مىسالى, 1967 جىلى وداق بويىنشا جۇرگىزىلگەن ساناقتا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اتىنان 10 ميلليون 896 مىڭ حالىق تىزىمدەلسە, قازاقستان تۇرعىندارى 12 ميلليون 400 مىڭعا جەتكەن. ياعني, ءبىز الاتاقيالى اعايىنداردان حالىق سانى جاعىنان 2 ميلليونعا ارتىق بولىپپىز. ارادا ەلۋ جىل وتكەندە, وزبەكستان حالقى 34 ميلليونعا جاقىنداپ, ءۇش ەسە كوبەيىپتى. ال بىزدەر وسى ارالىقتا بار بولعانى 0,5 ەسە ءوسىپ, 18 ميلليونعا زورعا جەتىپپىز.
ىرگە كورشى اعايىن تۋىسقان جۇرتتىڭ ءوسىمى وركەندەپ, ءبىزدىڭ كەنجەلەپ قالۋىمىزعا سەبەپ كوپ. ەڭ اۋەلى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان باسقا ۇلت وكىلدەرى جاپپاي سىرتقا قونىس اۋداردى.
سونىڭ ناتيجەسىندە بايىرعى تۇرعىن حالىقتىڭ اتامەكەندەگى ۇلەسى ارتتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكى جىل بۇرىن ۇيىمداستىرىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ بەسىنشى قۇرىلتايىندا جاساعان بايانداماسىندا, 1991 جىلى ەلىمىزدە قازاقتاردىڭ ۇلەسى 40 پايىز بولسا, قازىر 70 پايىزدان استى دەي كەلە, ءارى قاراي حالقىمىزدىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن اتاجۇرتقا ات باسىن بۇرعان سىرتتاعى قانداستار كوشى جالعاسا بەرەتىنى تۋرالى ايتسا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۋىقتا جاريالاعان كەزەكتى جولداۋىندا «ۇكىمەت كوشى-قون ۇدەرىسىن باسقارۋ ءۇشىن پارمەندى شارالار قابىلداۋ كەرەك» دەپ ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋالعا قاتىستى ءوزىنىڭ ساياسي ۇستانىمىن ءبىلدىردى.
قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا دەموگرافيا ماسەلەسىنە بەي-جاي قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى دەموگرافيا ساياساتى – حالىق سانىنىڭ ارتۋى عانا ەمەس, ۋرباندالۋ, بوسقىندار پروبلەماسى جانە ۇلتتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءتارىزدى سان-سالالى ماسەلەلەردى قامتىپ وتىر. ياعني, ءوسىمى زور, ساپالى حالىق قانا عالامداسۋ پروتسەسىنە لايىقتى تۇردە توتەپ بەرە الادى.
ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن دەموگرافيالىق كوبەيۋدىڭ ءبىر ارناسى – شەتتەگى قازاق دياسپوراسى. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ز.تۇرىسبەكوۆ مىرزا جاقىندا «مەزگىل» تەلەباعدارلاماسىنا بەرگەن سۇحباتىندا, سوڭعى 27 جىلدا 1 ميلليون قازاق اتاجۇرتقا ورالسا, بۇلار قازىر ءوسىپ-ءونىپ 2 ميلليوندى قۇراپ وتىر دەدى. سونىمەن بىرگە زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى, الداعى كۇندەرى 1 ميلليون قازاقتى اتامەكەنگە قونىستاندىرۋ شاراسى دا قولعا الىنىپ جاتقانى جايلى ايتىپ ءوتتى.
وسى ءىستى تياناقتى اتقارۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان «وتانداستار» قورى كەاق مەن ەلباسى توراعالىق ەتەتىن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى بىرلەسىپ اسا اۋقىمدى شارالاردى قولعا الىپ جاتقان كورىنەدى.
اتاپ ايتار بولساق, «وتانداستار» قورى ءوز جۇمىسىن جوبالىق كەڭسە فورماتىندا قانداستارىمىز ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋدىڭ بىرىڭعاي وپەراتورى رەتىندە ۇيىمداستىرىپ, جەدەل تۇردە دياسپورالىق ساياسات باعدارلاماسىن ازىرلەپ, جيناقتالعان مالىمەتتەردى جۇيەلەندىرىپ, قوسىمشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ارقىلى جانداندىرۋدا.
«وتانداستار» قورى كەاق ۆيتسە-پرەزيدەنتى ماعاۋيا سارباسوۆ مىرزانىڭ ايتۋىنشا, ەڭ اۋەلى دياسپورانى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى قۇجات دايىندالىپ, سونىڭ نەگىزىندە «قازاق كارتاسىن» ەنگىزۋ كوزدەلۋدە ەكەن. مۇنداعى ماقسات – ىشتەگى ءھام سىرتتاعى قانداستار جايلى بارلىق اقپاردى شوعىرلاندىرىپ, ەلگە ورالعان نەمەسە ورالۋشى اعايىندارعا اقپاراتتىق, قۇقىقتىق كەڭەس بەرۋ, قاجەت جاعدايدا كومەك كورسەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءىسى كۇن تارتىبىنە قويىلماق. بۇل جۇمىستار ء«بىر تەرەزە» قاعيداسى ارقىلى – ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ ارقىلى ىسكە اسپاق.
