قوعام • 20 قىركۇيەك، 2019

ماڭىزدى مىندەتتەرگە ماماندارىمىز دايار ما؟

18 رەتكورسەتىلدى

تاۋەلسىز قازاقستاندى قا­؛لىپ­؛تاستىرۋ ءۇشىن ەلباسىمىز باعىن­؛دىرعان تاريحي بەلەستەردىڭ نەگىزى قوعام مەن مەملەكەت مۇددەسىنە قىزمەت ەتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنت سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپ­؛تى، مەملەكەتتىك شەكارانى بە­؛كىتتى، سىرتتاعى قانداستاردى قاي­؛­؛­؛تارۋ ءىسىن قولعا الدى، ۇلت­؛تىق ۆاليۋ­؛تامىزدى ەنگىزدى، ۇلت­؛تىق قور­؛­؛دى قۇردى، دەربەس عارىش­؛تىق باع­؛دار­؛لامالاردى ىسكە اسىردى. ال سىرتقى ساياسات­؛تا بە­؛دەلدى ەۋرا­؛زيالىق ەكونومي­؛كا مودەلىن جۇزە­؛گە اسىردى، ەلىمىز ەقىۇ-عا جانە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ءتور­؛اعالىق ەتتى، كەلەشەك ماماندار­؛دى دايىنداۋ ءۇشىن «؛بو­؛لاشاق»؛ ار­؛نايى ستيپەنديا­؛سىن تاعايىندادى، «؛ما­؛دەني مۇ­؛را»؛، «؛رۋحاني جاڭ­؛عى­؛رۋ»؛، «؛ۇلى دا­؛ل­؛انىڭ جەتى قىرى»؛ باعدار­؛لامالارى جۇزەگە اسۋدا.

وسىنداي كۇردەلى تاريحي جولدان ءوتۋ بارىسىندا حالىقتىڭ وي-ساناسىن تۇراقتى مەملەكەت قۇرۋ ماسەلەسىندە وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەڭەستىردى. وسى ارقىلى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجى­؛ريبەسىن زەرتتەي وتىرىپ، تاريح­؛تا بولماعان ەل باسقارۋدىڭ قا­؛زاق­؛ستاندىق جاڭا ۇلگىسىن دەمو­؛كراتيالىق جولمەن ورناتتى. ەلباسى ءوزى تاربيەلەگەن تۇلعانى مەملەكەتتى باسقارۋعا ۇسىندى جانە ەلدى باسقارۋ مەن كادر تاعايىنداۋدا ساباقتاستىقتى جالعاستىرۋ جولىن قويدى.

ەگەر دە ءبىز تاريحتى زەردەلەسەك، ەجەلدەن بەرى ەلدى باس­؛قارۋ­؛داعى جەكە تۇلعالاردىڭ، ياعني اكە مەن بالانىڭ نەمەسە ءىرى اس­؛كەر باسشىلارى ؛ مەن تانىمال قاي­؛رات­؛كەرلەردىڭ تاققا تالاسىنداعى كەلىس­؛پەۋشىلىكتەرىنىڭ اسەرىنەن ؛ كوپ­؛تەگەن مەملەكەتتەردىڭ جويى­؛لىپ كەتكەنىن بىلەمىز. وسى­؛نىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ، ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ تۇڭعىش جولداۋىندا ەلباسى يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ساباقتاستىق تاجى­؛ريبەنى ىسكە اسىرۋ جانە ەلى­؛مىزدە كادر دايىن­؛داۋدى زاماناۋي تالاپقا ساي جۇرگىزۋ ماسە­؛لەنى كوتەردى. پرە­؛زيدەنت ەلدىڭ كوكەي­؛ىن­؛دە جۇرگەن كوپتەگەن ماسەلەنى قوزعاي وتىرىپ، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مامان دايىن­؛داۋداعى قازىرگى جاع­؛دايىنا توقتالدى.

