قازاقستاننىڭ الەمدىك رەيتينگتەگى ورنى انىقتالدى
كۇن تارتىبىندە قارالعان ءبىرىنشى ماسەلە − دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگىندەگى جانە باسقا دا حالىقارالىق رەيتينگتەردەگى قازاقستاننىڭ پوزيتسيالارىن جاقسارتۋ شارالارىنا قاتىستى بولدى. الدىمەن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ «Doing Business»-ءتىڭ بيزنەستى جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتۋ پوزيتسياسىندا قازاقستان 2019 جىلى الەمنىڭ 140 ەلىنىڭ ىشىندە 28-ورىندى العانىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە بيزنەس جۇرگىزۋدە كورسەتكىشى جوعارى الماتى, اقتاۋ جانە اقتوبە قالالارى وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزگەن.
ول مەملەكەت الدىندا ۇلكەن مىندەت تۇرعانىن ايتا كەلىپ, 2025 جىلى العاشقى جيىرما ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋگە ءتيىس ەكەنىمىزدى حابارلادى. قازىرگى رەيتينگتىڭ كوش باسىندا فينليانديا, اۋستراليا جانە لاتۆيا سەكىلدى مەملەكەتتەر تۇر.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ LPI (Logistics Performance Index) رەيتينگى, ياعني ەلدەردىڭ ساۋدا جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋ دەڭگەيى بويىنشا قازاقستان 71-ورىندى يەلەندى. بۇل – بىلتىرعى كورسەتكىش. وسى باعىتتا وزگەلەرگە ۇلگى بولعان يزرايل, يسلانديا, مالايزيا سەكىلدى ەلدەرمەن يىقتاس بولۋ ءۇشىن الداعى 6 جىلدا بارلىق ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ مىندەتى تۇرعانى دا ايتىلدى. كەلەسى كەزەكتە جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم ەسەپتەيدى. بۇل رەيتينگتە قازاقستان 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 59-ورىن الدى.
– 2025 جىلعا قاراي ەلىمىز العاشقى 40 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى ءتيىس. بۇل يتاليا, ەستونيا, چيلي سياقتى ەلدەردىڭ دەڭگەيى. جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىندە كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل فاكتور بويىنشا قازاقستان 64-ورىندا. 2025 جىلعا قاراي العاشقى 40 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىمىز قاجەت. بۇل يزرايل, چەحيا, چيلي سياقتى ەلدەردىڭ دەڭگەيى, – دەدى ر.دالەنوۆ.
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستورلار ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. بۇل ورتا جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى نەگىزگى ينديكاتور: «PISA» – ءبىلىم الۋشىلاردى باعالاۋ حالىقارالىق باعدارلاماسى. اتالعان رەيتينگ مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ءۇش ءپان بويىنشا ولشەيدى: ماتەماتيكا, جاراتىلىستانۋ, وقۋ. رەيتينگ 3 جىل سايىن جاسالادى.
سونىمەن قاتار ينۆەستورلار ءۇشىن اسا ماڭىزدى فاكتور – نەسيە رەيتينگى. بۇل رەيتينگتەردى Standard&Poor’s, Moody’s جانە Fitch سياقتى اگەنتتىكتەر جاسايدى.
− بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ نەسيە رەيتينگى باعالاۋدىڭ «ينۆەستيتسيالىق» ساناتىنا كىرەدى, بىراق تاۋەكەل دەڭگەيى «ورتاشا» دەپ سيپاتتالادى. 2025 جىلعا قاراي ەلىمىزگە تاۋەكەل دەڭگەيى تومەن ەلدەردىڭ ساناتىنا اۋىسۋ قاجەت. بۇل ا دەڭگەيىندەگى كرەديتتىك رەيتينگ. بۇل توپقا چيلي, جاپونيا, پولشا سياقتى ەلدەر كىرەدى, – دەدى ر.دالەنوۆ. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلىمىزگە ەكونوميكا قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋ, بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋ, بيۋدجەت ءتارتىبىن كۇشەيتۋ وتە وزەكتى.
كورسەتكىشتى جاقسارتۋ شارالارى پىسىقتالدى
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ر.دالەنوۆ كەلتىرگەن مالىمەتتەردەن كەيىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات اسقار ۇلى قازاقستاننىڭ «Doing Business» رەيتينگىندەگى, سونداي-اق جاھاندىق لوگيستيكالىق تيىمدىلىك رەيتينگىندەگى (LPI) پوزيتسياسىن جاقسارتۋ ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى باياندادى.
– دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگىندە «حالىقارالىق ساۋدا» ينديكاتورى بويىنشا قازاقستان وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 123-ورىننان 21 پوزيتسياعا كوتەرىلىپ, 102-ورىنعا جايعاستى, − دەگەن ۆيتسە-مينيستر پوزيتسيانى جاقسارتۋعا ەلەكتروندى كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋدى ەنگىزۋ, كەدەندىك رەسىمدەۋ ءۇشىن الىم مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ جانە كەدەندىك باقىلاۋدى رەسىمدەۋ كەزەڭىنەن كەدەننەن كەيىنگى باقىلاۋعا كوشىرۋ شارالارى اسەر ەتكەنىن ايتتى. الداعى ۋاقىتتا ءتىزىمنىڭ الدىڭعى قاتارىنان كورىنۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەلىپ جاتقانىن, دەگەنمەن كەيبىر كۇردەلى ماسەلەلەر وڭتايلى شەشىم تاپپاي وتىرعانىن ايتتى. مىسالى, بيىلعى كوكتەمدە ىسكە قوسىلعان ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالار بويىنشا ء«بىر تەرەزەنى» ىسكە قوسۋ باستاماسى قولعا الىنعانىمەن, ول تولىقتاي ورىندالماي وتىر. بۇل سالاعا قاتىستى ماسەلەلەردى جان-جاقتى تالقىلاۋ ءۇشىن, سونىمەن قاتار وتكىزىلگەن رەفورمالاردى تالقىلاۋ جانە ىسكە اسىرىلعان شارالاردى ەسەپكە الۋ ءۇشىن قازان ايىندا ۆاشينگتون قالاسىنداعى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ساراپشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزۋ جوسپارلانعانى بەلگىلى بولدى.
اۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ بايانداماسىندا ايتىلعانداي, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «ساۋدا جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى» رەيتينگىندە قازاقستان 71-ورىندا تۇر. بۇل كورسەتكىشتى جاقسارتۋ ماقساتىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, ەل ىشىندە ساۋدانى دامىتۋعا جانە سىرتقى نارىقتارعا شىعۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان كوپ فورماتتى ساۋدا-ءبولۋ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزۋدە.
− بۇگىندە ساۋدا-تاراتۋ جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قاراعاندى, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, جامبىل, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا 5 كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى سالىنۋدا. 2020 جىلى 3 وڭىردە
– الماتى, اقتوبە جانە سەمەي قالالارىندا جالپى كولەمى 96 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن تاراتۋ ورتالىقتارىن سالۋ جوسپارلانۋدا, – دەدى ا.اسقار ۇلى.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگىندەگى پوزيتسيالارىن جاقسارتۋ شارالارى تۋراسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى رومان سكليار بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, «قۇرىلىسقا رۇقسات الۋ» ينديكاتورى بويىنشا 2018 جىلى قازاقستان 35-ورىندى يەلەنىپ, 17 پوزيتسياعا كوتەرىلدى.
ءوز كەزەگىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ورتا ءبىلىم بەرۋدە قازاقستاننىڭ 5 سالىستىرمالى زەرتتەۋگە قاتىساتىنىن ايتتى. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى – PISA (Programme for International Student Assessment), TIMSS (Trends in International Mathematics and Science Study), PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) زەرتتەۋلەرى.
− «PIRLS زەرتتەۋىندە ءبىز ءماتىندى ءتۇسىنۋ جانە وقۋ ساۋاتى بويىنشا 27-ورىندامىز. TIMSS-تا ماتەماتيكا جانە جاراتىلىستانۋ پاندەرى بويىنشا اكادەميالىق بىلىمدە ۇزدىك 10 ەلدىڭ قاتارىنا كىردىك. دەسە دە, رەيتينگتە ەلىمىزدەگى وقۋشىلاردىڭ بويىندا سىني ويلاۋ, جەكە قوزقاراسىن ايتا ءبىلۋ قاسيەتتەرى جەتىسپەيتىنى انىقتالىپ وتىر. وقۋشىلاردى العان بىلىمدەرىن قولدانۋعا ۇيرەتۋ ءۇشىن 2016 جىلدان باستاپ مەكتەپتەردە سىني ويلاۋ مەن داعدىلاردى دامىتۋعا باعىتتالعان جاڭارتىلعان مازمۇن ەنگىزىلۋدە, – دەدى مينيستر.
جوعارى ءبىلىم بەرۋدەگى نەگىزگى رەيتينگتەر – QS World University Rankings جانە Times Higher Education. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, QS-دە قازاقستاندا وڭ ديناميكا بار, 2011 جىلعى رەيتينگتە – 5 جوعارى وقۋ ورنى, 2019 جىلى – 10 ۋنيۆەرسيتەت اتاپ ءوتىلدى. قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا كوشباسشى ورىندى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ يەلەندى – 207-ورىن. ۇزدىك 500 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتارىنا 2 ۋنيۆەرسيتەت كىردى. ولار: ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ (418-ورىن) مەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ (491-ورىن).
