رۋحانيات • 03 قىركۇيەك، 2019

ادامتانۋ ءىلىمى

593 رەت كورسەتىلدى

ءاربىر حالىقتىڭ تابيعي جاراتىلى­سىندا ءوزىن باسقالاردان ەرەكشەلەپ تۇرا­تىن كەمەل قاسيەتى بولادى. ايتالىق، اعار­تۋشى ىبىراي التىنسارين 1879 جى­لى ورىنبوردا جارىق كورگەن «قازاق حرەستوماتياسى» اتتى ەڭبەگىندە، قازاق جارا­تىلىسى وتە تازا حالىق، ونىڭ سانا-سەزىمى مەن سۇڭعىلالىعى بىرەۋ سالىپ بەرگەن تار شەڭبەرگە سىيمايدى دەسە، ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن پولياك زەرت­تەۋشىسى ا.يانۋشكەەۆيچ كۇندەلىگىندە، «قا­زاق­تاردىڭ اقىل-وي قابىلەتى مەن سۇڭعى­لا­لى­عىنا ەرىك­سىز تاڭىرقاي، تاڭدانباسقا امال جوق» دەپ حالقىمىزدىڭ باسقالاردان ارتىق كەمەل قاسيەتى جايلى تامسانا جازادى.

دەمەك، حالىقتىڭ باسقا جۇرتتان ەرەك­شەلىگى – ونىڭ سۇڭعىلالىعى ەكەن. بىردە اتاقتى قاز داۋىستى قازىبەك بي تاڭ بوزىمەن جىلقى ءۇيىرىن شولىپ كەلە جاتىپ، بەتكەيدە ەرىن جاستانىپ ۇيىقتاپ جاتقان جيەنى جانىبەك باتىردى كورىپ: «ەلىڭدى ەل ەتەرسىڭ، ەجەلگى جەرگە جەتەرسىڭ، ەكى ءبورىڭ تۇرعاندا، ەكىلەنبەي نە ەتەرسىڭ» دەپ ساقالىن سيپاعان ەكەن. راسىندا ابىزدىڭ ايتقانى كەلدى. جيەنى ەرەن باتىر بولدى، ەلىن التاي اسىرىپ ەجەلگى جەرىنە جەتكىزدى. تاريحتا «كوك ءبورىلى جانىبەك» دەگەن اتى قالدى.

سول سياقتى قازاقتا «اياز بي» اتتى ەرتەگى بار. وسىندا حان ەرتەگىنىڭ باس كەيىپكەرى جامان دەيتىن ۋازىرىنە ءوزىن سىناتادى. جامەكەڭ حاننىڭ بەتىنە قاراپ تۇرىپ: «تاقسىر ءسىز جەتى اتاڭىزدان حان ەمەسسىز، قاراپايىم ناۋ­بايشىنىڭ بالاسىسىز» دەيدى. حان اناسىن شاقىرىپ سۇرايدى. راسىندا سولاي بولىپ شىعادى. «مۇنى قالاي ءبىلدىڭىز؟» دەگەندە جامان: – الدىڭىزعا العاش كەلگەنىمدە ءسىز مەنى ناۋبايحانادان اس ىشۋگە جىبەردىڭىز، سودان ءبىلدىم»، – دەيدى.

جوعارىداعى وقيعالاردان ءبىز قازاقتا اسا كەرەمەت ادامتانۋ ءىلىمى بولعانىن اڭعارامىز. بۇل ءىلىمدى اتالارىمىز «سۇڭعىلالىق» دەپ اتاعان. بىراق ەكىنىڭ ءبىرى سۇڭعىلا بولا بەرمەيدى. سۇڭعىلالىق – ادامعا سەزىمتال تۇيسىك، تەرەڭ تانىم ارقىلى بەرىلەتىن قاسيەتتى ءىلىم. مۇن­داي ءىلىم يەلەرىن قازاق قوعامى ەل بىرلىگىن ساقتايتىن، ءادىل ۇكىم ەتەتىن بي، ياعني قازى ەتىپ سايلايتىن بولعان.

عىلىمدا ادامتانۋ، ياعني سۇڭعىلالىق ءىلىمىن – فيزيونوميستيكا دەپ اتاپ، بۇعان: «ادامنىڭ سىرتقى تابيعي قيمىل-قوزعالىس ەرەكشەلىكتەرىن نەگىزدەي وتىرىپ، تۇلعانىڭ جەكە مىنەز-قۇلقىن اڭعارۋ ارقىلى ىشكى سىرىن اڭداي الاتىن عىلىمي پسيحولوگيالىق سالا» دەگەن انىقتاما بەرىپتى.

