ۇلتتىق بانكتىڭ ستاتيستيكاسىنا سۇيەنسەك, 2019 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن وزگە دە قارجى ۇيىمدارىنا دەپوزيتكە سالىنعان قاراجات 19 ترلن 242,1 ملرد تەڭگەنى قۇراعان ەدى. ماۋسىم ايىنداعى مالىمەت بويىنشا, ارادا التى اي وتكەندە جەكە تۇلعالار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتتەگى اقشاسى 17 ترلن 305,9 ملرد تەڭگەگە تومەندەگەن.
حالىق دوللاردان باس تارتىپ جاتىر
دەپوزيتتەگى اقشانىڭ ازايىپ كەتكەنىن ينفلياتسيانىڭ كۇشەيگەنىنەن كورەتىندەر بار. كەي ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, جىل باسىنان بەرى ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتتى كۇشەيتۋى ناتيجەسىندە حالىقتىڭ كىرىسى ارتقانى, ءسويتىپ ازىق-ت ۇلىك پەن تۇرمىستىق تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ قىمباتتاعانى قاراپايىم حالىقتىڭ بانك شوتتارىنداعى ارتىق اقشاسىن جۇمساۋىنا تۇرتكى بولعان.
دەگەنمەن, باس بانكتىڭ مالىمەتىنشە, جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەگى اقشاسى جىل باسىنداعى 8 ترلن 524,7 ملرد تەڭگەدەن ماۋسىم ايىندا 8 567,1 ملرد تەڭگەگە كوبەيىپتى. بۇل كورسەتكىش اقپان ايىنان بەرى تۇراقتى ءوسىپ كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. سوندىقتان ينفلياتسيا حالىقتىڭ «ارتىق اقشاسىن» جەپ جاتىر دەۋگە نەگىز جوق.
جەكە تۇلعالاردىڭ تەڭگەمەن اشقان دەپوزيتتەرى جىل باسىندا 4 ترلن 610,7 ملرد تەڭگە بولسا, العاشقى جارتىجىلدىقتان كەيىن 4 ترلن 680,2 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ال شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساقتاپ وتىرعان اقشالارى جىل باسىنداعى 3 ترلن 914 ملرد تەڭگەدەن ماۋسىم ايىندا 3 ترلن 886,9 ملرد تەڭگەگە ازايىپ قالدى. جىل باسىنان بەرى دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى 380-نەن 386-387 تەڭگەگە وسكەنىن ەسكەرسەك, قاراپايىم حالىقتىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىمەن جيعان قورى اجەپتاۋىر ورتايىپ قالعانى بايقالادى.
حالىقتىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساقتاعان دەپوزيتتى ازايتىپ, ءتول ۆاليۋتامىزداعى دەپوزيتىن كوبەيتكەنى ەل اراسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىمنىڭ ارتقانىن كورسەتكەندەي. ونىڭ سەبەبى, جىل باسىنان تامىزعا دەيىنگى ارالىقتا تەڭگە باعامىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى ساقتالۋى دا بولۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق بانكتىڭ سوڭعى بىرەر جىلدان بەرى جۇرگىزىپ جاتقان دوللارسىزداندىرۋ ساياساتى اياسىندا تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى كوتەرىلىپ, ەسەسىنە شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى جىلدىق سىياقىنىڭ تومەندەۋى حالىقتىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتىڭ جىلدىق ءوسىم مولشەرىن ازسىنۋىنا الىپ كەلگەنى دە انىق.
بيزنەستىڭ دەپوزيتتەگى اقشالارى ازايدى
دوللارسىزداندىرۋ دەمەكشى, ۇلتتىق بانكتىڭ «ۆاليۋتالىق ءپاتريوتيزمى» ەلدەگى اقشانىڭ سىرتقا اعىلۋىنا اكەپ سوقتى. ماسەلەنىڭ توركىنى جوعارىدا ايتىلعانداي, تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىنىڭ كوتەرىلىپ, شەتەل ۆاليۋتاسىنا جىلدىق وسىمگە شەكتەۋ قويىلۋىندا جاتىر. مىسالى, بۇرىن شەتەلدىك ۆاليۋتامەن شەتەلدىك بانكتەرگە سالعان اقشاڭىز جىلىنا 2-3 پايىز وسكەن بولسا, ۇلتتىق بانك الدىڭعى جىلدارى بۇل كورسەتكىشتى 1-1,5 پايىزدان اسىرماۋ كەرەك دەپ بەكىتتى. قازىر ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساقتالعان دەپوزيتكە 1 پايىزدىق ءوسىم عانا ۇسىنىپ وتىر. ەسەسىنە تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى ۋاقىت وتكەن سايىن ءوسىپ بارادى. مۇنىڭ ءبارى ءتول ۆاليۋتاعا سۇرانىستى ارتتىرىپ, باعامدى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ىستەلگەنىمەن, دەپوزيتتىڭ جىلدىق سىياقىسىمەن قاتار, نەسيەنىڭ دە پايىزى ءوسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. بۇل ەندى بولەك تاقىرىپ.
قالاي دەسەك تە, ۇلتتىق بانكتىڭ بۇل شەشىمى قاراپايىم حالىقتىڭ ارتىق اقشاسىن بىرتىندەپ دوللاردان تەڭگەگە اۋىستىرۋىنا ىقپال ەتسە, كاسىپكەرلەر جاڭا ەرەجەگە كونە قويمادى. ونسىز دا تەڭگەگە سەنىمى از كاسىپكەرلەر اقشاسىن ءتول ۆاليۋتاعا اۋىستىرۋدى ورىنسىز تاۋەكەل ساناپ, ونىڭ ورنىنا اقشالارىن وتاندىق بانكتەردىڭ دەپوزيتىنەن الىپ, شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىنا سالا باستادى.
ماسەلەن, ۇلتتىق بانكتىڭ اي سايىنعى ەسەبىنشە, قاڭتاردا زاڭدى تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەگى اقشاسى 10 ترلن 717,4 ملرد تەڭگە بولعان. ال ماۋسىم ايىندا كورسەتكىش 8 ترلن 738,8 ملرد تەڭگەگە تومەندەدى. ياعني, التى ايدىڭ ىشىندە بيزنەستىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن وزگە دە قارجى ۇيىمدارىندا جاتقان اقشاسى شامامەن 2 ترلن تەڭگەگە ازايىپ كەتكەن. سونىڭ ىشىندە 1,3 ترلن تەڭگە – بيزنەستىڭ شەتەلدىك شوتتارىنا رەسمي تۇردە اۋدارىلعانى. كاسىپكەرلەردىڭ ارتىق اقشالارىن ەلدەن جاپپاي شىعارىپ الىپ جاتقانى بيىل عانا ەرەكشە بايقالىپ وتىر دەۋگە بولادى. بىلتىر, مىسالى, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا كاسىپكەرلەر شەتەلگە «بار بولعانى» 63,5 ملرد تەڭگەدەي عانا اكەتكەن ەدى.
سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتىپ, ينفلياتسيانى ازايتۋ ءۇشىن قابىلدانعان «قاراپايىم زاتتار» ەكونوميكاسىنا بيۋدجەتتەن 600 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بيزنەستىڭ جارتى جىلدا شەتەلگە الىپ كەتكەن اقشاسى بۇل باعدارلامانىڭ ۇشەۋىن ورىنداۋعا جەتەر ەدى. ەڭ قىزىعى, باعدارلاما بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن, كەيدە ءتىپتى تەگىن اقشانى وسى كاسىپورىنداردىڭ وزدەرى الىپ وتىر. ياعني, ارتىق اقشاسىن دەرەۋ شەتەلدىك شوتتارىنا اۋدارىپ وتىرعان كاسىپورىندارعا ۇكىمەت بيۋدجەتتەن – ءبىر, ۇلتتىق قوردان – ەكى اقشا بولۋدە. جىل باسىنان بەرى شەتەلگە كەتكەن 2 ترلن تەڭگە قازاقستانداعى بانكتەردە قالعاندا قازىر نەسيە جەتىسپەۋشىلىگى بولماس ەدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ, سول كاسىپورىنداردىڭ وزدەرى الگى قاراجاتىن وندىرىسكە سالىپ, نەسيەگە سۇرانىس تا قازىرگىدەي بولماس پا ەدى.
كاسىپكەرلەردىڭ قازاقستاننان اقشا تاۋىپ, ونى شەتەلدە ساقتاپ, جۇمساۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۇكىمەت باقىلاۋدى كۇشەيتۋى كەرەك دەۋ نەگىزسىز بولار ەدى. كاپيتالدىڭ شەتەلگە اعىلۋىن تەجەۋدىڭ جالعىز تەتىگى ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرەتىندە. ەڭ الدىمەن دوللارسىزداندىرۋ ساياساتىن توقتاتۋ كەرەك. ءبارىبىر ونىڭ تەڭگە باعامىنا اناۋ ايتقانداي كومەگى بولا قويمادى. دەگەنمەن, دوللارسىزداندىرۋ بولماعاندا, دوللار باعامى قازىرگىدەن اناعۇرلىم جوعارى بولار ما ەدى؟ بۇل جاعىن دا جوققا شىعارۋ قيىن. كوزگە كورىنىپ تۇرعانى, كاسىپكەرلەردى دوللاردان تەڭگەگە كوشىرەم دەپ ۇلتتىق بانك ارتىق اقشانىڭ جاپپاي شەتەلگە اۋدارىلۋىنا جول بەرىپ قويدى. اقىرىندا باس بانكتىڭ «ۆاليۋتالىق ءپاتريوتيزمى» مۇلدە كەرىسىنشە ناتيجە كورسەتىپ وتىر.
