اتتى اسكەرى شەكارا بۇزدى.
● 1939 جىلدىڭ مامىر ايىندا سوعىس باستالدى.
قازاق وفيتسەرى ىكەي ميزام ۇلى دەرەۋ مايدانعا سۇرانىپ ءوتىنىش جازا­دى. ءوتىنىشتى قابىل ەتكەن باسشىلار ونى 6-شى تامسىق ديۆيزياسىنىڭ 17-ءشى اتتى پولكىنىڭ 4-ءشى سۇمىن (روتا) كومانديرى ەتىپ تاعايىندايدى. بۇل ديۆيزيا انە-مىنە سوعىسقا كىرەمىز دەپ ەنتەلەپ دايىن تۇرعان.

قىسقاسى، ىكەي مامىر ايىندا اتويلاپ ۇرىسقا كىرىپ، جاۋدىڭ بەتىن قايتارعان. كەلەسى شىلدە ايىندا باستالعان ەكىنشى زور مايدانعا تاعى دا قول باستاپ شىققان. شىلدەنىڭ 3-ءى كۇنى بايان-ساعان شايقاسىندا اسقان ەرلىك كورسەتكەن. ىلە-شالا شىلدەنىڭ 24-ءى كۇنى بولعان كەزەكتى شابۋىلدا روتاسىن باستاپ، سامۋرايلاردىڭ شەبىن بۇزىپ، قورعانىسىن تاس-تالقان ەتەدى. اقىرى قا­سىندا بىرگە جۇرگەن ورىس كومەكشىسى يۆانوۆ جانە بىرنەشە جاۋىنگەر جولداس­تارىمەن بىرگە زەڭبىرەكتىڭ ءدوپ تيگەن وعىنان قازا تابادى.

1981 جىلى موڭعول تىلىندە جارىق كور­گەن «حالحىن-گول شايقاسىنا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر ەستەلىگى» اتتى كىتاپتا قا­تار­­داعى ءبىر جاۋىنگەر: «كوماندير ىكەي ون­شاقتى سامۋرايدىڭ ورتاسىندا جالعىز ءوزى ەبەلەكتەي شىراينالىپ، بارلىعىن قىلىشپەن دەمدە جۋساتىپ سالدى» دەسە، تاعى ءبىر مايدانگەر: «سۇمىن باستىعى ىكەي جاۋلاردى قىلىشىمەن جاس شىبىقتاي قى­رىقتى، قارۋىنىڭ ءجۇزى قايتقاندا ونىڭ مۇقالماس ۇشىمەن جاۋدى شانشىپ الىپ، لاقتىرعانىن كوردىم» دەپتى.

باتىر ولگەن سوڭ ونىڭ جانسىز دەنەسىن مايدانداس دوسى، سول كەزدە اتتى پولك كو­مانديرى، موڭعوليا حالىق باتىرى اتاعىن العان، اڭىز ادام لودون ۇلى دان­دار كولىكتى مانقىننان (گولوگت مان­حان) ات ارباعا تيەپ الىپ، حالحىن-گول وزە­نىنەن وتكىزىپ، بايانساعان (بايانتساگاان) جوتا­سى­نىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەكە بۇرقان (يح بۋر­حان) جازىعىنا اپارىپ ءوز قولىمەن جەرلەپتى.

بەرتىندە داندار باتىر ەپتەپ قىزىپ الىپ «مەنى باتىر دەيسىڭدەر، ىكەيدىڭ قاسىندا مەن كىممىن. ول سياقتى ەر ەكىن­شى قايتا تۋمايدى-اۋ» دەپ ەڭىرەگەنى جاي­لى اتاقتى جازۋشى، مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى س.داشدووروۆتىڭ ەستە­لىگىندە ايتىلسا، زاپاستاعى مايور، تانى­مال اقىن س.بولد: «سوناۋ جىلدارى مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى جازۋشى ە.ويۋن جانە اتاقتى باتىر داندار باس­تاپ حالحىن-گولعا باردىق. داندار باتىر ىكەي دوسىنىڭ زيراتىنىڭ باسىندا تۇرىپ «قايران ىكەيىم-اي، اقتارىلعان ىشەك-قارنىن قولىنا ۇستاپ الىپ، جاۋعا شاپقان ەرىم-اي»، دەپ توقتاماي جىلادى» دەپتى.

