وسىنداي كۇردەلى تاريحي جولدان ءوتۋ بارىسىندا حالىقتىڭ وي-ساناسىن تۇراقتى مەملەكەت قۇرۋ ماسەلەسىندە وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەڭەستىردى. وسى ارقىلى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەي وتىرىپ, تاريحتا بولماعان ەل باسقارۋدىڭ قازاقستاندىق جاڭا ۇلگىسىن دەموكراتيالىق جولمەن ورناتتى. ەلباسى ءوزى تاربيەلەگەن تۇلعانى مەملەكەتتى باسقارۋعا ۇسىندى جانە ەلدى باسقارۋ مەن كادر تاعايىنداۋدا ساباقتاستىقتى جالعاستىرۋ جولىن قويدى.
ەگەر دە ءبىز تاريحتى زەردەلەسەك, ەجەلدەن بەرى ەلدى باسقارۋداعى جەكە تۇلعالاردىڭ, ياعني اكە مەن بالانىڭ نەمەسە ءىرى اسكەر باسشىلارى مەن تانىمال قايراتكەرلەردىڭ تاققا تالاسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەرىنىڭ اسەرىنەن كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ جويىلىپ كەتكەنىن بىلەمىز. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ تۇڭعىش جولداۋىندا ەلباسى يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ساباقتاستىق تاجىريبەنى ىسكە اسىرۋ جانە ەلىمىزدە كادر دايىنداۋدى زاماناۋي تالاپقا ساي جۇرگىزۋ ماسەلەنى كوتەردى. پرەزيدەنت ەلدىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كوپتەگەن ماسەلەنى قوزعاي وتىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مامان دايىنداۋداعى قازىرگى جاعدايىنا توقتالدى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ساپالى ءبىلىم الۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. بۇرىنعى كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭا يننوۆاتسياعا باعدارلانعان مودەلگە اۋىستىرىلۋدا. بولون كونۆەنتسياسىنا قول قويعاننان كەيىن, قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ايتارلىقتاي جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. قازىر ەلىمىزدە ءۇش ساتىلى ءبىلىم الۋ جۇيەسى, ياعني «باكالاۆر-ماگيستراتۋرا-رhD دوكتارانتۋرا» جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى ەۋروپالىق جۇيەدەگى ۇلگى ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا قالاي ىسكە اسىرىلىپ جاتىر؟
ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ – بۇل ەڭ وزەكتى ماسەلە. ءالى كۇنگە دەيىن بۇل پروبلەمانىڭ شەشىمى تابىلعان جوق. ديسكۋسسيالار دا جۇرگىزىلدى, بىراق كۇتىلگەندەي ناتيجە جوق. تەست تاپسىرمالارى – ءبىلىم الۋشىنىڭ تەك مەحانيكالىق تۇرعىدا ويلانۋىمەن عانا شەكتەلىپ, ونىڭ شىعارماشىلىق ويلاۋ قابىلەتىن تومەندەتەدى. تەستىلەۋ شىعارماشىلىق ويلاۋدى السىرەتۋشى فاكتور بولىپ سانالادى. لوگيكالىق تۇرعىدا ويلاناتىن تاپسىرمالاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك, سوندا عانا ونىڭ ساپاسى ارتاتىن بولادى. تەك قورىتىندىلاۋشى تەستىلەۋ فورماسىن قالدىرۋ كەرەك, ەگەر ءبىلىم الۋشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءوز ءبىلىمىن جالعاستىراتىن جاعدايدا عانا ءاربىر جوعارى وقۋ ورنى تالاپكەردىڭ ينتەللەكتۋالدى قابىلەتىن انىقتايتىن, اۋىزشا نەمەسە جازباشا تۇردەگى ەمتيحان قابىلداۋدىڭ فورمالارىن ەنگىزۋ قاجەت. جوعارى ءبىلىم الۋ تەك قابىلەتى جوعارى, دارىنى, عىلىمعا بەيىمى بار ىزدەنۋشىلەرگە عانا ءتان بولۋى كەرەك.