سونىمەن قاتار 2018 جىلى العاش رەت Times Higher Education رەيتينگتىك باسىلىمى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دى اتاپ ءوتتى.
تاقىرىپتى قورىتىندىلاۋ بارىسىندا ۇكىمەت باسشىسى ا.مامين ەلىمىز ەنەرگەتيكا, تەمىر جول كولىگى, اكت سالالارىندا جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەنىن, سونىمەن قاتار حالىقارالىق ساۋدا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە قارجى سەكتورىنداعى كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق رەيتينگتەردەگى پوزيتسياسىن ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن ءبىر اي مەرزىمدە قولدا بار ءىس-شارالار جوسپارلارىن تالداپ, جاڭا ءىس-شارالار جوسپارىن قابىلداۋدى, سونداي-اق باعدارلامالىق قۇجاتتاردا وسى رەيتينگتەردە قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن جاقسارتۋ جونىندەگى نىسانالى ينديكاتورلاردى بەكىتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى.
جاڭا سەرپىن بەرەتىن تىڭ جوبالار قاجەت
جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانى وبلىس اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆ باياندادى. باياندامادا ايتىلعانداي, وبلىس حالقىنىڭ 60%-ى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى قولداۋدىڭ ماقساتتى مەملەكەتتىك ساياساتى قاجەت.
− جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى ءوندىرىس پەن تابىس كوزى رەتىندە قاراۋعا تولىق نەگىز بار. بۇعان اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ 43%-ى, ەت پەن ءسۇتتىڭ 60%-ى 4 جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتا ءوندىرىلىپ وتىرعانى دالەل. بۇل مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز ىستەلىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون, – دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ. جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار كوپ جاعدايدا ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلمەۋىنەن جوعارى تابىس تاپپايدى. مىسالى, ورتالىقتاندىرىلعان ساتىپ الۋلار مەن وتكىزۋلەردىڭ, جەم-ءشوپ بازاسىنىڭ, قاجەتتى تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردىڭ بولماۋى, قاراجاتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى نەگىزگى سەبەپ.
ستاتيستيكالىق ورگانداردىڭ رەسمي مالىمەتتەرى بويىنشا بيىل جامبىل وبلىسىندا تابىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن حالىقتىڭ ۇلەسى 5,4%-دى قۇرادى, بۇل كورسەتكىش رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن (4,1%) 1,3%-عا جوعارى. اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردە اتالعان كورسەتكىش وتە جوعارى – 6,7%. جان باسىنا شاققانداعى نومينالدى اقشالاي تابىس وبلىستا 66,3 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى نەمەسە رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتىڭ 68%-ىنا عانا جەتەدى (97 مىڭ تەڭگە). وبلىستا 506 مىڭ جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 35%-ى نەمەسە 177 مىڭ ادام ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار, ونىڭ ىشىندە 8,3 مىڭ ادام ناتيجەسىز جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇل رەسپۋبليكاداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى.
جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ۇسىنعان مالىمەتتەر بويىنشا زەرتتەلگەن 368 مىڭ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تەك 54%-ى نەمەسە 177 مىڭ ادام تۇراقتى تابىسقا يە. سونىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكا بويىنشا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىندالعان وتباسىلاردىڭ 9,6%-ى جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىنى (39 مىڭ وتباسى). وبلىستاعى كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدىك شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ ىشىندە وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءۇشىن ءۇيدىڭ جانىنداعى جەر تەلىمدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ءۇي جانىنداعى اۋلالاردى مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن جانە ۇلەستىك جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ, ءاربىر اۋىلدىق وكرۋگتە قاجەتتى قۇرالدارى, تەحنيكاسى, جابدىقتارى مەن اينالىم قاراجاتى بار كووپەراتيۆ قۇرۋ, شاعىن جوبالاردى بارىنشا قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ قامتىلعان. اتالعان بەس جوسپاردى ورىنداۋ ءۇشىن 31 مىڭنان اسا جوبانى ىسكە اسىرۋ قاجەت.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ب.ساپارباەۆ ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى جامبىل وبلىسىندا تۇرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, ءوڭىر اكىمدىگى ۇسىنعان جوبانىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتتى. ونىڭ ىسكە اسىرىلۋى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار حالىقتىڭ جەر تەلىمدەرىن پايدالانۋ مەن مال شارۋاشىلىعىندا جاڭا مۇمكىندىگى كوبەيەتىنىن ايتتى.
