تاۋەلسىزدىككە دەيىن, سوناۋ « ۇلى» دەگەن ءسوزدى «ۇلتشىلدىق» دەپ تۇسىنەتىن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە-اق ۇلتتىق نامىستىڭ الداسپانى بولىپ جارقىلداپ, قوعاداي جاپىرعان تەگەۋرىندى تەمىر جۇيەگە ىشكى قارسىلىعىن «قىدىربەك ۇلى» دەگەن اتپەن قايمىقپاي بىلدىرگەن تانىمال قالامگەرگە تاعزىم 90 جىلدىعىمەن بايلانىستى ءورىس الدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە قاتارداعى ءتىلشى بولىپ كەلىپ باس رەداكتورعا دەيىنگى بارلىق قىزمەت ساتىسىنان وتكەن, جوعارعى كەڭەسكە ەكى مارتە دەپۋتات, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ توراعاسى بولعان, تالاي ءجۋرناليستى تاربيەلەپ شىعارعان ۇستازدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ شاراسىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن مەملەكەتتىك فيلارمونيا مەن قازاقستان كومپوزيتورلار وداعى ۇيىمداستىردى.
حالقىمىزدى قاراساي, قازىبەك, ناۋرىزباي سەكىلدى تاريحي تۇلعالارمەن تابىستىرۋدا ءبىر ادامداي تەر توككەن ب.قىدىربەك ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ەلى ءالى ۇمىتا قويعان جوق. دەربەستىكتىڭ ءدامىن جاڭا تاتىپ تۇرىپ «جەر ساتۋعا بولمايدى, ساقتان, جۇرتىم!» دەگەن دە شىندىقتىڭ جۇزىنە تۋرا قاراپ وتكەن قازاقتىڭ قايسار ۇلى بولاتىن. ەلىنە ادال پەرزەنتكە ۇلاعاتتى قۇرمەت كورسەتۋ – تىرىلەردىڭ پارىزى. مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆانىڭ قۇتتىقتاۋىن قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ رەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ارمان جۇدەباەۆ وقىپ بەردى. بۇگىندە جاسى 100-گە كەلگەن ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستانمەن» ەتەنە بايلانىستا, قۇرداس بولىپ قاناتتاسىپ عۇمىر كەشكەن بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ 90 جىلدىق تورقالى تويىنا باس باسىلىمنىڭ باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى دە ساحنادان ءوز جۇرەكجاردى لەبىزىن جولدادى.
كەشتە بالعابەك قىدىربەك ۇلى مەن بالنۇر قىدىربەكتىڭ شىعارمالارى ورىندالدى. سالتاناتتى كەش قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بالنۇر قىدىربەكتىڭ سۇيىكتى اكەسىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ جازعان «بالعابەك» اتتى سيمفونيالىق كۇيىمەن اشىلدى. ديريجەر ءمۇسىلىم امزەنىڭ جەتەكشىلىگىمەن مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەستر سۇيەمەلدەگەن شىعارما اكەگە دەگەن ساعىنىش پەن اڭساۋدى ساحنادان توگىلىتىپ تۇرعاندا, تالاي ادامنىڭ كوكىرەگىندە الاتاۋدىڭ بەكزادا بالعابەگىنىڭ بەينەسى ك ۇلىمسىرەپ قايتا ويانعانداي كۇي كەشتى.
