رۋحانيات • 23 قىركۇيەك، 2019

الاتاۋدىڭ اقيىعى

97 رەتكورسەتىلدى

الماتىداعى جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلار­مونياسىنىڭ ۇلكەن زالىندا بەلگىلى جازۋشى، جۋرناليست، قوعام قايراتكەرى بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ 90 جاسقا تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىن ءوتتى.

تاۋەلسىزدىككە دەيىن، سوناۋ « ۇلى» دەگەن ءسوزدى «ۇلتشىلدىق» دەپ تۇسىنەتىن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە-اق ۇلتتىق نامىستىڭ الداس­پانى بولىپ جارقىلداپ، قوعاداي جاپىرعان تەگەۋرىندى تەمىر جۇيەگە ىشكى قارسىلىعىن «قىدىربەك ۇلى» دەگەن اتپەن قايمىقپاي بىلدىرگەن تانى­مال قالامگەرگە تاعزىم 90 جىل­دى­عىمەن بايلانىستى ءورىس الدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازە­تىنە قاتارداعى ءتىلشى بولىپ كەلىپ باس رەداكتورعا دەيىنگى بار­لىق قىزمەت ساتىسىنان وتكەن، جو­عارعى كەڭەسكە ەكى مارتە دەپۋ­تات، قازاقستان جۋرناليستەر ودا­عىنىڭ توراعاسى بولعان، تالاي ءجۋر­ناليستى تاربيەلەپ شىعارعان ۇس­تازدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ شارا­سىن مادەنيەت جانە سپورت مي­نيس­ترلىگىنىڭ قولداۋىمەن مەم­لەكەتتىك فيلارمونيا مەن قازاق­ستان كومپوزيتورلار وداعى ۇيىم­داستىردى.

حالقىمىزدى قاراساي، قا­زى­بەك، ناۋرىزباي سەكىلدى تا­ري­حي تۇلعالارمەن تابىستىرۋ­دا ءبىر ادامداي تەر توككەن ب.قى­دىر­بەك ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ەلى ءالى ۇمىتا قويعان جوق. دەربەستىكتىڭ ءدامىن جاڭا تاتىپ تۇرىپ «جەر ساتۋعا بولمايدى، ساقتان، جۇرتىم!» دەگەن دە شىندىقتىڭ جۇزىنە تۋرا قاراپ وتكەن قازاقتىڭ قايسار ۇلى بولاتىن. ەلىنە ادال پەرزەنت­كە ۇلاعاتتى قۇرمەت كورسەتۋ – تىرى­لەردىڭ پارىزى. مادەنيەت جا­نە سپورت ءمينيسترى اقتوتى را­يىم­قۇلوۆانىڭ قۇتتىقتاۋىن قۇر­مانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كون­سەرۆاتوريانىڭ رەكتورى، قا­زاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايرات­كەرى ارمان جۇدەباەۆ وقىپ بەردى. بۇگىندە جاسى 100-گە كەلگەن ەل گا­زەتى «ەگەمەن قازاقستانمەن» ەتە­نە بايلانىستا، قۇرداس بولىپ قاناتتاسىپ عۇمىر كەشكەن بال­عابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ 90 جىلدىق تورقالى تويىنا باس با­سى­لىمنىڭ باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى دە ساحنادان ءوز جۇ­رەكجاردى لەبىزىن جولدادى.

كەشتە بالعابەك قىدىربەك ۇلى مەن بالنۇر قىدىربەكتىڭ شى­عارمالارى ورىندالدى. سال­تا­ناتتى كەش قازاقستان كومپو­زي­­تورلار وداعىنىڭ توراعاسى، مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەا­­تى بالنۇر قىدىربەكتىڭ سۇ­­يىكتى اكەسىنىڭ ارۋاعىنا با­عىش­تاپ جازعان «بالعابەك» ات­تى سيمفونيالىق كۇيىمەن اشىل­دى. ديريجەر ءمۇسىلىم امزەنىڭ جەتەكشىلىگىمەن مەم­لە­كەتتىك سيمفونيالىق وركەستر سۇ­يەمەلدەگەن شىعارما اكەگە دەگەن ساعىنىش پەن اڭساۋدى ساحنادان توگىلىتىپ تۇرعاندا، تالاي ادامنىڭ كوكىرەگىندە الاتاۋدىڭ بەكزادا بالعابەگىنىڭ بەينەسى ك ۇلىمسىرەپ قايتا ويانعانداي كۇي كەشتى.

