بەلگىلى جۋرناليست باۋىرجان وماردىڭ ءبىر قالامگەر ارىپتەسىن: «ميى ونىڭ مي ەمەس, مەملەكەتتىك مۇراعات», دەپ سۋرەتتەيتىنى بار. تۇلا بويى تۇنعان فاكتى, تۇنعان تسيفر – كامال سمايىلوۆتى وقىساڭ, باۋىرجان وماروۆتىڭ وسى ەكى جولى ەسكە تۇسەدى. سول قايراتكەر كامال سمايىلوۆ توقسانىنشى جىلدارى ەلىمىزدە مال باسى قۇلدىراپ كەتكەنىن ايتىپ, دابىل قاققان-دى.
– اۋىلداعى, الىس اۋداندارداعى قازاقتاردىڭ باستى جۇمىسى دا, تۇرمىسى دا قويعا بايلانىستى. قويسىز ءومىر جوق. امال قانشا, سوڭعى جىلدارى ءىرى شارۋاشىلىقتار ىدىراپ, ورنىنا قۇرىلعان ۇساق شارۋالار مالعا يە بولا الماي, تۇرمىس تاۋقىمەتىنە شىداماي, قولىنداعى بار مالدى سويىپ, ساتىپ جىبەردى. ءسويتىپ ءتورت جىل ىشىندە بۇرىنعى 36 ميلليون قويدان 12 ميلليون عانا قالدى. سونشا قولدا تۇرعان قازىنادان وبال, – دەيدى ول.
شىنىندا, توقسانىنشى جىلدارى كۇيزەلگەن حالىق قولىنداعى مالىن بولماشى اقشاعا, تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەرگە ايىرباستاپ جىبەرگەنى بەلگىلى. باسى ءبۇتىن مال سۋ تەگىنگە كەتىپ جاتقان كەزدە ونىڭ تەرىسى تيىن-تەبەنگە باعالانىپ, ءتىپتى ىسكە جاراماي ءار جەردە ءشىرىپ قالعان-دى.
توقسانىنشى جىلدارمەن سالىستىرعاندا تۇرمىس ءبىرشاما جاقسارىپ قالدى قازىر. مالدىڭ قادىرىن جۇرت جاقسى بىلەدى. ەتتىڭ باعاسى اسپانداپ تۇر. قۇرت-ىرىمشىك, شۇبات-قىمىز دا سۇرانىسقا يە. تەك تەرىسى عانا كەرەكسىز. بۇرىن ەلدى مەكەندەردە, كۇرە جولداردىڭ بويىندا تەرى قابىلدايتىن نىساندار بولاتىن. كەيىنگى كەزدە ونى دا كورمەيتىن بولدىق. نەگە؟
سەبەبى بيىلعى جىلدىڭ باسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى تەرى ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويدى. ونداعى ماقسات – وتاندىق تەرى وڭدەۋشى, تەرى ونىمدەرىن شىعارۋشى كاسىپورىنداردى قولداۋ دەپ ءتۇسىندىردى مينيسترلىك. شىنىندا بىلتىر سەمەي تەرى-بىلعارى كومبيناتى, الماتى بىلعارى زاۋىتى, تارازداعى «تاراز تەرى اياق كيىم» جشس اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە جانە «اتامەكەن» ۇكپ-عا شاعىم ءتۇسىرىپتى. سەبەبى شيكىزاتتىڭ ءبارى شەتەلگە ەكسپورتتالىپ, وتاندىق كاسىپورىندار تارىعىپ قالعان كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە, شەتەلگە يلەنگەن قۇرىم شىعارساق, ونىڭ قۇنى وتاندىق جارتىلاي فابريكاتتاردان 14 ەسە قىمبات بولادى ەكەن. سونىڭ ءبارىن قورىتا كەلىپ, تەرى ەكسپورتتاۋعا كەزەكتى مارتە موراتوري جاريالادى.
الايدا تىيىم سالۋ وتاندىق تەرى-بىلعارى كاسىپورىندارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرعانى تۋرالى اقپاراتتار جاريالانعانىمەن, ماسەلەنىڭ كەرىسىنشە جاعى دا قىلاڭ بەردى. كاسىپورىنداردىڭ وزدەرى ەلىمىزدەگى سويىلعان مالداردىڭ تەرىسىن قابىلداۋعا قاۋقارسىز بولىپ شىقتى. ولار بىرىنشىدەن, حالىققا وتكىزگەن تەرىسى ءۇشىن شەتەلدىكتەر سياقتى دەنى دۇرىس باعا ۇسىنا المادى. ەكىنشىدەن, ءار وڭىردە تەرى قابىلدايتىن ورىن اشۋ ءىسى دە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جولعا قويىلمادى. قىتايدىڭ زاۋىتتارى كەسىلگەن, تەسىلگەن تەرىلەردى جەڭىل-جەلپى كەمشىلىگىنە قاراماي قابىلداي بەرەتىن بولسا, ءبىزدىڭ كاسىپورىندار وعان دا قاتال قارايدى ەكەن. قىسقاسى, اقپان ايىندا جاريالانعان موراتوريدەن كەيىن كوپ ۇزاماي تەرىنىڭ باعاسى الدەنەشە ەسە ارزانداپ كەتتى. ماسەلەن, بۇرىن سيىر تەرىسى 5-8 مىڭ تەڭگەگە ساتىلسا, قازىر – 500-600 تەڭگە. موراتوريگە دەيىن قولىنداعى بار اقشاسىنا توننالاپ تەرى ساتىپ العان كەيبىر كاسىپكەرلەر ونى وتكىزەتىن جەر تابا الماي بانكروت بولدى.
تاياۋدا قۇربان ايت مەرەكەسىندە توننالاعان تەرىنىڭ قالاي تاپتالىپ, قان-جىنمەن بىرگە قازىلعان قۇدىققا لاقتىرىپ تاستالعانىن كوزىمىز كوردى. قۇربانعا شالىنعان مالدىڭ تەرىسىنە دەيىن كادەگە جاراتىلۋى كەرەك دەگەن تالاپ جايىنا قالدى. يلەنىپ, دايىن بۇيىمعا اينالعاندا ونداعان مىڭ تەڭگەگە اسپانداپ كەتەتىن شيكىزاتتىڭ كەرەكسىز بولىپ ءشىرىپ قالعانىنا قىنجىلعان جاندار الەۋمەتتىك جەلىدە سۋرەتىن سالىپ, سەبەبىن سۇراپ جاتقان ەدى. سەبەبىن جوعارىدا ايتا الدىق دەگەن ويدامىز.
ءسوز باسىندا كامال سمايىلوۆتىڭ مال باسى ازايىپ كەتكەنىنە دابىل قاققانىن ايتىپ ەدىك. قۇدايعا شۇكىر, قازىر جىل ساناپ ءتورت ت ۇلىك تە, شوشقا سانى دا, تاۋىق, قاز-ۇيرەك سياقتى قۇستىڭ سانى دا كوبەيىپ كەلەدى. ستاتيستيكاعا سەنسەك, زەڭگى بابا تۇقىمىنىڭ سانى قازىر 8 ميلليون 200 مىڭنان اسادى. قوي-ەشكىنىڭ سانى ناۋرىز ايىنداعى ەسەپ بويىنشا 19 ميلليون 500 مىڭعا جۋىقتاپتى. ءبىز بىلعارى جاساۋعا ەڭ كوپ قولدانىلاتىن سيىر مەن قويدىڭ سانىن عانا ايتىپ وتىرمىز. بىلعارىنىڭ باعاسىن بىلگەن بابالارىمىز «كۇدەرىدەن باۋ تاعىپ, كىرەۋكە كيەر كۇن قايدا», «اياعىما كيگەنىم بىلعارى ەتىك...» دەپ ءان-جىرعا قوسسا, قازىر ەن بايلىق بوسقا ءشىرىپ جاتىر. كامال سمايىلوۆ ايتپاقشى, «سونشا قولدا تۇرعان قازىنادان وبال...».