بالعابەك قىدىربەك ۇلى اعا باسىلىمعا باسشىلىق جاساۋىمەن بىرگە, وتكىر-وتكىر فەلەتوندار, سىن-سىقاق, ساتيرالىق شىعارمالار جازعان, «ەشكىمگە ايتپا», «شايتاننىڭ شاتاعى», «قارا ساندىق», «مازداعان شىراق», «ۇرىنىڭ ەنشىسى», «اقپا قۇلاق», «اقىماقتىڭ ميى» سەكىلدى بىرنەشە جيناقتار شىعارعان. جازۋشى شىعارماشىلىعىنان باستى ورىن الاتىن ونىڭ وسى ساتيرالىق سيپاتتاعى شىعارمالارىن ورايىمەن ەسكە الىپ, سالتاناتتى كەشتە ساتىمەن پايدالانىلعانى كەشتىڭ ۇتىمدى تۇسى بولدى. تالاي ساحنا ساڭلاعىن شىڭداپ جۇرگەن بەلگىلى دراما شەبەرى ەرعالىم توكەەۆ ورىنداعان قىسقا ينتەرمەديادان ب.قىدىربەك ۇلىنىڭ بودان بولىپ جۇرگەن كەزدەگى قۇلدىق سانا كورىنىسىن قالاي اجۋالاعانى كورىندى. «العاش مەنى باسشى قىزمەتكە ۇسىنعاندا, وسى ومالىپ قالعان «وۆتى» الماعانىما دا قوراعا تۇسكەن ۇرىداي كىنالى بولعانىم بار. ورتالىق كوميتەت بيۋروسىندا «مىناۋ قازاق گازەتىنىڭ قالاي رەداكتورى بولماق, ازەربايجان ەمەس پە؟» دەپ سول كەزدەگى حاتشىنىڭ ءبىرى مەلنيك قويىپ قالعان. سوندا قازاق اتىمەن وسكەن, «بىلگىر» قازاقتىڭ ءبىرى: «جوق, بۇل يادوۆيتىي دەگەن ءسوز» دەپ جىبەرگەنى. «ۋلى رەداكتور بولادى دەسەڭشى» دەپ كۇلدى باسقالارى. جانىنداعىدان تۇسىنىك العان ماسكەۋدەن كەلگەن باستىق ءبىر كوزىن اسا قاراپ, ءبىر كوزىن باسا قاراپ «بۇدان ۇلتشىلدىق ءيسى شىعىپ تۇرعان جوق پا»؟» دەپ ەدىرەيىپ-اكىرەيىپ شىعا كەلدى. ءسويتىپ بيۋرودان بەلى كەتكەن جىلقىداي قيرالاڭداپ زورعا ءوتتىم...». ايعايلاپ ايتا المايتىن تار زاماندا ازاماتتىق ءۇنىن سىنالاتىپ ساتيراعا سىيدىرعان ادەبيەت سايىپقىرانى ناعىز ۇلتشىل, ۇلتجاندى ۇل ەكەنىن ەشقاشان بۇگىپ قالماعان. ءبارىن دە ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرعان كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە نوقتاعا باسى سىيماي تەگىندەگى «وۆ» دەگەن جالعاۋدان باس تارتقان مۇنداي باتىر مىنەزدىڭ بارلىق بۋىن مەن ۇرپاققا بىردەي جاراسىمدى بولاتىنىن ساليحالى كەشتىڭ تاعىلىمى انىق ۇعىندىردى.
كومپوزيتور بالنۇر قىدىربەكتىڭ «قالقامان-مامىر» وپەراسىنان «مامىر» ارياسىن ورىنداعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى گۇلزات داۋىرباەۆانىڭ, «كوكەناي» ارياسىن شىرقاعان ءىلياس ارتىعاليەۆتىڭ, «قالقامان» ارياسىن اۋەلەتكەن دارحان جولدىباەۆتىڭ دياپازونى كەڭ داۋىسى زال ءىشىن كەرنەي, ءار كەۋدەگە ءمولدىر شىق بولىپ قوناقتاپ جاتتى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءمۇسىلىم امزە ديريجەرلىك ەتەتىن مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترى, سونداي-اق كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە باس ديريجەرى ب.دەمەۋوۆ باسقاراتىن ب.بايقاداموۆ اتىنداعى حور كاپپەلاسىنىڭ ونەرى دە قالامگەرگە ارنالعان كەشتىڭ كوركەمدىگىن ارتتىرا ءتۇستى.
ب.قىدىربەكتىڭ كۇردەلى سيمفونيالىق شىعارمالارىنىڭ ءبىرى «رەكۆيەم», ءسوزىن اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆ جازعان وسى «رەكۆيەمنىڭ» V-ءشى ءبولىمى «Et resurrexit – بالعابەكتى» اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءبىر توپ ءارتىسىنىڭ اكادەميالىق ورىنداۋىنا كورەرمەن دۋىلداتا قول سوقتى.
ءار كەشتىڭ ءوز عيبراتى بار. سالتاناتتى جيىننىڭ كوپشىلىكتى ريزا ەتىپ, رۋحىن وياتقان اسەرلى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى – دەرەكتى فيلم تاسپاسىنان بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قاسيەتىن ايعاقتاي تۇسەتىن 1992 جىلدارى جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ جۇرگەن كەزىندە ايتقان ءسوزىن بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان ەرلىكپەن پارا-پار باعالاۋعا بولاتىنداي. ازاتتىقتىڭ اق تاڭىنىڭ ەندى عانا سىبىرلەپ اتىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, پارلامەنت تورىنەن ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاقتاي ازاماتتىق ويىن اشىق ءبىلدىرۋى ونىڭ ءتىلىن تەك شىندىق ءۇشىن توسەيتىن تۋراشىلدىعىنىڭ دالەلى ىسپەتتى. «قۇرمەتتى دەپۋتاتتار! كورشى مەملەكەتتەر «وزبەكستان رەسپۋبليكاسى», «قىرعىزستان رەسپۋبليكاسى» دەگەن اتاۋدى قالاپ الدى. وسى تۇرعىدا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتالۋى تۋرالى ۇسىنىسىنا كوڭىلىم جاتپاي تۇر. سەبەبى بىلاي. باسقانى قويعاندا ونداعان جىلدار بويى ءوزىمىزدىڭ باۋىرىمىز بولىپ سانالىپ كەلگەن وداقتاس رەسپۋبليكالار تۇرعىندارى دا قازاقستانىڭ نە, قىرعىزستانىڭ نە, تاجىكستانىڭ نەبارى بىردەي بولىپ, اجىراتا المايتىن. امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن ەۋروپا ەلدەرى ءبىزدى ءالى دە روسسيا بولشەگى رەتىندە قارايتىنى جاسىرىن سىر ەمەس. كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەي, ءبارىمىزدى شاتاستىراتىنى كۇمان تۋعىزبايدى. قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, قازاقستان, تۇرىكمەنستان, تاعى اۋعانستان مەن پاكىستان, ءۇندىستان بار, سۋار دەيتىن شىعىس تۇركىستان, ءوزىن اياستان دەيتىن ارمەنيا بار... وركەنيەتتى مەملەكەتتەرمەن تەرەزەمىز تەڭ بولسىن دەسەك, مەملەكەت اتاۋىن ناقتىلى قويۋدان باستايىق. بەس عاسىر بويى ەجەلگى اتاۋىمىز قازاق حاندىعى بولدى. وسىعان سۇيەنىپ, ەلىمىزدى «قازاق رەسپۋبليكاسى» دەيىك. قازاق – مەملەكەت نەگىزىن قالاعان ۇلت اتاۋى, ال رەسپۋبليكا – مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ بەلگىسى» دەيدى تاۋەلسىزدىك ەندى عانا ءتاي-ءتاي باسقان تار ۋاقىتتا ازاماتتىق ىرىلىكپەن اتوي سالىپ.
بار سانالى عۇمىرىندا قارا سوزگە قامشى باسىپ, قازاقى بولمىسىنا قىلاۋ تۇسىرمەي وتكەن ارداقتى ۇل بالعابەك قىدىربەك ۇلى سول جوعارعى كەڭەستىڭ تورىنەن «مينيستر مىرزالار, مىندەتتەرىڭىزدى ادال اتقارىپ, ناندارىڭىزدى ادال جەڭىزدەر» دەيتىن اتاقتى سوزىمەن القالاعان جۇرتىنا جاقسى زاماننىڭ جالعىز عانا كەپىلى ۇلتىن ءسۇيىپ, ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت قىلۋ ەكەنىن تۇڭعيىعى تەرەڭ جانارىمەن ءبىلدىرىپ, مازمۇنى تەرەڭ, ماعىنالى كەشىنىڭ جىپ-جىلى اسەرىمەن شىعارىپ سالدى.
الماتى