بالعابەك قىدىربەك ۇلى اعا باسىلىمعا باسشىلىق جا­ساۋى­مەن بىرگە، وتكىر-وتكىر فەلەتون­دار، سىن-سىقاق، ساتيرالىق شى­عارمالار جازعان، «ەشكىمگە ايتپا»، «شايتاننىڭ شاتاعى»، «قارا ساندىق»، «مازداعان شى­راق»، «ۇرى­نىڭ ەنشىسى»، «اق­پا قۇلاق»، «اقى­ماقتىڭ ميى» سە­كىلدى بىرنەشە جي­ناق­تار شى­عارعان. جازۋشى شى­عارما­شى­لىعىنان باستى ورىن الا­تىن ونىڭ وسى ساتيرالىق سي­پاتتاعى شىعارمالارىن ورايى­مەن ەسكە الىپ، سالتاناتتى كەشتە ساتى­مەن پايدالانىلعانى كەشتىڭ ۇتىمدى تۇسى بولدى. تالاي ساحنا ساڭلاعىن شىڭداپ جۇرگەن بەلگىلى دراما شەبەرى ەرعالىم توكەەۆ ورىنداعان قىسقا ينتەرمەديادان ب.قىدىربەك ۇلىنىڭ بودان بولىپ جۇرگەن كەزدەگى قۇلدىق سا­نا كورىنىسىن قالاي اجۋالاعانى كورىندى. «العاش مەنى باسشى قىزمەتكە ۇسىنعاندا، وسى ومالىپ قالعان «وۆتى» الماعانىما دا قوراعا تۇسكەن ۇرىداي كىنالى بولعانىم بار. ورتالىق كوميتەت بيۋروسىندا «مىناۋ قازاق گازە­تى­نىڭ قالاي رەداكتورى بولماق، ازەر­بايجان ەمەس پە؟» دەپ سول كەز­دەگى حاتشىنىڭ ءبىرى مەلنيك قويىپ قالعان. سوندا قازاق اتىمەن وسكەن، «بىلگىر» قازاقتىڭ ءبى­رى: «جوق، بۇل يادوۆيتىي دەگەن ءسوز» دەپ جىبەرگەنى. «ۋلى رەداكتور بولادى دەسەڭشى» دەپ كۇلدى باسقالارى. جانىنداعىدان تۇسىنىك العان ماسكەۋدەن كەلگەن باستىق ءبىر كوزىن اسا قاراپ، ءبىر كوزىن با­سا قاراپ «بۇدان ۇلت­شىلدىق ءيسى شىعىپ تۇرعان جوق پا»؟» دەپ ەدىرەيىپ-اكىرەيىپ شىعا كەل­دى. ءسويتىپ بيۋرودان بەلى كەتكەن جىلقىداي قيرالاڭداپ زورعا ءوت­تىم...». ايعايلاپ ايتا المايتىن تار زاماندا ازاماتتىق ءۇنىن سىنالاتىپ ساتيراعا سىيدىرعان ادەبيەت سايىپقىرانى ناعىز ۇلت­شىل، ۇلتجاندى ۇل ەكەنىن ەشقا­شان بۇگىپ قالماعان. ءبارىن دە ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرعان كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە نوقتاعا باسى سىيماي تەگىندەگى «وۆ» دەگەن جالعاۋدان باس تارتقان مۇنداي باتىر مىنەزدىڭ بارلىق بۋىن مەن ۇرپاققا بىردەي جاراسىمدى بولاتىنىن ساليحالى كەشتىڭ تا­عىلىمى انىق ۇعىندىردى.

كومپوزيتور بالنۇر قىدىر­بەكتىڭ «قالقامان-مامىر» وپە­­را­سىنان «مامىر» ارياسىن ورىن­داعان قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى گۇلزات دا­ۋىر­باەۆانىڭ، «كوكەناي» ارياسىن شىرقاعان ءىلياس ارتىعاليەۆتىڭ، «قالقامان» ارياسىن اۋەلەتكەن دارحان جول­دىباەۆتىڭ دياپازونى كەڭ داۋىسى زال ءىشىن كەر­نەي، ءار كەۋ­دەگە ءمولدىر شىق بولىپ قوناقتاپ جاتتى. قا­زاق­­ستاننىڭ ەڭبەك سى­ڭىر­گەن قايراتكەرى ءمۇسىلىم امزە ديري­جەرلىك ەتەتىن مەملەكەتتىك سيم­فو­نيالىق وركەسترى، سونداي-اق كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە باس ديريجەرى ب.دەمەۋوۆ باسقاراتىن ب.بايقاداموۆ اتىنداعى حور كاپ­پە­لاسىنىڭ ونەرى دە قالامگەرگە ارنالعان كەشتىڭ كوركەمدىگىن ارتتىرا ءتۇستى.