قازىرگىلەردى بىلمەدىم، موڭعولدىڭ كونە كوزدەرى ىكەي دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن. بەرتىندە باتىردىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاسقا موڭعولدىڭ ۇلكەن اقىنى د.نياماا:
ۇلى وتاننىڭ باتىسىندا،
العاشقى دەمىن قىرنادى،
ۇلى وتاننىڭ شىعىسىندا،
سوڭعى دەمىن جينادى، – دەپ بادىزدەپتى.

ەستەلىكتەر نە دەيدى؟

سونومقىزى دولجىن، باتىردىڭ سۇيگەن جارى

حالحىن-گول شايقاسىنىڭ 30 جىلدىق داتاسىنا وراي 1969 جىلى قىركۇيەك ايىندا «ۇنەن» گازەتىندە جارىق كورگەن «جوعالعان جارىم» اتتى ەستەلىگىندە: «وسىدان 30 شاقتى جىل بۇرىن جاپ-جاس قازاق وفيتسەرى ىكەيمەن كو­ڭىل جاراستىردىم. ول كەزدە ىكەي جاڭادان وقۋ بىتىرگەن، ۇلان-قۋارىنداعى اسكەري بولىمدە-ءتىن. مەن جاقىن قۇربىما بارىپ ءجۇرىپ ونىمەن تانىستىم. ەڭسەلى، ۇزىن­ بويلى، قاسى قاپ-قارا، ازىلقوي، ايت­قان ءسوزى مىردەي، سويتە تۇرا كوپشىل، قارا­پايىم جىگىت بىردەن ۇناپ قالدى. ەكەۋمىز ءبىر شاڭىراق استىندا 4-5 جىل بىرگە تۇرعاندا ءجۇز شايىسىپ كورمەدىك. ىكەي وتە-موتە ادال، ءوز ىسىنە بەرىلگەن جان ەدى. ءوزىنىڭ قاراۋىنداعى سولداتتارعا تۋعان اكەسىندەي قامقورلىق جاسايتىن. كەيبىر كەزدەرى اسكەرلەرمەن بىرگە كازارمادا قونىپ قالاتىن. «نەگە ولاي جاسايسىڭ؟» دەگەنىمدە، جارىقتىق:

– الداعىنى بولجاۋ قيىن، ارقاشان ەلدى قورعاۋعا دايىن تۇرۋىمىز كەرەك، دەي­­تىن. راسىندا كەشىكپەي سوعىس باستال­دى.­ ىكەي ءۇي بەتىن كورمەيتىن بولدى. بىردە ول:

– كەشىكپەي مايدان شەبىنە اتتانۋىم مۇمكىن. دولجىن سەن مەنى ءتۇسىن، بۇگىن سو­عىسقا بارۋعا سۇرانىپ ءوتىنىش جازدىم، – دەدى. بۇل ءسوز ماعان تۇلابويىمدى توق­ سوققانداي اسەر ەتتى. ەسىمدى جيىپ: «مايدانعا قاشان اتتاناسىڭ؟» دەپ سۇرا­دىم. ىكەي: «مەن بارعانشا سوعىس ءبىتىپ قالا ما دەپ الاڭداپ وتىرمىن» دەپ كۇلدى. ءسوي­تىپ ءجۇرىپ كوكتەمدى قارسى الدىق. كۇن جەك­سەنبى ەدى. تۇماۋ ءتيىپ ۇيدە جاتقام، ىكەي­دى بىرەۋلەر اسكەري بولىمگە شاقىرىپ اكەتتى. كەشىكپەي ۇيگە كەلىپ:

– اسكەرلەردى جاتتىقتىرۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت سىرتتا جۇرەتىن بولدىم، – دەپ قورجىن-قوسپاعىن جيناستىردى. اۋىرىپ جاتسام دا باسىمدى كوتەرىپ، كومەكتەسۋگە ۇم­تىلىپ ەدىم، ول «قاجەتى جوق، دۇرىستاپ ەمدەل» دەپ بۇيىردى. ەكەۋمىز قاتار وتى­رىپ، شاي ىشتىك. ول بۋىنىپ-ءتۇيى­نىپ شى­عىپ كەتتى دە، «باس قولباسشى سىيلاعان الماس قى­لىشىمدى ۇمىتىپ كەتىپپىن» دەپ اپىل-قۇپىل كىرىپ كەلىپ، قىلىشىن الىپ شىعىپ كەتتى. سول كەتكەننەن قايتا ورال­­مادى. ىكەي ماعان سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقانى جايلى ايت­قان جوق. تەگى، مەنى ۋايىمداماسىن دەدى مە، الدە اسكە­ري قۇپيا سولاي ما، بىلمەدىم. ونىڭ سو­عىسقا كەتكەنىن كەيىن جول­داستارى ەس­تىرتتى. سودان باس­تاپ، شىعىس جاققا كوزىم تالعانشا تەلمىرەتىن بولدىم. بىراق تى­لەۋىم قابىل بولمادى.

ءبىر كۇنى «ىكەي مايداندا قازا تاپتى» دەگەن سۋىق حاباردى ەستىپ، العاشىندا سەن­بەدىم. ويتكەنى قىلىشپەن قىلدى قيىپ تۇسىرەتىن، امال-ايلاعا جەتىك، اسىرە­سە ات ۇستىندە شەبەر سايىسكەر، ونى جاۋ ولتىرەدى دەگەن وي مەندە مۇلدە بولمادى.

اقىرى جارىمنىڭ ولگەنى شىن ەكەن. مايداندا بىرگە بولعان دوستارى ونىڭ اسقان ەرلىكپەن قازا تاپقانى جايلى ايتىپ كەلدى. ۇلكەن قالادا ىكەيسىز ءومىر سۇرگىم كەلمەدى. ءۇي-مۇلكىم، جيعان دۇنيەمدى تارك ەتىپ، ينە-ءجىپ تە الماي تاستادىم دا تۋعان اۋى­لىما تارتىپ كەتتىم. ويتكەنى، ءبىر جىل بۇرىن ىكەي مەنىڭ توركىن جۇرتىما قايىن­شىلاپ كە­لىپ، ولارمەن تانىسقان ەدى. ونى ءبارى بىلەتىن. تۋعان-تۋىس، اۋىل-ايماق مەنى جىلاپ-ەڭىرەپ قارسى الدى. قارت انام:

– بۇل عۇمىرىمدا تاماشا كۇيەۋ بالام بولعانى ءۇشىن تاڭىرگە ريزا ەدىم. ول دا باياندى بولمادى، – دەپ ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولدى. وسى ءبىر قارالى كۇننەن كەيىن كوپ جىل وكسۋمەن ءومىر وتكىزدىم. مەندەگى تاعى ءبىر وكىنىش: ىكەي فوتوعا ءتۇسۋ­دى قالاماعاندىقتان ونىڭ جانسىز بەي­نەسى ساقتالمادى. بىراق جارىمنىڭ قاپ-قارا قاسى، شيراق قيمىلى، ءازىل-قال­جىڭ­عا تولى سوزدەرى مەن ۇشقىن شاشىپ قارايتىن قوڭىر كوزدەرى ماڭگى جادىمدا ساقتالدى» دەپتى.

وسى موڭعول جەڭگەمىز تۋعان جەرىنە بارىپ مال باعىپتى. جالعىز اناسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ اينالىپ ۇلان-باتىرعا كەلىپ، تەمىرجولشىلار مادەنيەت ۇيىندە تىگىنشى، كەيىن وسىندا تازالاۋشى بولىپ ءجۇرىپ دۇنيەدەن ءوتىپتى.

ح.داباسەرەن (ح.داۆااتسەرەن)، باتىردىڭ قول استىنداعى جاۋىنگەر

ىكەي ميزام ۇلىنىڭ قول استىندا اسكەري بورىشىن وتەگەن جانە مايدان شە­بىندە بىرگە بولعان جاۋىنگەر ح.دا­باسەرەننىڭ 1969 جىلى «ۇنەن» گازە­تىنە جاريالانعان «لەيتەنانت ىكەي ماڭگى ەسىمىزدە» اتتى ەستەلىگىندە: «1937 جىلى قوبدا ايماعىنان اسكەر قاتارىنا شاقى­رىل­دىم. ۆزۆود كومانديرى ىكەي دەگەن قازاق ەكەن. باستىعىمىزدىڭ قاتاڭ تاربيەسىنىڭ ارقاسىندا ۆزۆودىمىز ديزيزيانىڭ ۇزدىكتەر قاتارىندا بولدى. 1939 جىلى ماۋسىم ايىندا مايدانعا اتتاندىق. مەن سامدىن دەگەن پۋلەمەتشىنىڭ كومەكشىسى ەدىم. بۇل دا باتىس ايماق ادامى-تىن. سو­عىس باس­تالار الدىندا ىكەيدى مايدان قول­باسشىلارى 6-شى اتتى ديۆيزيانىڭ 15-ءشى پولكى 4-ءشى سۇمىنعا كوماندير ەتىپ تا­عايىندادى. ىكەي باتىس ايماقتىق، ياعني جەر­لەسى سامدىن ەكەۋىمىزدى وزىمەن بىرگە الا كەتتى... شىلدەنىڭ سوڭىنا تامان ءبىزدىڭ سۇمىن گولىكتى مانقىن (گولوگتى مانحان) شايقاسىنا قاتىستى. جاۋدىڭ بەكىنىسىن بۇزىپ، شابۋىلعا ءوتۋ وتە قيىن بولدى. ىكەي ءوزى باستاپ، جاۋدىڭ شەبىن بۇزىپ كىرىپ، سامۋرايلاردى شەتىنەن جامساتىپ بارا جاتتى. ءبىر كەزدە كومانديرىمىزگە وق يگەن­دەي بولدى. جۇگىرىپ بارسام، وڭ قولى­نا وق ءتيىپتى. جاراسىن تاڭىپ بەردىم. ماعان «قولمىلتىعىمدى وقتا» دەپ بۇيىر­دى. مەن بۇيرىعىن ورىنداپ، ءوز ورنىما كەتتىم... سوعىس سايابىرسىعان تۇستا جۇگىرىپ كەلسەم، كومانديرىم پيستولەتىن قىسىپ ۇستاپ وتىرعان بويى جان تاپسىرىپتى. ءدال قاسىندا جەتى جاپوننىڭ ولىگى جايراپ جاتتى. دەرەۋ ىكەيدىڭ ءولى دەنەسىن يىعىما سالىپ، شتاب ورنالاسقان اۋماققا جەتكىزدىم...».