ۇزدىكسىز ءبىلىم الۋ دەگەنىمىز – دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا باسەكەگە قابىلەتتى زياتكەرلىك ءۇشىن جۇيەلى تۇردە ۇدايى ءبىلىمدى جەتىلدىرىپ تۇرۋ. ول ءۇشىن بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ كۋرستارىن, عىلىمي ءىسساپارلاردى كوبىرەك ۇيىمداستىرعان ءجون. قازاقستاندا الەمنىڭ باسقا جوو-دا باسەكەگە تۇسە الاتىن مامان دايىنداۋ ءۇشىن بىرىڭعاي ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىن قۇرۋ قاجەت. بۇل جۇيەنى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ-كاسىبي شەبەرلىگىن انىقتايتىن جەكە وقۋ تراەكتورياسىن قالىپتاستىرساق, بۇل بىزگە ءارتۇرلى پاندەردى تاڭداۋ جانە دايىنداۋ ۋاقىتى جاعىنان ۇتىمدى بولار ەدى. جۇمىس وقۋ جوسپارىنا تاڭداۋ پاندەرىنە 70-80% وزگەرىس ەنگىزىپ, جالپى ءبىلىم بەرەتىن پاندەرگە بەرىلەتىن كرەديت سانىن ازايتۋ كەرەك. تەوريانى پراكتيكامەن ۇشتاستىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى نارىق زامانىنداعى باكالاۆردىڭ نەگىزگى مىندەتى جاستاردى ءبىلىم الۋعا, سونىڭ ىشىندە باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمدىگىنە دايارلاۋ كەرەك.
جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ (پوق) ساپاسى – عىلىمي اتاعى بار وقىتۋشىلاردى كرەديتتىك جۇيەگە سايكەس قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنان وتكىزىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە اتسالىسۋىنا بايلانىستى. ستۋدەنتتەردىڭ وزىندىك جۇمىستارىنىڭ ساپاسىن جەتىلدىرەتىن تاپسىرمالار دەڭگەيىن قۇراستىرۋ كەرەك. پوق شەبەرلىك كومپەتەنتسيالارىن, شىعارماشىلىق ىزدەنۋ قابىلەتتەرىن, ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىن جوعارى دەڭگەيگە سايكەستەندىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.
باكالاۆرياتتان كەيىنگى ءبىلىم الۋ جۇيەسى, ياعني ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا – بۇل تەك عىلىمعا قىزىعۋشىلىعى جانە بەيىمى بار ءبىلىم الۋشىلار ءۇشىن وتە قاجەت ءارى ورىندى. مۇندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن, ينتەللەكتۋالدى قابىلەتى جوعارى ازاماتتار عانا جۇمىس ىستەي الادى.
بۇگىندە قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تالاپقا ساي بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. جاڭا عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارى مەن ورتالىقتار كوپتەپ اشىلۋدا. رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن كوپتەپ قاراجات بولىنۋدە. الەمدىك ستاندارتقا ساي بىلىكتى مامان دايىنداۋ – بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت. 90 پايىزعا جۋىق عىلىم دوكتورلارى تەك ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. پوق الەمدىك رەيتينگى جوعارى جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋ رەيتينگىن جوعارىلاتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بىزگە سان عانا ەمەس, ساپاعا جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىت جەتتى. قازىرگى نارىق زامانىندا باسەكەگە قابىلەتتى, ينتەللەكتۋالدى, عىلىمعا بەيىمى بار, ەل ەكونوميكاسىن جوعارى دارەجەگە كوتەرەتىن, كوكىرەگى وياۋ, رۋحى بيىك, پاتريوتتىق سەزىمى جوعارى دامىعان ەلجاندى, ۇلتجاندى كادرلار دايىنداۋ – ەل الدىندا تۇرعان ەڭ كوكەيكەستى ءارى وزەكتى پروبلەمانىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن.
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى ماماندار دايارلاۋدا ەل ەكونوميكاسىنىڭ سۇرانىسىنا جارايتىن جانە جاڭا الەمدىك باعىتتاعى باسەكەلەستىككە ساي كەلەتىن كادرلاردى دايىنداۋ كەرەك. باسشىنىڭ مىندەتى تەك قانا سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ عانا ەمەس, وعان تۇسكەن جاستاردىڭ دۇرىس ماماندىق الۋىنا, ولارعا زامان تالابىنا ساي جاعداي جاسالىنۋىنا كوڭىل ءبولۋ.
بىزدەگى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ءۇش باعىتتاعى «باكالاۆر-ماگيستراتۋرا-رhD دوكتورانتۋرا» جۇيەسىنە ءتان ەرەكشەلىگىن رەكتور جان-جاقتى قاراستىرىپ, ساننان ساپاعا, جاڭا باعىتتا وزگەرىپ جاتقان ءبىلىم دارەجەسىنە سايكەس مەملەكەتتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ كەرەك. مىسالى, قازىرگى ءىرى جوعارى وقۋ ورىندارىنا كوپتەن تالاس پىكىر تۋدىرىپ جۇرگەن – ۇلتتىق اكادەميانىڭ ينستيتۋتتارىنداعى عىلىمدى دامىتۋ, ونى ەلدىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلتىرۋ ءۇشىن مامانداردى ءىرى وقۋ ورىندارىنا جىكتەۋ ءارى اكادەميالىق دارەجەسىن كوتەرۋ, عىلىمدى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن تۋدىرا وتىرىپ, مامان كادرلار دايارلاۋدى سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي باعىتى بويىنشا توپتاستىرىپ, اكادەميانىڭ بولاشاق عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋ مۇمكىنشىلىگىن تۋعىزۋ ماڭىزدى.
ارينە, بۇل باعىت ءالى دە شەشىمى تابىلاتىن, ونىڭ مىندەتى مەن ماقساتى, قۇرىلىمىن جەتىك تۇسىنە بەرمەيتىن پروبلەمالاردى تۋعىزۋدا. ءار ماماندىقتى دايارلاۋدا اكادەميانىڭ جەتەكشى عالىمدارى سول توپتاستىرىلعان ۋنيۆەرسيتەتتە لەكتسيا وقي ما؟ ونىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنا قاتىسا ما؟ وسى جايلى ءالى دە انىقتايتىن ماسەلەلەر وتە كوپ. بىراق بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى ماماندار دايارلاۋداعى ولاردىڭ عىلىمي جاڭالىقتار اشۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرا ما؟ (قازۇۋ جانە قازۇتۋ, اكادەميانىڭ بۇرىنعى ينستيتۋتتارى توپتاستىرىلدى).
ەلىمىزدە ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قانداي ماماندىقتى دايارلامايىق, ونىڭ نەگىزگى كوزى – مەكتەپتە بەرىلەتىن ءبىلىم ساپاسى. ءبىلىمنىڭ بارلىق جۇيەسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ايماقتارداعى مۇعالىم دايىندايتىن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتاردا بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ ستاندارتتارى بىردەي بولۋى جانە وقۋ جۇيەسىنىڭ ادىستەمەلىك جاعدايلارىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءوزىن تاريحي تۇرعىدا قالىپتاسقان, كادرلارى جەتىلگەن ءىرى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە توپتاستىرۋ كەرەك. سوندا عانا الەمدىك دەڭگەيدەگى سۇرانىسقا ساي كەلەتىن ۇرپاق دايارلايمىز. ءۇش تىلدىلىك باعىتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دە بارلىعىنا بىردەي ۇلتتىق باعدارلاما جاسالۋى كەرەك.
جالپى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانىن كوبەيتكەننەن گورى, ونى بىتىرەتىن مامانداردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن عىلىمعا قابىلەتتى, وي-ءورىسى دامىعان ىنتالى, مەكتەپتە جۇرگەننەن-اق سوعان تۇسۋگە ارمانداعان جاستاردى الۋ كەرەك شىعار.
بىزدەگى قازىرگى نارىق زامانىنىڭ بارلىق سالادا ەتەك الۋىنا بايلانىستى بۇرىنعى دايارلانعان مامانداردىڭ جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋى ءۇشىن وندىرىستىك ورىندارداعى الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋدا ورتا كاسىپتىك جۇيەنى دامىتۋ كەرەك. ياعني عىلىمنىڭ ىقپالى ساپالى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تەتىگىن شەشۋ ءۇشىن وتە قاجەتتى. مىسالى, گەرمانيا, فرانتسيا مەن انگليادا ايگىلى 2-3 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الەمدىك اتاعى بولماسا, قالعاندارى ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بار مامان يەلەرىن دايىندايدى.
ەلباسىنىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى – جاستارعا تەگىن تەحنيكالىق ءبىلىم الۋدى ۇيىمداستىرا وتىرىپ, سونىڭ ناتيجەسىنە تالاپ قويا ءبىلۋ. ءبىز قازاقستاندا ينتەللەكتۋالدى جۇمىسشى تابىن دايىنداعان جوقپىز, العان ديپلومدارى نارىق سۇرانىسىنا ساي ەمەس. اسىعىس ءۇستىرتىن دايارلانعان ماماندار ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا, عىلىمدا جاڭالىق اشۋعا جارامايدى. كەز كەلگەن ماماندىق يەلەرىن دايارلاۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
تاۋەلسىزدىك كەزىندە قازاقستاندى اگرارلى ەلدەن يندۋستريالدى ەلگە اينالدىرۋ ءۇشىن تولىپ جاتقان جولدان وتۋگە تۋرا كەلدى. بۇرىننان قالىپتاسقان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى جاڭا باعىتتا دامۋعا باعىتتالدى. ارينە, كوپتەگەن قيىندىقتاردى جەڭىپ كەلەمىز, سىرتتان ينۆەستورلار تارتۋ ارقىلى حالىق كوپ تۇسىنە بەرمەيتىن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قانداي ءرولى بارىن, قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ءتۇسىندى. سوندىقتان تمد ەلدەرىنىڭ بىرىگۋىن العاشقى بولىپ ۇسىنعان دا قازاقستان, ءبىز بۇۇ, دسۇ-عا مۇشە بولدىق. كەڭەس وداعى تۇسىندا قاي عىلىم سالاسى بولسا دا, ءبىر باعىتتا عانا دامىدى.
بۇلاي دامىتۋ قازىرگى ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن تۇراقتانۋىنا ۇلكەن كەدەرگى جاساۋدا. سول كەدەرگىنى جويۋدا ەلباسىنىڭ اتقارعان ءرولى ۇلكەن. ول مامانداردى جان-جاقتى دايارلاۋ, وزىندىك عىلىمي باعىتىن انىقتاۋعا قاراي باعىتتادى. ءتىپتى, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ وزىندە قانشا مينيسترلەر اۋىستىرىلعانىمەن, ءبىلىمنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە شامالارى جەتكەن جوق. ولار ءار بارعان جەرىنە قاراپ, سول جەردىڭ ءبىلىم باعىتىنىڭ جۇيەسىن ەنگىزدى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن مامانىمىزدىڭ تەحنيكالىق يندۋستريانى دامىتۋعا شاماسى جەتپەدى. رhD دوكتورانتۋرانى جوعارى وقۋ ورىندارىنا بەردى. ولار مامان دايارلاي ما؟ بارلىق اۋىرتپاشىلىقتى جوو اتقارا الا ما؟ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن مەملەكەت جوعارى وقۋ ورىندارىندا مامان دايارلاۋدىڭ ورنىنا, اسىرەسە پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ شاماسى جەتپەيتىن ماگيستراتۋرا مەن رhD دوكتورانتۋرانى, پروفەسسورلىق اتاقتى بەردى. بۇل – كادر دايىنداۋداعى جاۋاپسىزدىق.
سوندىقتان قىمبات بولسا دا, بۇل سالانىڭ ماماندارى سىرتتان شاقىرتىلۋدا. بىردە-ءبىر مينيستر ءبىلىم مەن عىلىمدا الەمدىك دەڭگەيگە جەتەتىندەي جاڭالىق اشقان جوق. مىسالى, عىلىمنىڭ جاڭا يدەياسىن, ماقالانى شەتەلدىڭ يمپاكت-فاكتور جۋرنالىنا بايلاپ قويدى. ولار اقشا تابادى, ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ يدەيالارىن وزىنشە پايدالانادى. ءوزىمىزدىڭ دامىعان ەلدىڭ يدەياسىن العا شىعارىپ الەم مەملەكەتتەرى بىزدەن ۇيرەنۋىن ۇيىمداستىرۋىمىز كەرەك. «بولاشاق» باعدارلاماسى كوپ مامانداردى دايىندادى. بىراق ولاردىڭ 25 پايىزىنىڭ عانا سول ماماندىقتى يگەرۋگە مۇمكىنشىلىكتەرى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلباسى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتى» اشتى. ەلباسىنىڭ ەكىنشى باتىل قادامى – بىرنەشە شەت ءتىلىن مەڭگەرۋ. قازىرگى پرەزيدەنتىمىز بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىك ءتىلىمىز نەگىز بولۋى ءتيىس دەپ اتاپ كورسەتتى. ياعني بارلىق سالادا قازاق ءتىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك. بۇل تەك عىلىمدى دامىتۋ عانا ەمەس, ەكونوميكانى دامىتۋدى تۇسىنەتىن ءارى قارىم-قاتىناس جاساي الاتىن, ديپلوماتيالىق ءرولدى اتقارا الاتىن كادرلار دايىنداۋ. وعان مىسال رەتىندە قازۇپۋ-دىڭ وقۋلىقتارىن جانە ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالدارىن ايتا الامىز. بۇلار قازىر – اعىلشىن, فرانتسۋز, قىتاي, تۇرىك تىلدەرىندە شىعارىلۋدا. ماسەلەن, «قازاقستان گەوگرافياسى اتلاسى» جوسپارلانعان 4 تىلدە شىعۋى كەرەك بولاتىن, بىراق 3 تىلدە عانا بولسىن دەلىنگەن سوڭ, تۇرىك تىلىندە باسىلماي قالدى. وعان مەملەكەتتىك تۇرعىدا ءمان بەرىلگەن جوق. اتلاس حالىقتىڭ وي-ءورىسىن, ونىڭ ىشىندە وقۋشىلاردىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋگە قاجەتتى بىردەن-ءبىر قۇرال. اتالعان اتلاس ءبىلىم بەرۋدە, حالىقتىڭ تانىمىن كەڭەيتۋدە تمد ەلدەرى اراسىندا بۇرىن بولماعان. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جىل سايىن ىرگەلى جوبالار جاريالايدى. الايدا, ىرگەلى جوبالار تاقىرىپ بويىنشا جىل سايىن جۇمىس قورىتىندىسىن وندىرىسكە ەنگىزە المايدى جانە ونىڭ قورىتىندى ناتيجەسى جاريالانبايدى. كەلەسى قانداي تاقىرىپ بولۋى كەرەك دەگەن ساراپتاما جۇرگىزىلمەيدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «ورلەۋ» بىلىكتىلىكتى كوتەرۋ باعدارلاماسى ءۇشىن مەملەكەت اقشاسىن وڭدى-سولدى شاشۋدا. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى 12 جىلدىق مەكتەپ, كوللەدج, دارىندى مەكتەپتەردەگى تۇراقتى وقۋلىق انا تىلىندە بولۋى شارت. قازىرگى كوپتەگەن وقۋلىقتى جازۋدا نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ باعدارلاماسى باسشىلىققا الىنادى. بىراق سونى تالداماي, جىل سايىن وقۋلىقتار شىعارىلادى. وقۋلىقتاردى كىم بولسا سول جازادى. قالىپتاسقان اۆتورلاردى, ونى تالدايتىن ساراپشىلاردى تاڭداۋدا مينيسترلىك جاۋاپسىزدىقپەن قارايدى. بۇگىنگە دەيىن وسى وقۋلىقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, ولارداعى كەتكەن قاتەلىكتەردى, اسىرەسە كەيىنگى كەزدە جازىلعان 8-سىنىپ وقۋلىقتارىنىڭ مازمۇنىن مۇعالىمدەردىڭ ءوزى تۇسىنبەيدى. مەكتەپ ۇستازدارى جاڭا شىققان وقۋلىقتارداعى كەمشىلىكتەر مەن قاتەلىكتەردى ايتادى. بۇعان جاۋاپتى ۆەدومستۆو نەمكۇرايدىلىقپەن قارايدى. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ مۇعالىمدەرىن توپ-توپ قىلىپ كاسىبي بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتۋعا شەت مەملەكەتتەرگە جىبەرىپ جاتىر. مۇنداعى مۇعالىمدەر نە شەت ءتىلىن, نە بارعان جەرىنەن وزىنە كەرەكتى ماماندىعىن جەتىلدىرەتىن باعىتىن بىلمەي بارادى. ەشبىر تاجىريبەسى جوق, ءتىل بىلمەيتىن ايتەۋىر مەملەكەت بولگەن قارجىنىڭ ەسەبىن تولتىرۋ ءۇشىن ماقساتسىز, ەسەپسىز كادرلاردىڭ بىلىمدەرىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە بولا ما؟
جالپى قاي ەل بولسا دا, ءتىپتى كەڭەس وداعى كەزىندە مەزگىل-مەزگىل مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا كونفەرەنتسيا, سەمينار, تاجىريبە الماسۋ دەگەندەر بولاتىن. «گەوگرافيانى وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ جاڭالىقتارى» نەگىزىندە ارمەنيادا بۇكىلوداقتىق كونفەرەنتسيا وتكەنى ءالى ەسىمدە. وداق تۇسىندا گەوگرافيانى وقىتۋ ادىستەمەسى جايلى مەكتەپكە ارنالعان «گەوگرافيا ۆ شكولە» جۋرنالى بولاتىن. تەك گەوگرافيانىڭ ادىستەمەسىنە بايلانىستى ەمەس, جالپى بارلىق سالاداعى مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن. ال ءبىزدىڭ مينيسترلىكتە تەك قانا مۇعالىمدەردىڭ اقشاسىن كوتەرۋ ماسەلەلەرى عانا العا قويىلادى.