تاۋەلسىزدىك العان جىلدار­؛دان بەرى ساپالى ءبىلىم الۋ ماسە­؛لەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كە­؛لەدى. بۇرىنعى كلاسسيكالىق ۇلگى­؛دەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭا يننو­؛ۆاسياعا باعدارلانعان مودەلگە اۋىستىرىلۋدا. بولون كونۆەن­؛سياسىنا قول قويعاننان كەيىن، قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىن­؛دارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ايتارلىقتاي جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ءقازىر ەلىمىزدە ءۇش ساتىلى ءبىلىم الۋ جۇيەسى، ياعني «؛با­؛كالاۆر-ماگيستراتۋرا-رhD دوك­؛تارانتۋرا»؛ جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى ەۋروپالىق جۇيەدەگى ۇلگى ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا قالاي ىسكە اسىرىلىپ جاتىر؟

ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەستىلەۋ &ndash؛ بۇل ەڭ وزەكتى ماسەلە. ءالى كۇنگە دەيىن بۇل پروبلەمانىڭ شەشىمى تابىلعان جوق. ديسكۋسسيالار دا جۇرگىزىلدى، ءبىراق كۇتىلگەندەي نا­؛تيجە جوق. تەست تاپسىرمالارى &ndash؛ ءبىلىم الۋشىنىڭ تەك مەحانيكالىق تۇرعىدا ويلانۋىمەن عانا شەك­؛تەلىپ، ونىڭ شىعارماشىلىق ويلاۋ قابىلەتىن تومەندەتەدى. تەس­؛تىلەۋ شىعارماشىلىق ويلاۋدى السىرەتۋشى فاكتور بولىپ سانالادى. لوگيكالىق تۇرعىدا ويلاناتىن تاپسىرمالاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك، سوندا عانا ونىڭ ساپاسى ارتاتىن بولادى. تەك قورىتىندىلاۋشى تەستىلەۋ فورماسىن قالدىرۋ كەرەك، ەگەر ءبىلىم الۋشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءوز ءبىلىمىن جالعاستىراتىن جاعدايدا عانا ءاربىر جوعارى وقۋ ورنى تالاپكەردىڭ ينتەللەكتۋال­؛دى قابىلەتىن انىقتايتىن، اۋىز­؛شا نەمەسە جازباشا تۇردەگى ەمتيحان قابىلداۋدىڭ فورمالارىن ەنگىزۋ قاجەت. جوعارى ءبىلىم الۋ تەك قابىلەتى جوعارى، دار­؛ى­؛ن­؛­؛­؛ى، عىلىمعا بەيىمى بار ىزدە­؛نۋ­؛شىلەرگە عانا ءتان بولۋى كەرەك.

ۇزدىكسىز ءبىلىم الۋ دەگەنىمىز &ndash؛ دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا باسەكەگە قابىلەتتى زياتكەرلىك ءۇشىن جۇ­؛يەلى تۇردە ۇدايى ءبىلىمدى جەتىل­؛دىرىپ تۇرۋ. ول ءۇشىن بىلىك­؛تى­؛لىكتى جەتىلدىرۋ كۋرستارىن، عىلىمي ءىسساپارلاردى كو­؛بىرەك ۇيىمداستىرعان ءجون. قازاق­؛ستاندا الەمنىڭ باسقا جوو-دا با­؛سەكەگە تۇسە الاتىن مامان دا­؛يىنداۋ ءۇشىن ءبىرىڭعاي ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىن قۇرۋ قاجەت. بۇل جۇيەنى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ-كاسىبي شەبەرلىگىن انىقتايتىن جەكە وقۋ تراەكتورياسىن قالىپتاستىرساق، بۇل بىزگە ءارتۇرلى پاندەردى تاڭداۋ جانە دايىنداۋ ۋاقىتى جاعىنان ۇتىمدى بولار ەدى. جۇمىس وقۋ جوسپارىنا تاڭداۋ پاندەرىنە 70-80% وزگەرىس ەنگىزىپ، جالپى ءبىلىم بەرەتىن پاندەرگە بەرىلەتىن كرەديت سانىن ازايتۋ كەرەك. تەوريانى پراكتيكامەن ۇشتاستىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى نارىق زامانىنداعى باكالاۆردىڭ نەگىزگى مىندەتى جاس­؛تاردى ءبىلىم الۋعا، سونىڭ ىشىندە باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمدىگىنە دايارلاۋ كەرەك.

جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇ­؛را­؛مىنىڭ (پوق) ساپاسى &ndash؛ عىلىمي اتاعى بار وقىتۋشىلاردى كرە­؛ديتتىك جۇيەگە سايكەس قايتا دايار­؛لاۋ كۋرستارىنان وتكىزىپ، عى­؛لىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇر­؛گىزۋگە اتسالىسۋىنا بايلانىستى. ستۋدەنتتەردىڭ وزىندىك جۇمىس­؛تارىنىڭ ساپاسىن جەتىلدىرەتىن تاپسىرمالار دەڭگەيىن قۇراستىرۋ كەرەك. پوق شەبەرلىك كومپەتەن­؛سيا­؛لارىن، شىعارماشىلىق ىزدە­؛نۋ قابى­؛لەتتەرىن، ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىن جوعارى دەڭگەيگە ساي­؛كەس­؛تەندىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.

باكالاۆرياتتان كەيىنگى ءبىلىم الۋ جۇيەسى، ياعني ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا &ndash؛ بۇل تەك عى­؛لىمعا قىزىعۋشىلىعى جانە بەيىمى بار ءبىلىم الۋشىلار ءۇشىن وتە قاجەت ءارى ورىندى. مۇندا ەلى­؛مىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ىر­؛گەلى جا­؛نە قولدانبالى زەرتتەۋ جۇ­؛مىستارىن جۇرگىزەتىن، ينتەللەك­؛تۋالدى قابىلەتى جوعارى ازامات­؛تار عانا جۇمىس ىستەي الادى.

بۇگىندە قازاقستاننىڭ جو­؛عارى وقۋ ورىندارىنا تالاپقا ساي بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. جاڭا عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارى مەن ورتالىقتار كوپتەپ اشىلۋدا. رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن كوپتەپ قاراجات بولىنۋدە. الەمدىك ستاندارتقا ساي بىلىكتى مامان دايىنداۋ &ndash؛ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت. 90 پايىزعا جۋىق عىلىم دوكتورلارى تەك ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. پوق الەمدىك رەيتينگى جوعارى جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋ رەيتينگىن جوعارىلاتۋ كەرەك دەپ ويلاي­؛مىن. بىزگە سان عانا ەمەس، ساپا­؛عا جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىت جەتتى. قازىرگى نارىق زامانىندا باسە­؛كەگە قابىلەتتى، ينتەللەكتۋالدى، عىلىمعا بەيىمى بار، ەل ەكونو­؛مي­؛كاسىن جوعارى دارەجەگە كوتە­؛رەتىن، كوكىرەگى وياۋ، رۋحى بيىك، پاتريوتتىق سەزىمى جوعارى دامى­؛عان ەلجاندى، ۇلتجاندى كادر­؛لار دايىنداۋ &ndash؛ ەل الدىندا تۇر­؛عان ەڭ كوكەيكەستى ءارى وزەكتى پروب­؛لەمانىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن.

جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى ماماندار دايارلاۋدا ەل ەكونوميكاسىنىڭ سۇرانىسىنا جارايتىن جانە جاڭا الەمدىك باعىتتاعى باسەكەلەستىككە ساي كە­؛لە­؛تىن كادرلاردى دايىنداۋ كەرەك. باسشىنىڭ مىندەتى تەك قانا سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ جۇيە­؛سىن ۇيىمداستىرۋ عانا ەمەس، وعان تۇسكەن جاستاردىڭ دۇرىس ماماندىق الۋىنا، ولارعا زامان تالابىنا ساي جاعداي جاسالىنۋى­؛نا كوڭىل ءبولۋ.

بىزدەگى ىسكە اسىرىلىپ جات­؛قان ءۇش باعىتتاعى «؛باكالاۆر-ماگيستراتۋرا-رhD دوكتورانتۋرا»؛ جۇيەسىنە ءتان ەرەكشەلىگىن رەكتور جان-جاقتى قاراستىرىپ، ساننان ساپاعا، جاڭا باعىتتا وزگەرىپ جاتقان ءبىلىم دارەجەسىنە سايكەس مەملەكەتتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ كەرەك. مىسالى، قازىرگى ءىرى جوعارى وقۋ ورىندارىنا كوپتەن تالاس پىكىر تۋدىرىپ جۇرگەن &ndash؛ ۇلتتىق اكادەميانىڭ ينستيتۋتتارىنداعى عىلىمدى دامىتۋ، ونى ەلدىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلتىرۋ ءۇشىن مامانداردى ءىرى وقۋ ورىندارىنا جىكتەۋ ءارى اكادەميالىق دارەجەسىن كوتەرۋ، عىلىمدى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن تۋدىرا وتىرىپ، مامان كادرلار دايارلاۋدى سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي باعىتى بويىنشا توپتاستىرىپ، اكادەميانىڭ بولاشاق عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋ مۇمكىنشىلىگىن تۋعىزۋ ماڭىزدى.

