بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى 17 ناۋرىزدا تاشكەنت قالاسىندا ءارى قاراي جالعاستى. قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇل كۇنگى جۇمىس ساپارى كۇن تارتىبىنە سايكەس “كوكساراي” رەزيدەنتسياسىندا وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆپەن كەزدەسۋدەن باستالدى.
قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك ءانۇراندارى وينالىپ, قۇرمەتتى قاراۋىل پرەزيدەنتتەرگە قۇرمەت كورسەتكەن سوڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ەكەۋارا كەزدەسىپ, قازاقستان مەن وزبەكستان قاتىناستارىن دامىتۋداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى. تاراپتار, سونداي-اق ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەن ونىڭ ماڭايىنداعى جاعدايلارعا, حالىقارالىق پروبلەمالارعا دا ەرەكشە نازار اۋداردى. كەزدەسۋ بارىسىنداعى اڭگىمەدە وزبەكستان پرەزيدەنتى كورشىلەس جاتقان قازاقستان مەن وزبەكستان حالىقتارى ءبىر-ءبىرىمەن باۋىرلاس ەكەندىگىن, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساپارى وزبەكستاندىقتار ءۇشىن ارقاشان ۇلكەن وقيعا بولاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, يسلام كاريموۆ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستارعا توقتالدى. وزبەكستان باسشىسىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلى ءبىرشاما تومەندەدى. الداعى ۋاقىتتا ونى ارتتىرۋ قاجەت.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزبەكستان باسشىسىنا ءوزى تاراپىنان العىسىن بىلدىرە كەلىپ, ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناستارىنا توقتالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, قازاقستان مەن وزبەكستان ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, تاعى باسقا دا سالالاردا تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساپ كەلەدى. ەلدەر اراسىندا شەشىمىن تاپپاعان قانداي دا كۇردەلى پروبلەما جوق. بارلىق سالالاردا تىعىز قاتىناستار جاساۋعا كەدەرگى بولاتىن ماسەلەلەر دە بايقالمايدى. ويتكەنى, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ۇستانىمدارى ءبىر-بىرىنە جاقىن كەلەدى. بۇگىنگى كەزدەسۋ مەن كەلىسسوزدەر باۋىرلاس ەكى حالىقتىڭ, ەكى مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعىن ءارى قاراي دامىتىپ, ءتۇرلى سالالارداعى قاتىناستارىن تەرەڭدەتەتىن بولادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن يسلام كاريموۆتىڭ ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى بارىنشا تەرەڭدەتۋگە بايلانىستى ماسەلەلەردى تالقىلاعان كەزدەسۋىنەن كەيىن كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوز مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلدى. ونىڭ بارىسىندا كەڭ اۋقىمداعى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى. قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى 2007-2016 جىلدارعا ارنالعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ, ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتىپ, گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ, تاعى باسقا دا ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلدى. سونىمەن قاتار, سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جايى دا قوزعالدى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەزدەسۋدە العاشقى بولىپ ءسوز العان وزبەكستان پرەزيدەنتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى ايتا كەلىپ, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى پايدالانۋعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. وزبەكستان باسشىسىنىڭ توقتالىپ وتۋىنشە, وزبەكستان اۋماعى بۇگىندە سۋمەن 70 پايىز عانا قامتىلعان. بۇل ءتيىستى سۋدىڭ تولىق الىنباي وتىرعاندىعىن كورسەتەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ارال تەڭىزىنە قۇيىلاتىن سۋدىڭ كولەمى كەمشىن. ونىڭ زاردابىن ارال تەڭىزىنىڭ ماڭايىندا تۇرىپ جاتقان مىڭداعان تۇرعىن تارتىپ كەلەدى.
وسىنداي پىكىرىن ورتاعا سالعان يسلام كاريموۆ بۇدان سوڭ, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ گۋمانيتارلىق قاتىناستارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىجاقتى قاتىناستاردا مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار الدىڭعى ورىندا بولىپ كەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا دا سولاي. كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىندا قول قويىلاتىن قازاقستان مەن وزبەكستان مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ اراسىنداعى مادەنيەت سالاسى بويىنشا 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى ەكى ەلدىڭ عىلىمي جانە شىعارماشىلىق بايلانىستارىنا جاڭا جول اشادى. بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز, دەدى يسلام كاريموۆ, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ءتۇرلى سالالاردا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, بايلانىستاردى تەرەڭدەتەدى دەپ سەنەمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىزدى جانە قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى كەلە جاتقان ناۋرىز مەيرامىمەن قۇتتىقتايمىن! جاڭا جىلدا ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن العا قويىلعان مىندەتتەردىڭ تابىسپەن ورىندالۋىنا تىلەك بىلدىرەمىن.
ال نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان – وزبەكستان قاتىناستارىنا وڭ باعا بەرە كەلىپ, مىنا ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ونىڭ ءبىرى – ايماقتا سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى پايدالانۋ. قازاقستان باسشىسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءامۋداريا جانە سىرداريا وزەندەرىنىڭ تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان. قازاقستان دا, وزبەكستان دا قىرعىزستان مەن تاجىكستاننىڭ جوسپارلارىنا تۇسىنىستىكپەن قارايدى. ولار قيىندىققا تاپ كەلگەندە, ەكى ەل دە كومەكتەسۋدەن قاشقان ەمەس.
وسى ماسەلەگە قازاقستان پرەزيدەنتى ارنايى توقتالدى. ءبىز, قازاقستان مەن وزبەكستان باسشىلارى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جايىندا, وڭىردە جاڭا گيروەنەرگەتيكالىق قۇرىلعىلار جوبالارىنا حالىقارالىق ساراپتامالار جۇرگىزۋدى, ونىڭ ىشىندە تاجىكستانداعى روگۋن گەس-ءى مەن قىرعىزستانداعى قامباراتا نىسانىنا ولاردىڭ ەكولوگيالىق جانە تەحنوگەندىك قاۋىپسىزدىگىنە, سونداي-اق سۋ اعىنىن رەتتەۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ساراپتامالار جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ بىلەمىز. ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە ناقتى كەپىلدىك كەرەك. بۇل جەردە ءسوز ميلليونداعان ادامدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە بولىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ حالىقتارىن قاناعاتتاندىرار ەدى ءارى بۇل شىندىق بولىپ تابىلار ەدى. سوندا قازاقستان دا, وزبەكستان دا گيدروەنەرگەتيكالىق نىسانداردى سالۋ كونسورتسيۋمىنا قاتىسۋعا دايىن بولادى.
قازاقستان باسشىسى بۇدان سوڭ وڭىردە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بارىسىنداعى قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى قىزمەت ورگاندارىنىڭ ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىنە توقتالدى. پرەزيدەنتتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بۇگىندە ەكى مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى قىزمەت ورگاندارى اراسىندا ترانسۇلتتىق قىلمىسقا, لاڭكەستىك پەن ەسىرتكى تاسىمالىنا قارسى كۇرەستە ناقتى ءىس-قيمىل بار. وسى ماسەلەلەردى ايتا كەلىپ, ەلباسى قازاقستان – وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكارالارىن رەتتەۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارى دوستىقتىڭ شەكاراسى بولىپ تابىلادى, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. شەكارالاردا ەشقانداي پروبلەما جوق. وسى قيىن پروبلەمانى ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە سەنە وتىرىپ, دوستىق جاعدايىندا شەشە بىلدىك. ەندى قازاقستان, وزبەكستان جانە ءتۇركىمەنستان شەكارالارى تۇيىسەتىن تۇيىق قانا قالدى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدە قازاقستان پرەزيدەنتى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە ۇيىم اياسىندا قولعا الىناتىن ءىس-شارالاردان دا حاباردار ەتتى. تمد-داعى ەلدەر, ونىڭ ىشىندە وزبەكستاننىڭ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنا قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن يسلام كاريموۆكە العىس ايتتى. ونىڭ اراسىندا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ جونىندەگى قازاقستان باستاماسى دا بار. سونىمەن بىرگە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان توراعالىعى