جاقىندا تەلەديدار جانە بۇقارالاق اقپارات كوزدەرىندە, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەملەكەتتىك ءۇش تىلدىكتى ەنگىزۋ تۋرالى مالىمەتىندە الداعى جىلداردا «بيولوگيا, حيميا, ينفورماتيكا, فيزيكا اعىلشىن تىلىندە وقىتىلادى» دەپ مالىمدەدى. اتالعان پاندەرگە كوپ كوڭىل بولىنۋدە, ال ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ نەگىزى ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن تۇراقتانۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن, تابيعي بايلىقتىڭ تارالۋى مەن يگەرۋدىڭ بارلىعىن زەردەلەيتىن گەوگرافيا ءپانىنىڭ قالىس قالۋى قالاي؟ تابيعاتتى قورعاۋ مەن ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ءمانىن اشاتىن گەوگرافيا كەشەندى عىلىم ەكەنىن تۇسىنبەي مە؟ بۇل سالادا نە وليمپيادا, نە كونفەرەنتسيا وتكىزۋ ماسەلەسى مينيسترلىكتىڭ جوسپارىنا كىرمەيدى.
قازىرگى ۇلكەن ماسەلە – تاربيە ماسەلەسى بولىپ وتىر. بىزدە ەتيكالىق پەداگوگيكالىق نورمالاردىڭ جەتىسپەيتىندىگى بايقالادى. تاياۋدا ءبىر مەكتەپتەگى ءپان مۇعالىمىنىڭ سىنىپتاعى بالالاردىڭ ىشىنەن ءبىر بالانىڭ فورماسىن باسقا ءتۇستى شالبار كيىپ كەلگەنىن – سىنىپ بالالارىنىڭ الدىندا ءسوز ەتىپ, بالانى ۇيالتىپ, ءتىپتى ونىمەن قويماي سول بالانى جەتەكتەپ, باسقا سىنىپتارعا الىپ بارىپ, وقۋشىلاردىڭ كوزىنشە قانداي شالبار كيىپ كەلگەنىن كۇلكى ەتكەن ادەپسىزدىك قىلىعى ءسوز بولدى. بالانىڭ نامىسىنا ءتيىپ, ونىڭ مەكتەپكە قايتا كەلمەۋىنە جاعداي جاسادى. سىنىپتاس بالالارىنىڭ الدىندا كورسەتكەن مۇعالىمنىڭ قىلىعى كەسىرىنەن ول بالا مەكتەپكە قايتا ورالمادى. وقۋشىنىڭ مەكتەپ فورماسىنا سايكەس ەمەس كيىم كيىپ كەلگەنىن ونىمەن وڭاشا سويلەسىپ, سەبەبىن انىقتامادى. مۇنداي جاعداي وقۋشىلاردىڭ ۇستازعا دەگەن رەنىشىن تۋدىرادى. جاسىراتىنى جوق, قازىر مەكتەپتەگى تاربيە جۇمىسى, ولاردىڭ ءبىلىمى مەن دۇنيەتانىمدىق وي-ءورىسى جات قىلىقتارعا, قاتىگەزدىككە بوي الدىرۋدا. كەيدە باتىس ەلدەرىندە مەكتەپتەگى كەلەڭسىز وقيعالار اشىق كورسەتىلىپ جاتادى. سودان اۋىسقان ادەت بولۋ كەرەك. ءبىزدىڭ مۇعالىمدەر ۇزاق جىلدار بويى ءوز وقۋشىسىن ايالاپ, ۇلكەن مامان يەسى بولۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرىپ, ونى تاربيەلەۋشى ەدى عوي.
سەبەبى, ادام تاعدىرى قانداي جاعدايدا بولسىن, ءبىرىنشى ورىندا بولۋى كەرەك.
بولاشاعىمىز – جاستار. ولاردىڭ ءبارى بىردەي وسىنداي مىسالعا ارقاۋ بولماي, تەلەديداردان جەتىستىكتى كوبىرەك كورسەتسەك ءبىر عانيبەت. اتا-انا, مەكتەپ باسشىلارى مۇنداي ماسەلەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى كەرەك.
ءاليا بەيسەنوۆا,
ۇعا اكادەميگى, پروفەسسور اباي اتىنداعى قازۇپۋ گەوگرافيا جانە ەكولوگيا ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى
الماتى