كەلەسى ءبىر ىرگەلى جوبا – شەتەلدەگى قازاقتار ءۇشىن «Qazaq úıi» جانە «اباي» مادەني ورتالىقتارى, «اتامەكەن» ىسكەرلىك ۇيلەرىن اشۋ. وسى ارقىلى سىرتتاعى قانداستارىمىزعا قازاق ۇلتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن, سالت-ءداستۇرىن بويىنا سىڭىرۋگە جول اشىلماق.
سونداي-اق قور بيزنەس جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ باعىتىن كوزدەيتىن «Saýda» شتابى ارقىلى قازاق دياسپوراسى مەن قازاقستاندىق بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ىسكەرلىك بايلانىستارىن ورناتۋعا ىقپال ەتپەكشى. وسى رەتتە, «وتانداستار» بيزنەس ينكۋباتورى ارقىلى ۇلتتىق ناقىشتاعى ءونىم وندىرۋشىلەردى قولداۋ, قانداستار اراسىنان شىققان دارىندى كاسىپكەرلەردىڭ بيزنەس-يدەيالارى مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالارىنا قولداۋ كورسەتۋ, ت.ب. شارالار بار. بۇل جۇمىستار شەتەلدەردە قۇرىلاتىن «اتامەكەن» قازاق ىسكەرلىك ءۇيى جەلىسى نەگىزىندە «سامۇرىق-قازىنا», «قازاق تۋريزم», «قازاق ينۆەست», «اتامەكەن» پالاتاسى سياقتى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ارالاسۋىمەن اتقارىلماق.
وسى ورايدا, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى تاراپىنان دا جوعارىداعى «وتانداستار» قورى كەاق بىرلەسىپ اتامەكەنگە ورالۋشى قانداستار مەن بۇعان دەيىن قونىس اۋدارعان قازاقتاردى قولداۋ ماقساتىندا قوماقتى جوبا جاسالۋ ۇستىندە. اتاپ ايتار بولساق, شىمكەنت قالاسىندا ىسكە اسىرىلعان «اسار» جوباسى سياقتى, نۇر-سۇلتان قالاسى اۋماعىنان ورالماندار ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن مەنشىكتەپ, وعان الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمى بار, شاعىن اۋداننىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوسپارلانۋدا.
ودان كەيىنگى تاعى ءبىر ماسەلەنى جاسىرماي ايتقاندا, قازىرگى كەزدە شەت ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە رەسەيدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن, ۇلتتىق نىشانى مەن مادەنيەتىن جوعالتۋ قاۋپى بار ەكەنى بەلگىلى. ول ءۇشىن جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قازاقتار شوعىرلانىپ قونىستانعان جەرلەردە مادەني-ىسكەرلىك ورتالىقتارىن قۇرۋ جۇمىستارىن قولعا الۋمەن قاتار, ءتىل ۇيرەتەتىن ءبىلىم ورتالىقتارىن دامىتۋ جايى كۇن تارتىبىندە تۇر.
«بۇل باعىتتاعى جۇمىس, اسىرەسە جاس بۋىندى وقىتۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. بۇل تۇرعىدا قازاق دياسپورالارىنىڭ بالالارىن انا تىلىندە وقىتۋعا ەلىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ زور مۇمكىندىگى بار. وسىعان وراي ءبىز جازعى دەمالىس كەزىندە وسى جىلدان باستاپ شەتەلدەردەن كەلەتىن 4000 بالاعا ارنالعان قازاق ءتىلىن, تاريحىن, ءداستۇرىن ۇيرەتەتىن جازعى لاگەرلەر ۇيىمداستىرۋدى قولعا الدىق. جىل سايىن «بالداۋرەن» لاگەرىندە قازاق دياسپورالارىنىڭ 150 بالاسى دەمالىسىن وتكىزىپ ءجۇر. وسى جەردە شەتەلدەردە قازاق ءتىلىن وقىتاتىن مۇعالىمدەردى دايارلاۋ, نە بولماسا, قازاق ءتىلى ماماندىعىنا دايارلاۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك. دياسپورا بالالارى اراسىنا ءتىل مەن مادەنيەتتى ۇيرەتۋ ءۇشىن جاڭا ادىستەمەلىك ەڭبەكتەر قاجەت. بالالاردىڭ جاسىنا ساي قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ينتەراكتيۆتى ادىستەمەلىكتەردى جەتىلدىرۋ كەرەك. مىسالعا, ءبىز «قاستەرلى قالام» جوباسىن ۇسىندىق. بۇل ينتەراكتيۆتى قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن فورمادا ارىپتەردى, ءسوز تىركەستەرىن, سويلەمدەردى ۇيرەتەدى. سونىمەن قاتار قازاق تىلىندەگى ەرتەگىلەر مەن ولەڭدەردى تىڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى «وتانداستار» قورى كەاق مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى.
سونداي-اق وتكەن جىلى 18 مامىردا قابىلدانعان «2018-2022 جىلدارعا ارنالعان شەتەلدەردەگى ەتنوستىق قازاقتاردى قولداۋ شارالارى تۋرالى» ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى مەن «وتانداستار» قورى كەاق بىرلەسىپ قۇرعان ء«داستۇرلى قورجىن» جوباسى بويىنشا شەتەلدەردەگى قازاق مادەني ورتالىقتارى مەن بىرلەستىكتەرىن ۇلتتىق كيىم, مۋزىكا اسپاپتارى جانە ۇلتتىق بۇيىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋدى ىسكە اسىرىپ جاتىر.
– بۇل ىستەردىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا سىرتتاعى قازاقتار ءۇشىن قولعا الىنىپ وتىرعان يگى شارالار, – دەيدى اتقارۋشىلار.