ال مۇسىلمان الەمى بۇل عىلىمدى «يلمۋل فيروسا» دەپ اتاپ، ونى ۇيرەنۋگە وتە-موتە ءمان بەرگەن. قازىرگى قولدانىستاعى «پاراسات» ءسوزى وسى «فيروسانىڭ» قازاقىلانعان ءتۇرى. تاريحتا فيروسا ءىلىمىن ەجەلگى يسرايىل قاۋىمى جاقسى يگەرگەنى جايلى ايتىلادى. مىسالى، مۇحاممەد پايعامبار زامانىندا ەجەلگى يسرايىل قاۋىمى «راس پايعامبار ما، الدە وتىرىكشى مە، بارىپ ءبىلشى» دەپ فيروسا ءىلىمىنىڭ اسقان بىلگىرى حۋسەين يبن سالامدى جۇمسايدى. ول كىسى اللا ەلشىسىنىڭ بەتىنە ۇزاق قاراپ تۇرىپ: «بۇل راس پايعامبار» دەيدى. قالاي ءبىلدىڭىز دەگەندەرگە، «جۇزىنەن جالعاندىقتىڭ ءىزىن تاپپادىم» دەپتى.

جوعارىداعى وقيعانى نەگىزدەي وتىرىپ يسلام عۇلامالارى فيروسا-ادامتانۋ ءىلىمىن ۇيرەنۋگە تالاپ ەتكەن تۇلعانىڭ بويىندا، ەڭ اۋەلى شىنشىل، ادىلەت سۇيگىش، ادالدىق قاسيەتتەرى تولىق بولۋى ءتيىس دەگەندى العا تار­تادى. بۇعان دالەل رەتىندە ولار قۇراننىڭ ء«انفال» سۇرەسى، 29-شى اياتىنداعى: «مەن شىنشىل ق ۇلىما اق پەن قارانى اجىراتاتىن ءىلىم بەرەم» دەگەن ۇكىمدى ۇستانىپ، ادامتانۋ ءىلىمىنىڭ وزەگى ادالدىق پەن ادىلدىك، ياعني اياتتا ايتىلعان «اق پەن قارانى اجىراتۋ» ۇكىمى ادامتانۋ ءىلىمىنىڭ وزەگى دەگەن پايىم جاساپ، وعان تاعى ەكى شارتتى قوسادى. ولار: ۇنەمى جاقسى نارسە ويلاۋ جانە ادال تاماق جەۋ. ياعني، مۇنداعى ادال اس شارتىن بۇزاتىن دۇنيە – ىشىمدىك پەن دوڭىز ەتى دەلىنگەن كىتاپتا. ءارى قاراي پايىمداي بەرىڭىز. ءبىزدىڭ قازىرگى تاڭدا اتالعان ىلىمنەن اجىراپ قالۋىمىزعا سەبەپ نەدەن ەكەنىن.

كەزىندە وسى ءىلىمدى يگەرۋ ءۇشىن اتاقتى عۇلا­ما، مازھاب يەسى يمام شافيعيدىڭ ءوزى يەمەنگە بارىپ بىرنەشە جىل وقىعان ەكەن. قايتار جولىندا ۇيرەنگەن ءبىلىمىن تەكسەرۋ ءۇشىن جولاي ءبىر ءباداۋيدىڭ ۇيىنە قوناق بولىپ تۇسەدى.

ءۇي يەسىنە قاراپ: «وتە ساراڭ، اقشاقۇمار بولۋ كەرەك» دەپ پايىمدايدى. ءباداۋي بولسا يمامدى تانىپ ونىڭ اتىنا ءشوپ سالىپ، وزىنە جاقسىلاپ كەشكى اس دايىندايدى. يمام: «مەن قاتەلەستىم-اۋ» دەپ ويلايدى. كەشكى استان كەيىن، ءۇي يەسى: «سىزگە بۇل جەر جايسىز، تورگى سالقىن بولمەگە توسەك سالىپ قويدىم» دەپ قيىلعاندا يمام قاتەلەسكەنىم-اي دەپ قاتتى وكىنەدى.

ەرتەڭىندە اتتاناتىن بولىپ ءۇي يەسىنە: – سىزگە كوپ راحمەت، قوعاداي جاپىرىلىپ قوناق ەتكەنىڭىزگە وتە ريزامىن، – دەسە، ءۇي يەسىنىڭ ءتۇرى وزگەرىپ كەتكەن: – تەز ەسەبىڭدى تولە، اتىڭ 2 ديناردىڭ ءشوبىن جەدى، ءوزىڭ 3 ديناردىڭ اسىن ءىشتىڭ، سالقىن بولمەگە قونىپ شىقتىڭ، بارلىعى 15 دينار بەرەسىڭ، – دەگەندە يمام شافيعي وقۋىنىڭ تەگىن كەتپەگەنىنە قاتتى قۋانىپ: «العان ءىلىمىم زايا كەتتى مە دەپ قورقىپ ەدىم، قۇدايا ءتاۋبا، قاتەلەسپەگەن ەكەم» دەپ، 15 دي­ناردى قۋانا-قۋانا تولەپتى.

ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – وسىندا ايتىلعان قازاقتىڭ ادامتانۋ ءىلىمىن قولعا الساق، كوپ قاتەلىكتەن قۇتىلار ەدىك. ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارىنداعى «ۇلتتىق كود» دەپ جۇرگەنىمىز وسى ەمەس پە؟!

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

جاس تەننيسشىلەرمەن كەزدەسۋ

تەننيس • بۇگىن، 07:47

جاس عالىمنىڭ جەتىستىگى

عىلىم • بۇگىن، 07:43

ۇقساس جاڭالىقتار