ارينە، بۇل باعىت ءالى دە شە­؛شىمى تابىلاتىن، ونىڭ مىندەتى مەن ماقساتى، قۇرىلىمىن جەتىك تۇسىنە بەرمەيتىن پروبلەمالاردى تۋعىزۋدا. ءار ماماندىقتى دايارلاۋدا اكادەميانىڭ جەتەكشى عالىمدارى سول توپتاستىرىلعان ۋنيۆەرسيتەتتە لەكسيا وقي ما؟ ونىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنا قاتىسا ما؟ وسى جايلى ءالى دە انىقتايتىن ماسەلەلەر وتە كوپ. ءبىراق بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى ماماندار دايارلاۋداعى ولاردىڭ عىلىمي جاڭالىقتار اشۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرا ما؟ (قازۇۋ جانە قازۇتۋ، اكادەميانىڭ بۇ­؛رىن­؛عى ينستيتۋتتارى توپتاستىرىلدى).

ەلىمىزدە ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قانداي ماماندىقتى دايار­؛لا­؛­؛مايىق، ونىڭ نەگىزگى كوزى &ndash؛ مەك­؛تەپتە بەرىلەتىن ءبىلىم ساپا­؛سى. ءبىلىمنىڭ بارلىق جۇيەسى­؛نىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ايماق­؛تارداعى ءمۇعالىم دايىندايتىن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتاردا بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ ستاندارتتارى بىردەي بولۋى ؛ جانە وقۋ جۇيەسىنىڭ ادىستەمەلىك جاعدايلارىن جەتىل­؛دىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءوزىن تاريحي تۇرعىدا قالىپتاسقان، كادرلارى جەتىلگەن ءىرى ۇلتتىق پەدا­؛گوگي­؛كالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە توپتاس­؛تىرۋ كەرەك. سوندا عانا الەمدىك دەڭگەيدەگى سۇرانىسقا ساي كەلەتىن ۇرپاق دايارلايمىز. ءۇش تىلدىلىك باعىتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دە بارلىعىنا بىردەي ۇلتتىق باع­؛دارلاما جاسالۋى كەرەك.  ؛ ؛ ؛ ؛ ؛ ؛ ؛ ؛ ؛

جالپى جوعارى وقۋ ورىن­؛دارى­؛نىڭ سانىن كوبەيتكەننەن گورى، ونى بىتىرەتىن مامانداردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن عىلىمعا قابىلەتتى، ءوي-ورىسى دامىعان ىنتالى، مەكتەپتە جۇرگەننەن-اق سوعان تۇسۋگە ارمانداعان جاستاردى الۋ كەرەك شىعار.

بىزدەگى قازىرگى نارىق زاما­؛نىن­؛ىڭ بارلىق سالادا ەتەك الۋىنا بايلانىستى بۇرىنعى دايارلانعان مامانداردىڭ جاڭا يننوۆاسيالىق تەحنولوگيالار­؛دى يگەرۋى ءۇشىن وندىرىستىك ورىن­؛دارداعى الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋدا ورتا كاسىپتىك جۇيەنى دامىتۋ كەرەك. ياعني عىلىمنىڭ ىقپالى ساپالى ءوندىرىس ورىن­؛دارىنىڭ تەتىگىن شەشۋ ءۇشىن وتە قاجەتتى. مىسالى، گەرمانيا، فران­؛سيا مەن انگليادا ايگىلى 2-3 ۋني­؛ۆەرسيتەتتىڭ الەمدىك اتاعى بول­؛ماسا، قالعاندارى ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بار مامان يەلەرىن دايىندايدى.

ەلباسىنىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى &ndash؛ جاستارعا تەگىن تەحنيكالىق ءبىلىم الۋدى ۇيىمداستىرا وتىرىپ، سونىڭ ناتيجەسىنە تالاپ قويا ءبىلۋ. ءبىز قازاقستاندا ينتەللەكتۋالدى جۇمىسشى تابىن دايىنداعان جوقپىز، العان ديپلومدارى نارىق سۇرانىسىنا ساي ەمەس. اسىعىس ءۇستىرتىن دايار­؛لانعان ماماندار ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا، عىلىمدا جاڭالىق اشۋعا جارامايدى. كەز كەلگەن ماماندىق يەلەرىن دايارلاۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋ قاجەت دەپ سانايمىن.

تاۋەلسىزدىك كەزىندە قازاق­؛ستاندى اگرارلى ەلدەن يندۋس­؛تريالدى ەلگە اينالدىرۋ ءۇشىن تولىپ جاتقان جولدان وتۋگە تۋرا كەلدى. بۇرىننان قالىپ­؛تاس­؛قان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تاجىري­؛بەسىن زەرتتەي وتىرىپ، قازاق­؛ستاننىڭ ەكونوميكاسى جاڭا باعىتتا دامۋعا باعىتتالدى. ارينە، كوپتەگەن قيىندىقتاردى جەڭىپ كەلەمىز، سىرتتان ينۆەس­؛تورلار تارتۋ ارقىلى حالىق كوپ تۇسىنە بەرمەيتىن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قانداي ءرولى بارىن، قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ءتۇسىندى. سوندىقتان تمد ەلدەرىنىڭ بىرىگۋىن العاشقى بولىپ ۇسىنعان دا قازاقستان، ءبىز بۇۇ، دسۇ-عا مۇشە بولدىق. كەڭەس وداعى تۇسىندا قاي عىلىم سالاسى بولسا دا، ءبىر باعىتتا عانا دامىدى.

بۇلاي دامىتۋ قازىرگى ەكونو­؛ميكانىڭ دامۋى مەن تۇراق­؛تانۋىنا ۇلكەن كەدەرگى جاساۋدا. سول كەدەرگىنى جويۋدا ەلباسىنىڭ اتقارعان ءرولى ۇلكەن. ول مامانداردى جان-جاقتى دايارلاۋ، وزىندىك عىلىمي باعىتىن انىقتاۋعا قاراي باعىتتادى. ءتىپتى، ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ وزىندە قانشا مينيسترلەر اۋىستىرىلعانىمەن، ءبىلىمنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە شامالارى جەتكەن جوق. ولار ءار بارعان جەرىنە قاراپ، سول جەردىڭ ءبىلىم باعىتىنىڭ جۇيەسىن ەنگىزدى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن مامانىمىزدىڭ تەحنيكالىق يندۋستريانى دامىتۋعا شاماسى جەتپەدى. رhD دوكتورانتۋرانى جوعارى وقۋ ورىندارىنا بەردى. ولار مامان دايارلاي ما؟ بارلىق اۋىرتپاشىلىقتى جوو اتقارا الا ما؟ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن مەملەكەت جوعارى وقۋ ورىندارىندا مامان دايارلاۋدىڭ ورنىنا، اسىرەسە پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ شاماسى جەتپەيتىن ماگيستراتۋرا مەن رhD دوكتورانتۋرانى، پروفەسسورلىق اتاقتى بەردى. بۇل &ndash؛ كادر دايىن­؛داۋ­؛داعى جاۋاپسىزدىق.

سوندىقتان قىمبات بولسا دا، بۇل سالانىڭ ماماندارى سىرت­؛تان شاقىرتىلۋدا. بىردە-بىر مينيستر ءبىلىم مەن عىلىمدا الەم­؛دىك دەڭگەيگە جەتەتىندەي جاڭا­؛لىق اشقان جوق. مىسالى، عى­؛لىمنىڭ جاڭا يدەياسىن، ماقالانى شەتەل­؛دىڭ يمپاكت-فاكتور جۋرنالىنا بايلاپ قويدى. ولار اقشا تابادى، ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ يدەيالارىن وزىنشە پايدالانادى. ءوزىمىزدىڭ دامىعان ەلدىڭ يدەيا­؛سىن العا شىعارىپ الەم مەم­؛لەكەتتەرى بىزدەن ۇيرەنۋىن ۇيىم­؛داستىرۋىمىز كەرەك. «؛بولاشاق»؛ باعدارلاماسى كوپ مامانداردى دايىندادى. ءبىراق ولاردىڭ 25 پايىزىنىڭ عانا سول ماماندىقتى يگەرۋگە مۇمكىنشىلىكتەرى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلباسى «؛نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتى»؛ اش­؛تى. ەلباسىنىڭ ەكىنشى باتىل قادامى &ndash؛ بىرنەشە شەت ءتىلىن مەڭگەرۋ. قازىرگى پرەزيدەنتىمىز بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىك ءتىلى­؛مىز نەگىز بولۋى ءتيىس دەپ اتاپ كور­؛سەتتى. ياعني بارلىق سالادا قازاق ءتىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك. بۇل تەك عىلىمدى دامىتۋ عا­؛نا ەمەس، ەكونوميكانى دامىتۋدى تۇسىنەتىن ءارى قارىم-قاتىناس جاساي الاتىن، ديپلوماتيالىق ءرولدى اتقارا الاتىن كادرلار دايىنداۋ. وعان مىسال رەتىندە قازۇپۋ-دىڭ وقۋلىقتارىن جانە ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالدارىن ايتا الامىز. بۇلار ءقازىر &ndash؛ اعىل­؛شىن، فرانسۋز، قىتاي، تۇرىك تىل­؛دەرىندە شىعارىلۋدا. ماسەلەن، «؛قازاقستان گەوگرافياسى اتلاسى»؛ جوسپارلانعان 4 تىلدە شىعۋى كەرەك بولاتىن، ءبىراق 3 تىلدە عانا بولسىن دەلىنگەن سوڭ، تۇرىك تىلىندە باسىلماي قالدى. وعان مەملەكەتتىك تۇرعىدا ءمان بەرىلگەن جوق. اتلاس حالىقتىڭ ءوي-ورىسىن، ونىڭ ىشىندە وقۋشىلاردىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋگە قاجەتتى بىردەن-بىر قۇرال. اتالعان اتلاس ءبىلىم بەرۋدە، حالىقتىڭ تانىمىن كەڭەيتۋدە تمد ەلدەرى اراسىندا بۇرىن بولماعان. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جىل سايى­؛ن ىرگەلى جوبالار جاريالايدى. الايدا، ىرگەلى جوبالار تاقىرىپ بويىنشا جىل سايىن جۇمىس قورىتىندىسىن وندىرىسكە ەنگىزە المايدى جانە ونىڭ قورىتىندى ناتيجەسى جاريالانبايدى. كەلەسى قانداي تاقىرىپ بولۋى كەرەك دەگەن ساراپتاما جۇرگىزىلمەيدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «؛ورلەۋ»؛ بىلىكتىلىكتى كوتەرۋ باعدارلاماسى ءۇشىن مەملەكەت اقشاسىن وڭدى-سولدى شاشۋدا. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى 12 جىلدىق مەكتەپ، كوللەدج، دارىندى مەكتەپتەردەگى تۇراقتى وقۋلىق انا تىلىندە بولۋى شارت. قازىرگى كوپتەگەن وقۋلىقتى جازۋدا نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ باعدارلاماسى باسشىلىققا الىنادى. ءبىراق سونى تالداماي، جىل سايىن وقۋلىقتار شىعارىلادى. وقۋلىقتاردى كىم بولسا سول جازادى. قالىپتاسقان اۆتورلاردى، ونى تالدايتىن سا­؛راپشىلاردى تاڭداۋدا مي­؛نيسترلىك جاۋاپسىزدىقپەن قارايدى. بۇگىنگە دەيىن وسى وقۋلىقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن، ولارداعى كەتكەن قاتەلىكتەردى، اسىرەسە كەيىنگى كەزدە جازىلعان 8-سى­؛نىپ وقۋلىقتارىنىڭ ماز­؛­؛مۇنىن مۇعالىمدەردىڭ ءوزى تۇسىن­؛بەيدى. مەكتەپ ۇستازدارى جاڭا شىققان وقۋلىقتارداعى كەم­؛شى­؛لىكتەر مەن قاتەلىكتەردى ايتادى. بۇعان جاۋاپتى ۆەدومستۆو نەمكۇرايدىلىقپەن قارايدى. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ مۇعا­؛لىمدەرىن توپ-توپ قىلىپ كاسى­؛بي بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتۋعا شەت مەملەكەت­؛تەرگە جىبەرىپ جاتىر. مۇن­؛داعى مۇعالىمدەر نە شەت ءتىلىن، نە بارعان جەرىنەن وزىنە كەرەك­؛تى ماماندىعىن جەتىلدىرەتىن باعى­؛تىن بىلمەي بارادى. ەشبىر تاجى­؛ريبەسى جوق، ءتىل بىلمەيتىن اي­؛تەۋىر مەملەكەت بولگەن قارجىنىڭ ەسەبىن تولتىرۋ ءۇشىن ماقساتسىز، ەسەپسىز كادرلاردىڭ بىلىمدەرىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە بولا ما؟

جالپى قاي ەل بولسا دا، ءتىپتى كەڭەس وداعى كەزىندە مەزگىل-مەز­؛گىل مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا كونفەرەنسيا، سەمينار، تاجىريبە الماسۋ دەگەن­؛دەر بولاتىن. «؛گەوگرافيانى وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ جاڭالىق­؛تارى»؛ نەگىزىندە ارمەنيادا بۇكىل­؛وداقتىق كونفەرەنسيا وتكەنى ءالى ەسىمدە. وداق تۇسىندا گەوگرافيانى وقىتۋ ادىستەمەسى جايلى مەكتەپكە ارنالعان «؛گەوگرافيا ۆ شكولە»؛ جۋرنالى بولاتىن. تەك گەوگرافيانىڭ ادىستەمەسىنە بايلانىستى ەمەس، جالپى بارلىق سالاداعى مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي دەڭ­؛گەيىن كوتەرۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن. ال ءبىزدىڭ مينيسترلىكتە تەك قانا مۇعالىمدەردىڭ اقشاسىن كوتەرۋ ماسەلەلەرى عانا العا قو­؛يىلادى.

جاقىندا تەلەديدار جانە بۇقارالاق اقپارات كوزدەرىندە، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەملەكەتتىك ءۇش تىلدىكتى ەنگىزۋ تۋرالى مالىمەتىندە الداعى جىلداردا «؛بيولوگيا، حيميا، ينفورماتيكا، فيزيكا اعىلشىن تىلىندە وقىتىلادى»؛ دەپ ما­؛لىمدەدى. اتالعان پاندەرگە كوپ كوڭىل بولىنۋدە، ال ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ نەگىزى ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن تۇراقتانۋىندا ؛ ما­؛ڭىزدى ءرول اتقاراتىن، تا­؛بيعي بايلىقتىڭ تارالۋى مەن يگەرۋدىڭ بارلىعىن زەردەلەيتىن گەوگرافيا ءپانىنىڭ قالىس قالۋى قالاي؟ تابيعاتتى قورعاۋ مەن ەكولوگيالىق پروبلە­؛ما­؛لاردىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ءمانىن اشاتىن گەوگرافيا كەشەندى عىلىم ەكەنىن تۇسىنبەي مە؟ بۇل سالادا نە وليمپيادا، نە كونفە­؛رەنسيا وتكىزۋ ماسەلەسى مينيس­؛تر­؛لىكتىڭ جوسپارىنا كىرمەيدى.

قازىرگى ۇلكەن ماسەلە &ndash؛ تار­؛بيە ماسەلەسى بولىپ وتىر. بىز­؛دە ەتيكالىق پەداگوگيكالىق نورما­؛لاردىڭ جەتىسپەيتىندىگى بايقا­؛لادى. تاياۋدا ءبىر مەكتەپتەگى ءپان ءمۇعالىمىنىڭ سىنىپتاعى بالا­؛لاردىڭ ىشىنەن ءبىر بالانىڭ فور­؛ماسىن باسقا ءتۇستى شالبار كيىپ كەلگەنىن &ndash؛ سىنىپ بالا­؛لارىنىڭ الدىندا ءسوز ەتىپ، با­؛لانى ۇيالتىپ، ءتىپتى ونىمەن قويماي سول بالانى جەتەكتەپ، باسقا سىنىپتارعا الىپ بارىپ، وقۋشىلاردىڭ كوزىنشە قانداي شالبار كيىپ كەلگەنىن كۇلكى ەتكەن ادەپسىزدىك قىلىعى ءسوز بولدى. بالانىڭ نامىسىنا ءتيىپ، ونىڭ مەكتەپكە قايتا كەلمەۋىنە جاعداي جاسادى. سىنىپتاس بالالارىنىڭ الدىندا كورسەتكەن ءمۇعالىمنىڭ قىلىعى كەسىرىنەن ول بالا مەكتەپكە قايتا ورالمادى. وقۋشىنىڭ مەكتەپ فورماسىنا سايكەس ەمەس كيىم كيىپ كەلگەنىن ونىمەن وڭاشا سويلەسىپ، سەبەبىن انىقتامادى. مۇنداي جاعداي وقۋشىلاردىڭ ۇستازعا دەگەن رەنىشىن تۋدىرادى. جاسىراتىنى جوق، ءقازىر مەكتەپتەگى تاربيە جۇمىسى، ولاردىڭ ءبىلىمى مەن دۇنيەتانىمدىق ءوي-ورىسى جات قىلىقتارعا، قاتىگەزدىككە بوي الدىرۋدا. كەيدە باتىس ەلدەرىندە مەكتەپتەگى كەلەڭسىز وقيعالار اشىق كورسەتىلىپ جاتادى. سودان اۋىسقان ادەت بولۋ كەرەك. ءبىزدىڭ مۇعالىمدەر ۇزاق جىلدار بويى ءوز وقۋشىسىن ايالاپ، ۇلكەن مامان يەسى بولۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرىپ، ونى تاربيەلەۋشى ەدى عوي.

سەبەبى، ادام تاعدىرى قانداي جاعدايدا بولسىن، ءبىرىنشى ورىندا بولۋى ؛ كەرەك.

بولاشاعىمىز &ndash؛ جاستار. ولاردىڭ ءبارى بىردەي وسىنداي مىسالعا ارقاۋ بولماي، تەلەديداردان جەتىستىكتى كوبىرەك كورسەتسەك ءبىر عانيبەت. اتا-انا، مەكتەپ باسشىلارى مۇنداي ماسەلەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى كەرەك.

 ؛

اليا بەيسەنوۆا،

ۇعا اكادەميگى، پروفەسسور اباي اتىنداعى قازۇپۋ گەوگرافيا جانە ەكولوگيا ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى

 ؛

الماتى

 ؛

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋشىق اۋىلى 80 جىلدىعىن تويلادى

ايماقتار • بۇگىن، 16:35

اباي دۇكەنى – بەلگيادا

رۋحانيات • بۇگىن، 16:32

گەرولد بەلگەرگە كوشە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 15:57

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ريزا يساەۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:50

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربيكە قۇدايبەرگەنوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:45

ەڭ قىسقا اڭگىمە. داۋرەن داريابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نازەركە سانيازوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقىلبەك شاياحمەت

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:22

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الدابەرگەن كەمپىرباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:00

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەركەعالي بەيسەنوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:42

ەڭ قىسقا اڭگىمە. كوگەداي شامەرحان

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. جاسۇلان سەرىك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقجول قالشابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:28

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربەك نۇرجانۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:24

ەلباسى تاكەو كاۆامۋرامەن كەزدەستى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 11:34

ساعىنايدىڭ بەيىتى تابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:52

اقمولانىڭ استىعىنا سۇرانىس مول

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

كۇلكى كەرۋەنى № 7

رۋحانيات • بۇگىن، 10:20

اتالماي نەگە قالسىن مۇسا اتى؟!

رۋحانيات • بۇگىن، 10:01

جاقسى ءداستۇر جالعاسادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:49

الاشتانۋشى عالىمنىڭ بەلەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:47

يگىلىكتى ەڭبەك يەسى

قوعام • بۇگىن، 08:46

نامازالى وماشۇلى: ەل شەجىرەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:42

تاراز شاھارىنداعى تاماشا ءتۇن

ايماقتار • بۇگىن، 08:39

تۇڭعىش ءتىل فورۋمى وتەدى

قوعام • بۇگىن، 08:36

پاتريارحتىڭ ورىندالعان پارىزى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:33

كەدەرگىسىز كەلەشەك

قوعام • بۇگىن، 08:31

جوشى حانعا ەسكەرتكىش ورناتىلادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:24

قازاقتاردىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى

قازاقستان • بۇگىن، 08:22

ەۋرونى ساتىپ الۋشىلار كوبەيدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اQR: 14 بانكتى «ساۋىقتىرۋ» كەرەك پە؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:15

ۇقساس جاڭالىقتار