جالپى, قازاق حالقى ادامنىڭ جەكە تۇلعالىق قاسيەتىن دارالاعان تۇستا مىنەز-ق ۇلىق, بولمىس-بىتىمنەن بولەك, ونىڭ كيىم-كەشەگىنە دە ۇلكەن ءمان بەرىپ قاراعان. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, كيىمنىڭ ءبىر عانا جاعاسىنىڭ وزىندە ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەنى ۇرپاق بويىنا سىڭىرەر ىزگى ءىلىم جاتىر. تەك قانا جاعاعا قاتىستى قازاقتىڭ ماعىناسى تەرەڭ, مازمۇنى اۋقىمدى اۋىز ادەبيەتىنەن باستاپ كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى.
حاندىق ءداۋىر ادەبيەتىن وقىپ وتىرساڭىز: جاعاسى التىن, جەڭى جەز, شىعىرشىعى تورعاي كوز اقساۋىت كيەر مە ەكەمىز؟! – دەيدى اقتامبەردى جىراۋ. جاعانى التىنمەن اپتاۋ, حاننىڭ ۇلى تورە, ءبيدىڭ ۇلى شورا قىمبات ىشىكتەرىنىڭ جاعاسىنا قۇندىز ۇستارتىپ كيۋ – تەكتىلىكتى اڭعارتىپ تۇراتىنى بەلگىلى. نەمەسە ماقال-ماتەلدەرىمىزدە «جاعام جايلاۋدا», «اعاسى باردىڭ جاعاسى بار» دەپ, جاعانىڭ ءمان-ماعىناسىن ارتتىرىپ قولدانامىز. نەگىزىنەن, جاعاعا قاتىستى مورالدىق نورما ەجەلگى تۇتاس تۇركى الەمىندە, كەيىن ءيسى مۇسىلمان قاۋىمى ءۇشىن كيىمنىڭ قاستەرلى بولىگى بولىپ قالىپتاسقان. جاعاعا جارماسۋ, ۇلكەندى بەتىنەن الۋ جالپى تاربيەسىزدىكتىڭ ەڭ تۇرپايىسى, قاسيەتسىزدىكتىڭ شەگى دەۋگە بولاتىن شىعار.
اسىل ءدىنىمىز يسلام الەمىندە تۋرا وسى جاعاعا جارماسۋ تۋرالى كەرەمەت ءدىني حيكايا بايان ەتىلەدى. ءاپسانانى قىسقاشا اڭگىمەلەسەك:
بىردە عازىرەتى ءالي شەرى قىر باسىندا قىرىق ۇلىن كۇرەستىرىپ وتىرادى. بولەك وسكەنى بولماسا ءمادى بالۋان دا – ءالي شەرىنىڭ بالاسى, اكەسىن تانىماعاندىقتان, سول كۇرەسكە جولاي قوسىلىپ, قىرىق ۇلدىڭ بارلىعىن جەڭىپ, عازىرەتى ءاليدىڭ وزىمەن بەلدەسە كەتپەي مە؟ كەنەت اكەسى بالاسىنىڭ مويىنىنداعى قاپ-قارا قالدى تاني كەتىپ: ءوزىن ەندى جاعاسىنان الىپ, جامباسقا ۇرعالى تۇرعان مادىگە: – بالام, توقتا! – دەيدى. اكەسىمەن كۇرەسىپ, جاعاسىنان العانىن سوندا عانا بىلگەن ءمادى اۋىر قىلمىسى ءۇشىن ءوزىن كۇناھار ساناپ, بەيادەپ قىلىعى ءۇشىن ەڭىرەي قاشىپ قارا جەردىڭ قارسى ايرىلۋىن تىلەيدى. اقىرى سول قارا جەرگە كىرىپ جوق بولىپ, اقىر زامانعا دەيىن قالىڭ قاپاس استىندا جاتىر...