ا.شارتولعاي،

تانىمال جازۋشى

بۇل ەستەلىكتى شارتولعاي بەرتىندە 4-ءشى سۇمىن جاۋىنگەرى، ياعني ىكەيدىڭ سار­بازىنا جولىعىپ جازىپ العان ەكەن. ەس­تەلىكتە: «جاۋدىڭ زەڭبىرەك اتاكاسى ءبىزدىڭ پولكتى اتتاپ باستىرمادى. بۇل جاعداي ءارى قاراي جالعاسار بولسا، ەشكىم ءتىرى قالماس ەدى. وسىنداي قيىن ساتتە پولك باستىعى داندار ءبىزدىڭ 4-ءشى سۇ­مىندى جاڭبىرشا جاۋعان زەڭبىرەك سناريادتارىنىڭ استىندا شابۋىلعا ءوتىپ، جاۋدىڭ شەبىن بۇزۋدى بۇيىردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ىكەي باسقارعان سۇ­مىن «جاندى بومباعا» اينالدى. ىكەڭ ۇرانداپ اتقا قوندى. جاۋ شەبىنە اندىزداي اتىلدىق. اتپەن شاۋىپ بارا جاتقان ىكەيدىڭ ءدال قاسىنا سنارياد جارىلدى. جارىستىڭ كۇشتىلىگى سونشالىق كوماندير مىنگەن اتتىڭ باسى دەنەسىنەن ءبولىنىپ ۇشىپ كەتتى. مۇنى كورگەن جاۋىنگەرلەر ساسقالاقتاپ، تىزگىن تارتقاندا ىكەي «توقتاماي شابىڭدار!» دەپ ايعاي سالىپ، ءوزى بۇك ءتۇسىپ وتىرىپ قالدى. ول كىسىنىڭ ىشەك-قارىنى اقتارىلىپ سىرتقا شىعىپ قالعان ەكەن».

م.سەدەنداش (م.تسەدەنداش)،

حالحىن-گول شايقاسىنىڭ ارداگەرى، پولكوۆنيك

بۇل جازبا 1969 جىلى «ۇنەن» گازە­تى­نىڭ 151-ءشى سانىندا «تاۋ قىرانى ىكەي» دەگەن اتپەن جاريالانىپتى. بۇل ەستە­لىك­تە: ء«بىزدىڭ جاۋىنگەرلەر جاۋدىڭ شەتكى قور­عانىسىن بۇ­زىپ، ەكىنشى شەبىنە تۇم­سىق تىرەپ قىرعىن سوعىس سالدى. ءبىر ارەدىكتە ىكەي­دىڭ «جاۋىنگەرلەر العا،­ جاۋعا ءولىم! ۇم­تى­لىڭدار!» دەگەن قاھار­لى داۋىسى ەس­تىل­دى. ارىستانداي اتىل­عان كو­مانديردىڭ ىزىنە ەرگەن سولداتتاردى­ توقتاتۋ قايدا، ولار­دىڭ جولىندا جاۋدىڭ ۇيىلگەن ولىگى قال­دى. وسى كەزدە جا­پونداردىڭ زەڭبىرەگى زىر­كىلدەپ وقتى جاڭبىرشا توكتى. ولار ءوز اس­كەرىن دە، ءبىزدى دە ايامادى. ەكى جاق قاتار قى­رىلدى. بۇل 1939 جىلدىڭ 24 شىلدەسى ەدى. وسى شايقاستىڭ نا­تيجەسىندە كەڭەس-موڭ­عول اسكەرىنە شابۋىلعا وتەتىن جول اشىلدى».

سوڭعى جاڭالىقتار

ەگەمەندىكتەر ەلگە شىقتى

قازاقستان • بۇگىن، 11:19

ەلوردا ورتالىعىندا اۆتوكولىك ورتەندى

قازاقستان • 15 قاراشا، 2019

ءباسپاسوز ءرولى – باستى ماسەلە

ادەبيەت • 15 قاراشا، 2019

قازاقستانعا شەتەلدىك بانكتەر كەلەدى

ەكونوميكا • 15 قاراشا، 2019

قوستاناي فيلارمونياسىنا 75 جىل تولدى

رۋحانيات • 15 قاراشا، 2019

جاڭا ۇلگىدەگى كولىكتەر

قوعام • 15 قاراشا، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار