ادەبيەت • 12 قىركۇيەك، 2019

جۇسىپبەك قورعاسبەك: بىزدە ادەبي ديسكۋسسيالار از

107 رەت كورسەتىلدى

قىسقا دا نۇسقا جازعىم كەلەدى. ءومىردىڭ مىسالىنان الىستاعىم كەلمەيدى. «شىمىر جازايىنشى، كولگىرسىپ كەتپەيىنشى» دەيمىن. جازىپ وتىرعان سوزدەرىم كەيدە ولەڭگە ۇقساپ كەتەدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تا قولعا تۇسكەن اعالارى­مىز­­دى «ازيات» دەيتىن. بۇگىنگى جيىنعا بايلانىستى سول ەسىمە ءتۇسىپ تۇر. ورحان پامۋك ءبىر سۇح­باتىندا تۇركيا قازىر مادەني جاعى­نان شىعىستان گورى باتىسقا جاقىن دەگەن وي ايتادى. كەيدە باتىس پەن شىعىستىڭ ورتاسىندا تەڭسەلىپ تۇرعان كەمەگە ۇقسايدى دەيدى.

وسىدان ون-ون بەس جىل بۇ­­رىن گەتە ينستيتۋتىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن گەرمانيادا بولدىم. سوندا لاۋازىمدى ادامنان: «تۇركيانىڭ ەۋرووداققا ءوتۋ مۇمكىنشىلىگى قانداي؟» دەپ سۇرادىم. ول: ء«دىنى باسقا، ءدىلى باسقا تۇركيا ەۋرووداققا قا­لاي وتەدى؟»، دەدى. اقىرى سوعان كەلدى.

سول ايتپاقشى، ءبىز ەڭ الدى­مەن قازاق جازۋشىسى بولىپ ەسەپتەلەمىز. بىراق باتىس ەلدە­رىنە تارالماساق، تانىمال جازۋشى بولا المايمىز. سەبەبى تۇركى الەمىندە، ازيا ەلدەرىندە باتىستاعىداي ءىرى حالىقارالىق ادەبي سىيلىقتار جوق.

مو يان مەن ورحان پامۋك نوبەل سىيلىعىنىڭ ارقاسىن­دا تانىمال بولدى. وسى فورۋمنان سول ەكى جازۋشىنى كو­رەمىز بە دەپ ۇمىت­تەنگەنىمىزدى جا­سىر­مايمىز. سەبەبى ەكەۋى دە جازۋشىلىقتىڭ قىر-سىرى تۋرالى ءجيى ايتادى. ەكەۋىنىڭ شىعارماشىلىق تۋرالى ءبىر-بىرىنە بەرگەن سۇحباتى دا بار. ولاردىڭ قوعامدىق تال­قى­لاۋدان قورىقپاۋى، قوعام­مەن اشىق اڭگىمەگە بارۋى ۇلگى الار­لىق نارسە. مىسالى، ور­حان پامۋكتىڭ «قار» اتتى رومانى نەگىزىنەن ديسكۋسسيالىق شىعارما. قازىرگى قوعام تال­قى­نى، ديسكۋسسيانى جاقسى كورە­دى. ەگەر ونداي قادامعا بار­ماساڭ، پوزيتسياڭدى بەرىپ قوياسىڭ.

مەن «ونەر» دەگەن اڭگىمە جازدىم. ىشىندە ازداعان ينتريگاسى جانە بۇگىنگى زاماننىڭ ساۋالدارى بار. ونەر بەلگىلى جازۋشىنىڭ الدىنا بويجەتكەن قىز بەينەسىندە كەلەدى.

كولەمى التى-اق بەتتىك وسى اڭگىمەنى قازاقستانداعى بەلگىلى ءۇش-ءتورت سايت كوشىرىپ باستى. «كىتاپ.kz» سايتىندا جىلدىڭ ۇزدىك اڭگىمەسى اتاندى. «اباي.kz» پورتالىندا رەداكتسيا تاڭ­داۋىنىڭ قاتارىنا كىردى. سو­نىمەن بىرگە ۇلتتىق اۋدارما بيۋرو­سىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن التى تىلگە اۋدارىلدى. قىزىق­قان ادەبيەتشىلەر بولسا، سول جەردەن تاۋىپ وقۋىنا بولادى.

وعان قوسا ءبىر جىلدا جەتى ادەبي ەسسە جازدىم. «توراڭعى جانە تۇرسىنجان»، «اڭىز شەر­حان»، «اڭىز مۇحتار ماعاۋين» سياقتى ەسسەلەرىمدى گازەت-جۋرنالدار مەن سايتتار بىرىنەن ءبىرى الىپ كوشىرىپ باستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ادەبي سىن توقىراعان كەزدە الەۋمەتتىك جەلى ولشەم بولىپ تۇر.

ءسوزىمنىڭ باسىندا ايت­قا­نىمداي، ادەبيەتتە ديسكۋس­سيالىق ماسەلەلەردى كوتەرۋ كەرەك. وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر باس­قادان گورى تۇششىمدى جازىلادى ءارى ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا دا جاقسى.

وسى ىڭعايدا ءبىر اڭگىمە ايت­قىم كەلىپ تۇر. سوڭعى جىلدارى تۇرەگەپ تۇرىپ جازۋدى ادەت­كە اينالدىردىم. جۇمىس كابينەتىمە سوعان ىڭعايلى مىن­بە ساتىپ الدىم.

ۇيدە دە تەرەزەنىڭ الدىندا تۇرىپ جازعاندى جاقسى كو­رەمىن. مۇنى شىعارماشىلىق ادا­مىنىڭ جازۋعا دەگەن ادالدى­عى­نان دەپ بىلەمىن. قالام قال­عىپ­ كەت­پەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وسىنداي جازۋشىنىڭ جاز­عا­نى كەرەك پە، كەرەك ەمەس پە؟

جاقىندا ءبىر جاقسى دوسىما ىلە­سىپ، قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ مۇراجايىنا باردىم. تۇرەگەپ تۇرىپ جازاتىن جازۋ ۇستەلىن سول جەردە كوردىم. ەلۋ-الپىس جىل بۇرىن قولدان جاساتقان ەكەن. شىنتاعىمدى تىرەپ، جا­عىم­­دى تايانىپ تۇرىپ سۋرەتكە ءتۇستىم. سوندا ويىما نە كەلدى؟

ەگەر ونىڭ «ەتنوگرافيالىق اڭگىمەسى» بۇگىن جازىلسا، الەۋ­مەت­تىك جەلى باسقانىڭ ءبارىن ۇمى­تىپ، سونى تالقىلار ەدى. بۇل اڭگىمە قازاق قوعامىنداعى باس­قالار جابىق تاقىرىپ دەپ ەسەپ­تەيتىن ماسەلەنى اشىق تالقىعا الىپ شىعۋىمەن قۇندى. ونداعى ينتريگا كەڭەس زامانىندا دا، تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە، ناق بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتىلىگىن جوي­عان جوق.

قازىر ۇلتتاردى قويىپ، قۇر­لىقتار اراسىندا ءۇنسىز باسە­كەلەر مەن تەكەتىرەستەر ءجۇرىپ جاتىر. ماعان سول باسەكە ادە­بيەتتە دە بار سياقتى كورىنەدى. ۇلى دەرجاۆالىق ادەبيەت ۇلت­تىق ادەبيەتتى مىسىمەن باسىپ تۇر.

ءبىز سول ۇلكەن ادەبيەتتەردىڭ ستان­دارتتارىن قابىلداۋىمىز كەرەك ءتارىزدى. ماسەلەن، شىعىس ەجەلدەن مينياتيۋراعا جاقىن. رومان دەگەن وقىرماندى تارتىپ تۇراتىن ماگيالىق قۇدىرەتى بار جانردى الىپ قاراڭىزشى. قازىر روماننىڭ كولەمى ساقتال­مايتىن بولدى، ەندەشە نەگە رو­مانعا قويىلاتىن شارتتار ساقتالۋى كەرەك.