ءار اڭىز شىندىققا نەگىزدەلىپ ايتىلادى. مۇمكىن ءدىني تۇرعىدان ساۋاتىمىز جەتپەي وقيعانى قاتە پايىمداپ, تاربيەلىك ءمانى زور حيكايانى تەرىس تاپسىرلەپ قويۋىمىز بەك مۇمكىن, ءبىز بۇل جەردە تەك جاعاعا جارماسۋدىڭ ۇلكەن كۇنا ەكەنىنە نازار بۇرعىمىز كەلدى.
قازاقتىڭ ءتالىم-تاربيەسى, ءدىلى مەن ءدىنى, تاريحى مەن تاعىلىمى تۋرالى عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتەن اسىرىپ ەشتەڭ ايتا الماس ەدىك. اقسەلەۋ اعا تۋرا وسى جاعاعا قاتىستى «قۇرمەت» دەگەن اڭگىمەدە كەلىستى جازادى.
«بىردە, كيىز ءۇيدىڭ كولەڭكەسىندە دومبىراعا تيەك جونىپ وتىر ەدىم, كورشى ءۇي جاقتان: «قاينىم!» – دەگەن داۋىس ەستىلدى. قاراسام, ىرىس, كيىز ءۇيدىڭ ەسىگىنەن باسىن عانا شىعارىپ, مەنى شاقىرىپ تۇر. شىلدەنىڭ ىستىعىندا كولەڭكە ىزدەگەن جىلان, باقا, كىرپى سياقتى جəندىكتەردىڭ كيىز ۇيگە كىرىپ كەتەتىنى بولاتىن. سونداي بىردەڭە مە دەپ, جۇگىرىپ كەلسەم, ىرىس: «توردە جاتقان اتامنىڭ شاپانىن كەرەگەنىڭ باسىنا ءىلىپ بەرشى!» – دەپ قيىلادى. مۇنىسىن مەن əزىلگە بالاپ: «وي, ءسوزىڭ قۇرىسىن, بىردەڭە بولىپ قالعان ەكەن دەسەم!» – دەپ بۇرىلىپ كەتە بەرمەكشى بولدىم.
سول كەزدە ىرىس شىنشىل قالپىمەن: «ويىن ەمەس, وتىنەمىن, اتا-ەنەمدى كورشى ۇيلەر قىمىزعا شاقىرىپ كەتىپ ەدى. كۇننىڭ ىستىعى مىناۋ, كەلگەنشە وتىراتىن ورىندارىن قاعىپ-سىلكىپ, ىرگەنى ءتۇرىپ, ءۇيدى سالقىنداتىپ قويايىن دەپ ەدىم. نەڭ كەتەدى, اتامنىڭ شاپانىن ءىلىپ بەرە قويشى!» – دەپ ودان بەتەر قيىلادى. ىرىستىڭ جۇزىنەن دە, سوزىنەن دە ءəزىل-قالجىڭنىڭ نىشانى بىلىنبەيدى. مەن əلدەنەنى تۇسىنبەي تۇرعان قالپىمدا تاڭىرقاپ: ء«وزىڭ نەگە ىلمەيسىڭ؟!» – دەپپىن.
سوندا ىرىس وزگەشە ءبىر بايسالدى قالىپقا ءتۇسىپ, ايتۋعا بولمايتىن كيەلى قۇپيانى امالسىز ايتىپ تۇرعانداي, داۋىسى دىرىلدەپ: «وندا... وندا, اتامنىڭ جاعاسىنا قولىم ءتيىپ كەتەدى عوي!.. ولاي ەتۋگە بولمايدى عوي!» – دەدى».
مىنە, جاعا تۋرالى قىسقا قايىرعاندا وسىلاي. ەرتەڭ ىرگەلى ەل بولامىز دەسەك, وسى باستان كەلىندەرىمىزگە كىشىلىكتى, ۇلدارىمىزعا كىسىلىكتى قاراپايىم جاعا فيلوسوفياسىنان باستاپ ۇيرەتۋىمىز كەرەك.
