ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قولعا تۇسكەن اعالارىمىزدى «ازيات» دەيتىن. بۇگىنگى جيىنعا بايلانىستى سول ەسىمە ءتۇسىپ تۇر. ورحان پامۋك ءبىر سۇحباتىندا تۇركيا قازىر مادەني جاعىنان شىعىستان گورى باتىسقا جاقىن دەگەن وي ايتادى. كەيدە باتىس پەن شىعىستىڭ ورتاسىندا تەڭسەلىپ تۇرعان كەمەگە ۇقسايدى دەيدى.
وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن گەتە ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن گەرمانيادا بولدىم. سوندا لاۋازىمدى ادامنان: «تۇركيانىڭ ەۋرووداققا ءوتۋ مۇمكىنشىلىگى قانداي؟» دەپ سۇرادىم. ول: ء«دىنى باسقا, ءدىلى باسقا تۇركيا ەۋرووداققا قالاي وتەدى؟», دەدى. اقىرى سوعان كەلدى.
سول ايتپاقشى, ءبىز ەڭ الدىمەن قازاق جازۋشىسى بولىپ ەسەپتەلەمىز. بىراق باتىس ەلدەرىنە تارالماساق, تانىمال جازۋشى بولا المايمىز. سەبەبى تۇركى الەمىندە, ازيا ەلدەرىندە باتىستاعىداي ءىرى حالىقارالىق ادەبي سىيلىقتار جوق.
مو يان مەن ورحان پامۋك نوبەل سىيلىعىنىڭ ارقاسىندا تانىمال بولدى. وسى فورۋمنان سول ەكى جازۋشىنى كورەمىز بە دەپ ۇمىتتەنگەنىمىزدى جاسىرمايمىز. سەبەبى ەكەۋى دە جازۋشىلىقتىڭ قىر-سىرى تۋرالى ءجيى ايتادى. ەكەۋىنىڭ شىعارماشىلىق تۋرالى ءبىر-بىرىنە بەرگەن سۇحباتى دا بار. ولاردىڭ قوعامدىق تالقىلاۋدان قورىقپاۋى, قوعاممەن اشىق اڭگىمەگە بارۋى ۇلگى الارلىق نارسە. مىسالى, ورحان پامۋكتىڭ «قار» اتتى رومانى نەگىزىنەن ديسكۋسسيالىق شىعارما. قازىرگى قوعام تالقىنى, ديسكۋسسيانى جاقسى كورەدى. ەگەر ونداي قادامعا بارماساڭ, پوزيتسياڭدى بەرىپ قوياسىڭ.
مەن «ونەر» دەگەن اڭگىمە جازدىم. ىشىندە ازداعان ينتريگاسى جانە بۇگىنگى زاماننىڭ ساۋالدارى بار. ونەر بەلگىلى جازۋشىنىڭ الدىنا بويجەتكەن قىز بەينەسىندە كەلەدى.
كولەمى التى-اق بەتتىك وسى اڭگىمەنى قازاقستانداعى بەلگىلى ءۇش-ءتورت سايت كوشىرىپ باستى. «كىتاپ.kz» سايتىندا جىلدىڭ ۇزدىك اڭگىمەسى اتاندى. «اباي.kz» پورتالىندا رەداكتسيا تاڭداۋىنىڭ قاتارىنا كىردى. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن التى تىلگە اۋدارىلدى. قىزىققان ادەبيەتشىلەر بولسا, سول جەردەن تاۋىپ وقۋىنا بولادى.
وعان قوسا ءبىر جىلدا جەتى ادەبي ەسسە جازدىم. «توراڭعى جانە تۇرسىنجان», «اڭىز شەرحان», «اڭىز مۇحتار ماعاۋين» سياقتى ەسسەلەرىمدى گازەت-جۋرنالدار مەن سايتتار بىرىنەن ءبىرى الىپ كوشىرىپ باستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادەبي سىن توقىراعان كەزدە الەۋمەتتىك جەلى ولشەم بولىپ تۇر.
ءسوزىمنىڭ باسىندا ايتقانىمداي, ادەبيەتتە ديسكۋسسيالىق ماسەلەلەردى كوتەرۋ كەرەك. وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر باسقادان گورى تۇششىمدى جازىلادى ءارى ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا دا جاقسى.
وسى ىڭعايدا ءبىر اڭگىمە ايتقىم كەلىپ تۇر. سوڭعى جىلدارى تۇرەگەپ تۇرىپ جازۋدى ادەتكە اينالدىردىم. جۇمىس كابينەتىمە سوعان ىڭعايلى مىنبە ساتىپ الدىم.
ۇيدە دە تەرەزەنىڭ الدىندا تۇرىپ جازعاندى جاقسى كورەمىن. مۇنى شىعارماشىلىق ادامىنىڭ جازۋعا دەگەن ادالدىعىنان دەپ بىلەمىن. قالام قالعىپ كەتپەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وسىنداي جازۋشىنىڭ جازعانى كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە؟
جاقىندا ءبىر جاقسى دوسىما ىلەسىپ, قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ مۇراجايىنا باردىم. تۇرەگەپ تۇرىپ جازاتىن جازۋ ۇستەلىن سول جەردە كوردىم. ەلۋ-الپىس جىل بۇرىن قولدان جاساتقان ەكەن. شىنتاعىمدى تىرەپ, جاعىمدى تايانىپ تۇرىپ سۋرەتكە ءتۇستىم. سوندا ويىما نە كەلدى؟
ەگەر ونىڭ «ەتنوگرافيالىق اڭگىمەسى» بۇگىن جازىلسا, الەۋمەتتىك جەلى باسقانىڭ ءبارىن ۇمىتىپ, سونى تالقىلار ەدى. بۇل اڭگىمە قازاق قوعامىنداعى باسقالار جابىق تاقىرىپ دەپ ەسەپتەيتىن ماسەلەنى اشىق تالقىعا الىپ شىعۋىمەن قۇندى. ونداعى ينتريگا كەڭەس زامانىندا دا, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە, ناق بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق.
قازىر ۇلتتاردى قويىپ, قۇرلىقتار اراسىندا ءۇنسىز باسەكەلەر مەن تەكەتىرەستەر ءجۇرىپ جاتىر. ماعان سول باسەكە ادەبيەتتە دە بار سياقتى كورىنەدى. ۇلى دەرجاۆالىق ادەبيەت ۇلتتىق ادەبيەتتى مىسىمەن باسىپ تۇر.
ءبىز سول ۇلكەن ادەبيەتتەردىڭ ستاندارتتارىن قابىلداۋىمىز كەرەك ءتارىزدى. ماسەلەن, شىعىس ەجەلدەن مينياتيۋراعا جاقىن. رومان دەگەن وقىرماندى تارتىپ تۇراتىن ماگيالىق قۇدىرەتى بار جانردى الىپ قاراڭىزشى. قازىر روماننىڭ كولەمى ساقتالمايتىن بولدى, ەندەشە نەگە رومانعا قويىلاتىن شارتتار ساقتالۋى كەرەك.
روماندى ءداۋىر سيپاتىن بەرەدى دەپ اۋىرلاتۋدىڭ قاجەتى قانشا. وعان ءداۋىردىڭ جۇگىن ارقالاتىپ نەعىلامىز. مەن جوعارىدا كولەمى التى-اق بەتتىك اڭگىمە جازدىم دەدىم. سول سياقتى كولەمى جەتپىس-اق بەتتىك تاعى ءبىر رومان جازىپ شىقتىم. ءبىز شىعىستىڭ ۇلگىسىمەن جازساق, سىنشىلار ءبىزدى باتىستىڭ ۇلگىسىمەن تالدايدى. مىنە, قورلىق!
بۇگىنگى زامان قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا ينتريگانىڭ زامانى بولىپ تۇر. ءبىز باستان وتكەرىپ جاتقان كۇندەردە رومانعا لايىقتى كۇشتى ينتريگالار مەن پەرسوناجدار بار. جازۋشى ونى الا سالىپ, جازا سالمايدى.
ادەبيەتكە دە كەشەندى تۇردە جۇمىس ىستەۋدىڭ جولدارىن اكەلۋ كەرەك. ارنايى تاقىرىپتارعا كينو ءتۇسىرۋ ءۇشىن الدىن الا قارجى بولىنەدى. ال كىتاپ جازۋعا الدىن الا قارجى بولىنگەنىن ەستىگەن ەمەسپىن. قازاقتىڭ مەتسەناتى مامان تۇرىسبەكوۆ وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن: «رومان جاز, رومان جازساڭ وسىنشا اقشا بەرەمىن» دەپتى.
ادەبيەت ءوندىرىس رەتىندە كىمدەرگە جۇمىس ىستەيدى. اقىل-ويعا اقشا تولەنەتىن زاماندا, ادەبيەتكە نەگە اقشا تولەنبەيدى؟ ۇلتتى قويىپ, ازيا دەگەن الىپ قۇرلىقتىڭ ءوز فيلوسوفياسى ساقتالا ما؟ ءبىزدىڭ بۇگىنگى, ەرتەڭگى بولمىسىمىز قانداي بولماقشى؟
جەكە مىسالمەن ايتسام, وسىمەن مەنىڭ ءۇش بىردەي شىعارمام بويىنشا كوركەم فيلم ءتۇسىرىلىپ وتىر. ودان باسقا جەتىستىكتەرىمدى جوعارىدا ايتتىم. قازىر قازاق ادەبيەتىندە مەن سياقتى ەڭبەك ەتىپ جاتقاندار جوق ەمەس. الايدا ولاردىڭ ەڭبەگى كوپ كورىنە بەرمەيدى. ءوز ىشىمىزدە عانا ءبىر-ءبىرىمىزدى تانيمىز. سىرتقا شىعا الماي جاتىرمىز.
تەرەزەمنىڭ الدىندا تىكەمنەن تىك جازۋ جازىپ تۇرىپ كۇندىز-ءتۇنى ويلاناتىنىم وسى. مەنىڭشە, بۇگىنگى ءوتىپ جاتقان فورۋمنىڭ باستى ءبىر ماقساتى دا وسى بولۋى كەرەك. ءبىر-ءبىرىمىزدى قولدايىق, ورتاق وقىرمانىمىزدى كوبەيتەيىك, شىعارمالارىمىزدىڭ ناسيحاتىن بىرلەسىپ جۇرگىزەيىك, ۇلكەن ادەبي سىيلىقتار بەلگىلەيىك دەگىم كەلەدى.
جۇسىپبەك قورعاسبەك,
جازۋشى