ب.قىدىربەكتىڭ كۇردەلى سيم­فو­نيالىق شىعارمالارىنىڭ ءبىرى «رەكۆيەم»، ءسوزىن اقىن تۇ­مان­باي مولداعاليەۆ جازعان وسى «رەك­ۆيەمنىڭ» V-ءشى ءبولىمى «Et resurrexit – بالعابەكتى» اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى­نىڭ ءبىر توپ ءارتىسىنىڭ اكا­دە­ميالىق ورىنداۋىنا كورەر­مەن دۋىلداتا قول سوقتى.

ءار كەشتىڭ ءوز عيبراتى بار. سالتاناتتى جيىننىڭ كوپشىلىكتى ريزا ەتىپ، رۋحىن وياتقان اسەرلى كو­رىنىستەرىنىڭ ءبىرى – دەرەكتى فيلم تاسپاسىنان بالعابەك قىدىر­بەك ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قاسيەتىن ايعاقتاي تۇسەتىن 1992 جىلدارى جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ جۇرگەن كەزىندە ايتقان ءسوزىن بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان ەرلىكپەن پارا-پار باعالاۋعا بولاتىنداي. ازاتتىقتىڭ اق تاڭىنىڭ ەندى عانا سىبىرلەپ اتىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان، پارلامەنت تورىنەن ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىنا الاڭ­داپ، قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇ­تاقتاي ازاماتتىق ويىن اشىق ءبىلدىرۋى ونىڭ ءتىلىن تەك شىندىق ءۇشىن تو­سەيتىن تۋراشىلدىعىنىڭ دالەلى ىسپەتتى. «قۇرمەتتى دەپۋتاتتار! كور­شى مەملەكەتتەر «وز­بەكستان رەس­پۋبليكاسى»، «قىر­­عىزستان رەس­پۋبليكاسى» دەگەن اتاۋدى قالاپ الدى. وسى تۇر­عىدا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتالۋى تۋرالى ۇسىنىسىنا كو­ڭىلىم جاتپاي تۇر. سەبەبى بىلاي. باسقانى قويعاندا ونداعان جىلدار بويى ءوزىمىزدىڭ باۋىرىمىز بولىپ سانالىپ كەلگەن وداقتاس رەسپۋبليكالار تۇر­عىن­دارى دا قازاقستانىڭ نە، قىرعىزستانىڭ نە، تاجىكستانىڭ نەبارى بىردەي بولىپ، اجىراتا المايتىن. امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن ەۋروپا ەلدەرى ءبىزدى ءالى دە روسسيا بولشەگى رە­تىندە قارايتىنى جاسىرىن سىر ەمەس. كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىل­مەي، ءبارىمىزدى شاتاستىراتىنى كۇمان تۋعىزبايدى. قىرعىزستان، وزبەكستان، تاجىكستان، قازاقستان، تۇرىكمەنستان، تاعى اۋعانستان مەن پاكىستان، ءۇندىستان بار، سۋار دەيتىن شىعىس تۇركىستان، ءوزىن اياستان دەيتىن ارمەنيا بار... وركەنيەتتى مەملەكەتتەرمەن تەرە­زەمىز تەڭ بولسىن دەسەك، مەملەكەت اتاۋىن ناقتىلى قويۋدان باستايىق. بەس عاسىر بويى ەجەلگى اتاۋىمىز قازاق حاندىعى بولدى. وسىعان سۇيەنىپ، ەلىمىزدى «قازاق رەسپۋبليكاسى» دەيىك. قازاق – مەملەكەت نەگىزىن قالاعان ۇلت اتاۋى، ال رەسپۋبليكا – مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ بەلگىسى» دەيدى تاۋەلسىزدىك ەندى عانا ءتاي-ءتاي باسقان تار ۋاقىتتا ازاماتتىق ىرىلىكپەن اتوي سالىپ.

بار سانالى عۇمىرىندا قارا سوزگە قامشى باسىپ، قازاقى بولمىسىنا قىلاۋ تۇسىرمەي وتكەن ارداقتى ۇل بالعابەك قى­دىر­بەك ۇلى سول جوعارعى كەڭەستىڭ تورىنەن «مينيستر مىر­زالار، مىندەتتەرىڭىزدى ادال اتقارىپ، ناندارىڭىزدى ادال جەڭىزدەر» دەيتىن اتاقتى سوزىمەن القالاعان جۇرتىنا جاقسى زاماننىڭ جال­عىز عانا كەپىلى ۇلتىن ءسۇيىپ، ەلىنە قالت­قىسىز قىزمەت قىلۋ ەكە­نىن تۇڭ­عيىعى تەرەڭ جانارىمەن ءبىلدىرىپ، مازمۇنى تەرەڭ، ما­عى­نالى كەشىنىڭ جىپ-جىلى اسە­رىمەن شىعارىپ سالدى.

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • بۇگىن، 12:04

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:20

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

ۇقساس جاڭالىقتار