اياسىندا ورتالىق ازيادا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ارال ماسەلەسى بويىنشا دونورلىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جانە اۋعانستان پروبلەماسىنا قاتىستى جيىن شاقىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى اتاپ بەردى. سونداي-اق قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق ءىرى جوبالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن, ونىڭ بارلىعىنا قازاقستاننىڭ قاتىساتىندىعىن دا اتادى. مىسالى, جەتىگەن – قورعاس تەمىر جول قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە, وسى جول ارقىلى وزبەكستاننىڭ قىتاي رىنوگىنا شىعۋىنا بولادى. بۇل وزبەكستاندى قىتاي رىنوگىنا اپاراتىن ەڭ جاقىن جول بولىپ تابىلادى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوز ناتيجەسىندە بەس قۇجاتقا قول قويىلدى. ولار – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ي.كاريموۆ قول قويعان بىرلەسكەن ءمالىمدەمە, قر مادەنيەت مينيسترلىگى مەن ءور مادەنيەت جانە سپورت ىستەرى مينيسترلىگى اراسىنداعى مادەنيەت سالاسىنداعى 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى, ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەر عيماراتتارىن سالۋ ءۇشىن ءوزارا جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ تۋرالى كەلىسىم, قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ءور سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اراسىنداعى 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق جونىندەگى باعدارلاما جانە قر ۇكىمەتى مەن ءور ۇكىمەتى اراسىنداعى كيىكتەردى قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم.
قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتىپ, ءوزارا بايلانىستى دامىتۋعا قىزمەت ەتەتىن ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويۋ راسىمىنەن سوڭ, مەملەكەتتەر باسشىلارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە ارناپ باسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, سۇراقتارعا جاۋاپتار قايتاردى. العاش بولىپ ءسوز العان يسلام كاريموۆ بىردەن بۇگىنگى كەزدەسۋ مەن كەلىسسوزدەر جوعارى دەڭگەيدە ءارى اسا تابىستى بولعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى مەملەكەتتىڭ دە باستى ماقساتى وڭىردە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, ەلدەردى ەكونوميكالىق جاعىنان تۇراقتى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. اسىرەسە, اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋ جانە ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, سونداي-اق ورتالىق ازيادا ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ وتكىر ماسەلەلەر بولىپ قالىپ وتىر.
وزبەكستان باسشىسى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋ جايىنا دا توقتالدى. يسلام كاريموۆتىڭ ايتىپ وتۋىنشە, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ تاۋار اينالىمى 2006 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ءوستى. قازاقستاندا بولاشاققا باعىتتالعان اۋقىمدى جوبالار ءجۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل ەكى ەلدىڭ قاتىناستارىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. قازاقستاننىڭ جەتىستىگى – وزبەكستاننىڭ جەتىستىگى, ال وزبەكستاننىڭ جەتىستىگى – قازاقستاننىڭ جەتىستىگى, دەدى وزبەكستان پرەزيدەنتى وسى ورايدا. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا تولىق ءوزارا ءتۇسىنىستىك ورناعان. ونى قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ اۋقىمدىلىعىنان دا كورىپ وتىرمىن.
وزبەكستان باسشىسى, سونداي-اق وزبەكستاندا تۇرىپ جاتقان قازاق دياسپوراسىنا بارلىق جاعداي جاسالعاندىعىن, ولار وزبەكستان ازاماتى رەتىندە ەلدىڭ بارلىق سالالارىندا قىزمەت ەتەتىندەرىن العا تارتتى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, جاقىندا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى بولىپ قازاق ازاماتى تاعايىندالدى. جاقىندا وتكەن پارلامەنت سايلاۋىندا دەپۋتات بولىپ سايلانعان قازاقتار دا بار. وزبەكستان مەن قازاقستان ستراتەگيالىق وداقتاس, دەپ اياقتادى ءسوزىن يسلام كاريموۆ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءباسپاسوز ماسليحاتىنداعى ءسوزىن قازاق پەن وزبەكتىڭ شىنايى دوستىعىنان باستادى. قازاقستانداعى وزبەك دياسپوراسى جانە وزبەكستانداعى قازاق دياسپوراسى ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىنداعى ء“تىرى” كوپىر بولىپ تابىلادى, دەدى ەلباسى وسى جايىندا. يسلام ابدىعاني ۇلىنا وزبەكستاندا تۇراتىن قازاق دياسپوراسىنا كورسەتىپ جاتقان قولداۋى ءۇشىن زور ريزاشىلىق بىلدىرەمىن. اسىرەسە, بىزگە بيىلعى جىلى قازاق ساۋلە پولاتوۆانىڭ ء“وزبەكستاننىڭ جىل مۇعالىمى” دەگەن جوعارى اتاق الۋىن ەستۋىمىز ەرەكشە جاعىمدى.
قازاقستان باسشىسى بۇدان سوڭ ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارعا توقتالدى. وتكەن جىلى تاۋار اينالىمى 1 ميلليارد 300 ميلليون دوللاردان استى, دەدى وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى. ال بۇگىنگى كەزدەسۋ مەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر تۋرالى ايتسام, ولار ناتيجەلى بولدى. ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستاردىڭ پەرسپەكتيۆالارى مەن قازىرگى جاعدايى جان-جاقتى تالقىلانىپ, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك پروبلەمالار جونىندە پىكىر الماسىلدى. ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىندا 2016 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسى جۇمىس ىستەيدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا وسى ستراتەگيانى ءارى قاراي جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كەلىستىك.
قازىرگى تاڭدا ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدا بىرقاتار پروبلەمالار بار. وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەزدەسۋدە ورتالىق ازيا وڭىرىندە سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى بىرلەسىپ پايدالانۋدىڭ ءوزارا ءتيىمدى تەتىگىن جەدەلدەتىپ دايىنداۋعا مۇددەلىلىك تانىتىلعانىن جانە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋ جونىندە اڭگىمە بولعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل ماسەلە كورشىلەس ەكى مەملەكەتكە دە ورتاق.
كەزدەسۋدە مەملەكەتتەر باسشىلارى ورتالىق ازيا اۋماعىندا سالىناتىن جاڭا گيدروەنەرگەتيكالىق نىسانداردىڭ قاۋىپسىزدىگى, ولاردىڭ ەكىنشى ءبىر ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا زيانى تيمەۋ جاعىنا دا ەرەكشە ءمان بەرگەن بولاتىن. قۇرىلىس جوبالارىن حالىقارالىق ساراپتامادان وتكىزۋ قاجەتتىگى جونىندە ءبىرازدان بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقان ەدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ءوز ەلدەرىنىڭ اۋماقتارىندا گيدروەلەكتر ستانسالارىن سالۋدى ماقسات ەتكەن قىرعىزستان جانە تاجىكستان پرەزيدەنتتەرىمەن حالىقارالىق ساراپتاما جاساۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار, وسى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىن حالىقارالىق ساراپتاما قورىتىندىسى شىققانشا قاندايدا ءبىر گيدروەنەرگەتيكالىق نىساننىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن باستاماۋعا شاقىردى. سونداي-اق ەلباسى بيىلعى جىلدىڭ جازىندا تاشكەنتتە وتەتىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتىنە تابىس تىلەدى. قازىرگى كەزدە شىۇ-عا وزبەكستان توراعالىق ەتەدى, ال وسى سامميتتەن كەيىن شىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قازاقستانعا وتەدى.
تۇستەن كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ تاۋەلسىزدىك جانە گۋمانيزم كەشەنىنە گۇل شوعىن قويدى. پرەزيدەنتتەر, سونداي-اق “حازرەتى يمام” كەشەنىندە بولدى.
جالپى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا ساپارى تابىستى بولدى. وسى جەردە اتاپ وتەيىك, كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان باسشىسى وزبەكستان پرەزيدەنتىن قولايلى ۋاقىتتا قازاقستانعا ساپارمەن كەلىپ قايتۋعا شاقىردى. شاقىرۋ يسلام كاريموۆ تاراپىنان ريزاشىلىقپەن قابىل الىندى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي – تاشكەنتتەن.
قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك ءانۇراندارى وينالىپ, قۇرمەتتى قاراۋىل پرەزيدەنتتەرگە قۇرمەت كورسەتكەن سوڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ەكەۋارا كەزدەسىپ, قازاقستان مەن وزبەكستان قاتىناستارىن دامىتۋداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى. تاراپتار, سونداي-اق ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەن ونىڭ ماڭايىنداعى جاعدايلارعا, حالىقارالىق پروبلەمالارعا دا ەرەكشە نازار اۋداردى. كەزدەسۋ بارىسىنداعى اڭگىمەدە وزبەكستان پرەزيدەنتى كورشىلەس جاتقان قازاقستان مەن وزبەكستان حالىقتارى ءبىر-ءبىرىمەن باۋىرلاس ەكەندىگىن, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساپارى وزبەكستاندىقتار ءۇشىن ارقاشان ۇلكەن وقيعا بولاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, يسلام كاريموۆ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستارعا توقتالدى. وزبەكستان باسشىسىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلى ءبىرشاما تومەندەدى. الداعى ۋاقىتتا ونى ارتتىرۋ قاجەت.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزبەكستان باسشىسىنا ءوزى تاراپىنان العىسىن بىلدىرە كەلىپ, ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناستارىنا توقتالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, قازاقستان مەن وزبەكستان ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, تاعى باسقا دا سالالاردا تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساپ كەلەدى. ەلدەر اراسىندا شەشىمىن تاپپاعان قانداي دا كۇردەلى پروبلەما جوق. بارلىق سالالاردا تىعىز قاتىناستار جاساۋعا كەدەرگى بولاتىن ماسەلەلەر دە بايقالمايدى. ويتكەنى, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ۇستانىمدارى ءبىر-بىرىنە جاقىن كەلەدى. بۇگىنگى كەزدەسۋ مەن كەلىسسوزدەر باۋىرلاس ەكى حالىقتىڭ, ەكى مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعىن ءارى قاراي دامىتىپ, ءتۇرلى سالالارداعى قاتىناستارىن تەرەڭدەتەتىن بولادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن يسلام كاريموۆتىڭ ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى بارىنشا تەرەڭدەتۋگە بايلانىستى ماسەلەلەردى تالقىلاعان كەزدەسۋىنەن كەيىن كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوز مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلدى. ونىڭ بارىسىندا كەڭ اۋقىمداعى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى. قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى 2007-2016 جىلدارعا ارنالعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ, ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتىپ, گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ, تاعى باسقا دا ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلدى. سونىمەن قاتار, سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جايى دا قوزعالدى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەزدەسۋدە العاشقى بولىپ ءسوز العان وزبەكستان پرەزيدەنتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى ايتا كەلىپ, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى پايدالانۋعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. وزبەكستان باسشىسىنىڭ توقتالىپ وتۋىنشە, وزبەكستان اۋماعى بۇگىندە سۋمەن 70 پايىز عانا قامتىلعان. بۇل ءتيىستى سۋدىڭ تولىق الىنباي وتىرعاندىعىن كورسەتەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ارال تەڭىزىنە قۇيىلاتىن سۋدىڭ كولەمى كەمشىن. ونىڭ زاردابىن ارال تەڭىزىنىڭ ماڭايىندا تۇرىپ جاتقان مىڭداعان تۇرعىن تارتىپ كەلەدى.
وسىنداي پىكىرىن ورتاعا سالعان يسلام كاريموۆ بۇدان سوڭ, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ گۋمانيتارلىق قاتىناستارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىجاقتى قاتىناستاردا مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار الدىڭعى ورىندا بولىپ كەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا دا سولاي. كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىندا قول قويىلاتىن قازاقستان مەن وزبەكستان مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ اراسىنداعى مادەنيەت سالاسى بويىنشا 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى ەكى ەلدىڭ عىلىمي جانە شىعارماشىلىق بايلانىستارىنا جاڭا جول اشادى. بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز, دەدى يسلام كاريموۆ, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ءتۇرلى سالالاردا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, بايلانىستاردى تەرەڭدەتەدى دەپ سەنەمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىزدى جانە قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى كەلە جاتقان ناۋرىز مەيرامىمەن قۇتتىقتايمىن! جاڭا جىلدا ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن العا قويىلعان مىندەتتەردىڭ تابىسپەن ورىندالۋىنا تىلەك بىلدىرەمىن.
ال نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان – وزبەكستان قاتىناستارىنا وڭ باعا بەرە كەلىپ, مىنا ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ونىڭ ءبىرى – ايماقتا سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى پايدالانۋ. قازاقستان باسشىسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءامۋداريا جانە سىرداريا وزەندەرىنىڭ تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان. قازاقستان دا, وزبەكستان دا قىرعىزستان مەن تاجىكستاننىڭ جوسپارلارىنا تۇسىنىستىكپەن قارايدى. ولار قيىندىققا تاپ كەلگەندە, ەكى ەل دە كومەكتەسۋدەن قاشقان ەمەس.
وسى ماسەلەگە قازاقستان پرەزيدەنتى ارنايى توقتالدى. ءبىز, قازاقستان مەن وزبەكستان باسشىلارى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جايىندا, وڭىردە جاڭا گيروەنەرگەتيكالىق قۇرىلعىلار جوبالارىنا حالىقارالىق ساراپتامالار جۇرگىزۋدى, ونىڭ ىشىندە تاجىكستانداعى روگۋن گەس-ءى مەن قىرعىزستانداعى قامباراتا نىسانىنا ولاردىڭ ەكولوگيالىق جانە تەحنوگەندىك قاۋىپسىزدىگىنە, سونداي-اق سۋ اعىنىن رەتتەۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ساراپتامالار جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ بىلەمىز. ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە ناقتى كەپىلدىك كەرەك. بۇل جەردە ءسوز ميلليونداعان ادامدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە بولىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ حالىقتارىن قاناعاتتاندىرار ەدى ءارى بۇل شىندىق بولىپ تابىلار ەدى. سوندا قازاقستان دا, وزبەكستان دا گيدروەنەرگەتيكالىق نىسانداردى سالۋ كونسورتسيۋمىنا قاتىسۋعا دايىن بولادى.
قازاقستان باسشىسى بۇدان سوڭ وڭىردە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بارىسىنداعى قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى قىزمەت ورگاندارىنىڭ ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىنە توقتالدى. پرەزيدەنتتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بۇگىندە ەكى مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى قىزمەت ورگاندارى اراسىندا ترانسۇلتتىق قىلمىسقا, لاڭكەستىك پەن ەسىرتكى تاسىمالىنا قارسى كۇرەستە ناقتى ءىس-قيمىل بار. وسى ماسەلەلەردى ايتا كەلىپ, ەلباسى قازاقستان – وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكارالارىن رەتتەۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارى دوستىقتىڭ شەكاراسى بولىپ تابىلادى, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. شەكارالاردا ەشقانداي پروبلەما جوق. وسى قيىن پروبلەمانى ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە سەنە وتىرىپ, دوستىق جاعدايىندا شەشە بىلدىك. ەندى قازاقستان, وزبەكستان جانە ءتۇركىمەنستان شەكارالارى تۇيىسەتىن تۇيىق قانا قالدى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدە قازاقستان پرەزيدەنتى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە ۇيىم اياسىندا قولعا الىناتىن ءىس-شارالاردان دا حاباردار ەتتى. تمد-داعى ەلدەر, ونىڭ ىشىندە وزبەكستاننىڭ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنا قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن يسلام كاريموۆكە العىس ايتتى. ونىڭ اراسىندا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ جونىندەگى قازاقستان باستاماسى دا بار. سونىمەن بىرگە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان توراعالىعى اياسىندا ورتالىق ازيادا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ارال ماسەلەسى بويىنشا دونورلىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جانە اۋعانستان پروبلەماسىنا قاتىستى جيىن شاقىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى اتاپ بەردى. سونداي-اق قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق ءىرى جوبالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن, ونىڭ بارلىعىنا قازاقستاننىڭ قاتىساتىندىعىن دا اتادى. مىسالى, جەتىگەن – قورعاس تەمىر جول قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە, وسى جول ارقىلى وزبەكستاننىڭ قىتاي رىنوگىنا شىعۋىنا بولادى. بۇل وزبەكستاندى قىتاي رىنوگىنا اپاراتىن ەڭ جاقىن جول بولىپ تابىلادى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوز ناتيجەسىندە بەس قۇجاتقا قول قويىلدى. ولار – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ي.كاريموۆ قول قويعان بىرلەسكەن ءمالىمدەمە, قر مادەنيەت مينيسترلىگى مەن ءور مادەنيەت جانە سپورت ىستەرى مينيسترلىگى اراسىنداعى مادەنيەت سالاسىنداعى 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى, ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەر عيماراتتارىن سالۋ ءۇشىن ءوزارا جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ تۋرالى كەلىسىم, قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ءور سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اراسىنداعى 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق جونىندەگى باعدارلاما جانە قر ۇكىمەتى مەن ءور ۇكىمەتى اراسىنداعى كيىكتەردى قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم.
قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتىپ, ءوزارا بايلانىستى دامىتۋعا قىزمەت ەتەتىن ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويۋ راسىمىنەن سوڭ, مەملەكەتتەر باسشىلارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە ارناپ باسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, سۇراقتارعا جاۋاپتار قايتاردى. العاش بولىپ ءسوز العان يسلام كاريموۆ بىردەن بۇگىنگى كەزدەسۋ مەن كەلىسسوزدەر جوعارى دەڭگەيدە ءارى اسا تابىستى بولعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى مەملەكەتتىڭ دە باستى ماقساتى وڭىردە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, ەلدەردى ەكونوميكالىق جاعىنان تۇراقتى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. اسىرەسە, اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋ جانە ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, سونداي-اق ورتالىق ازيادا ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ وتكىر ماسەلەلەر بولىپ قالىپ وتىر.
وزبەكستان باسشىسى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋ جايىنا دا توقتالدى. يسلام كاريموۆتىڭ ايتىپ وتۋىنشە, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ تاۋار اينالىمى 2006 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ءوستى. قازاقستاندا بولاشاققا باعىتتالعان اۋقىمدى جوبالار ءجۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل ەكى ەلدىڭ قاتىناستارىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. قازاقستاننىڭ جەتىستىگى – وزبەكستاننىڭ جەتىستىگى, ال وزبەكستاننىڭ جەتىستىگى – قازاقستاننىڭ جەتىستىگى, دەدى وزبەكستان پرەزيدەنتى وسى ورايدا. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا تولىق ءوزارا ءتۇسىنىستىك ورناعان. ونى قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ اۋقىمدىلىعىنان دا كورىپ وتىرمىن.
وزبەكستان باسشىسى, سونداي-اق وزبەكستاندا تۇرىپ جاتقان قازاق دياسپوراسىنا بارلىق جاعداي جاسالعاندىعىن, ولار وزبەكستان ازاماتى رەتىندە ەلدىڭ بارلىق سالالارىندا قىزمەت ەتەتىندەرىن العا تارتتى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, جاقىندا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى بولىپ قازاق ازاماتى تاعايىندالدى. جاقىندا وتكەن پارلامەنت سايلاۋىندا دەپۋتات بولىپ سايلانعان قازاقتار دا بار. وزبەكستان مەن قازاقستان ستراتەگيالىق وداقتاس, دەپ اياقتادى ءسوزىن يسلام كاريموۆ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءباسپاسوز ماسليحاتىنداعى ءسوزىن قازاق پەن وزبەكتىڭ شىنايى دوستىعىنان باستادى. قازاقستانداعى وزبەك دياسپوراسى جانە وزبەكستانداعى قازاق دياسپوراسى ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىنداعى ء“تىرى” كوپىر بولىپ تابىلادى, دەدى ەلباسى وسى جايىندا. يسلام ابدىعاني ۇلىنا وزبەكستاندا تۇراتىن قازاق دياسپوراسىنا كورسەتىپ جاتقان قولداۋى ءۇشىن زور ريزاشىلىق بىلدىرەمىن. اسىرەسە, بىزگە بيىلعى جىلى قازاق ساۋلە پولاتوۆانىڭ ء“وزبەكستاننىڭ جىل مۇعالىمى” دەگەن جوعارى اتاق الۋىن ەستۋىمىز ەرەكشە جاعىمدى.
قازاقستان باسشىسى بۇدان سوڭ ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارعا توقتالدى. وتكەن جىلى تاۋار اينالىمى 1 ميلليارد 300 ميلليون دوللاردان استى, دەدى وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى. ال بۇگىنگى كەزدەسۋ مەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر تۋرالى ايتسام, ولار ناتيجەلى بولدى. ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستاردىڭ پەرسپەكتيۆالارى مەن قازىرگى جاعدايى جان-جاقتى تالقىلانىپ, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك پروبلەمالار جونىندە پىكىر الماسىلدى. ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىندا 2016 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسى جۇمىس ىستەيدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا وسى ستراتەگيانى ءارى قاراي جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كەلىستىك.
قازىرگى تاڭدا ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدا بىرقاتار پروبلەمالار بار. وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەزدەسۋدە ورتالىق ازيا وڭىرىندە سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى بىرلەسىپ پايدالانۋدىڭ ءوزارا ءتيىمدى تەتىگىن جەدەلدەتىپ دايىنداۋعا مۇددەلىلىك تانىتىلعانىن جانە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋ جونىندە اڭگىمە بولعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل ماسەلە كورشىلەس ەكى مەملەكەتكە دە ورتاق.
كەزدەسۋدە مەملەكەتتەر باسشىلارى ورتالىق ازيا اۋماعىندا سالىناتىن جاڭا گيدروەنەرگەتيكالىق نىسانداردىڭ قاۋىپسىزدىگى, ولاردىڭ ەكىنشى ءبىر ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا زيانى تيمەۋ جاعىنا دا ەرەكشە ءمان بەرگەن بولاتىن. قۇرىلىس جوبالارىن حالىقارالىق ساراپتامادان وتكىزۋ قاجەتتىگى جونىندە ءبىرازدان بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقان ەدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ءوز ەلدەرىنىڭ اۋماقتارىندا گيدروەلەكتر ستانسالارىن سالۋدى ماقسات ەتكەن قىرعىزستان جانە تاجىكستان پرەزيدەنتتەرىمەن حالىقارالىق ساراپتاما جاساۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار, وسى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىن حالىقارالىق ساراپتاما قورىتىندىسى شىققانشا قاندايدا ءبىر گيدروەنەرگەتيكالىق نىساننىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن باستاماۋعا شاقىردى. سونداي-اق ەلباسى بيىلعى جىلدىڭ جازىندا تاشكەنتتە وتەتىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتىنە تابىس تىلەدى. قازىرگى كەزدە شىۇ-عا وزبەكستان توراعالىق ەتەدى, ال وسى سامميتتەن كەيىن شىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قازاقستانعا وتەدى.
تۇستەن كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ تاۋەلسىزدىك جانە گۋمانيزم كەشەنىنە گۇل شوعىن قويدى. پرەزيدەنتتەر, سونداي-اق “حازرەتى يمام” كەشەنىندە بولدى.
جالپى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا ساپارى تابىستى بولدى. وسى جەردە اتاپ وتەيىك, كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان باسشىسى وزبەكستان پرەزيدەنتىن قولايلى ۋاقىتتا قازاقستانعا ساپارمەن كەلىپ قايتۋعا شاقىردى. شاقىرۋ يسلام كاريموۆ تاراپىنان ريزاشىلىقپەن قابىل الىندى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي – تاشكەنتتەن.