روماندى ءداۋىر سيپاتىن بەرەدى دەپ اۋىرلاتۋدىڭ قاجەتى قان­شا. وعان ءداۋىردىڭ جۇگىن ار­قا­لاتىپ نەعىلامىز. مەن جو­عا­رىدا كولەمى التى-اق بەت­تىك اڭگىمە جازدىم دەدىم. سول سياقتى كولەمى جەتپىس-اق بەت­تىك تاعى ءبىر رومان جازىپ شىق­تىم. ءبىز شىعىستىڭ ۇلگى­سى­مەن جازساق، سىنشىلار ءبىزدى با­تىستىڭ ۇلگىسىمەن تالدايدى. مىنە، قورلىق!

بۇگىنگى زامان قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا ينتريگانىڭ زامانى بولىپ تۇر. ءبىز باس­تان وتكەرىپ جاتقان كۇندەردە رو­مانعا لايىقتى كۇشتى ينتريگالار مەن پەرسوناجدار بار. جازۋ­شى ونى الا سالىپ، جازا سالمايدى.

ادەبيەتكە دە كەشەندى تۇر­دە جۇمىس ىستەۋدىڭ جولدارىن اكەلۋ كەرەك. ارنايى تاقى­رىپ­تارعا كينو ءتۇسىرۋ ءۇشىن ال­دىن الا قارجى بولىنەدى. ال كىتاپ جازۋعا الدىن الا قارجى بولىنگەنىن ەستىگەن ەمەسپىن. قا­زاقتىڭ مەتسەناتى مامان تۇ­رىس­بەكوۆ وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن: «رومان جاز، رومان جاز­ساڭ وسىنشا اقشا بەرەمىن» دەپتى.

ادەبيەت ءوندىرىس رەتىندە كىم­دەرگە جۇمىس ىستەيدى. اقىل-ويعا اقشا تولەنەتىن زامان­دا، ادەبيەتكە نەگە اقشا تولەن­بەيدى؟ ۇلتتى قويىپ، ازيا دەگەن الىپ قۇرلىقتىڭ ءوز فيلوسوفيا­سى ساقتالا ما؟ ءبىزدىڭ بۇگىنگى، ەر­تەڭگى بولمىسىمىز قانداي بول­ماقشى؟

جەكە مىسالمەن ايتسام، وسى­­مەن مەنىڭ ءۇش بىردەي شىعار­مام بويىنشا كوركەم فيلم ءتۇسىرىلىپ وتىر. ودان باسقا جەتىس­تىكتەرىمدى جوعارىدا ايتتىم. قازىر قازاق ادەبيەتىندە مەن سياقتى ەڭبەك ەتىپ جاتقان­دار جوق ەمەس. الايدا ولاردىڭ ەڭ­بەگى كوپ كورىنە بەرمەيدى. ءوز ىشىمىزدە عانا ءبىر-ءبىرىمىزدى تانيمىز. سىرتقا شىعا الماي جاتىرمىز.

تەرەزەمنىڭ الدىندا تىكەم­نەن­ تىك جازۋ جازىپ تۇرىپ كۇن­­دىز-ءتۇنى ويلاناتىنىم وسى. مەنىڭشە، بۇگىنگى ءوتىپ جات­­قان فورۋمنىڭ باستى ءبىر ماق­ساتى دا وسى بولۋى كەرەك. ءبىر-ء­بىرىمىزدى قولدايىق، ورتاق وقىر­مانىمىزدى كوبەيتەيىك، شىعارمالارىمىزدىڭ ناسيحاتىن بىرلەسىپ جۇرگىزەيىك، ۇلكەن ادەبي سىيلىقتار بەلگىلەيىك دەگىم كەلەدى.

 

جۇسىپبەك قورعاسبەك،

جازۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار