رەسمي مالىمەتتەرگە سايكەس 1949-1989 جىلدار ارالىعىندا سەمەي پوليگونىندا 456 يادرولىق سىناق جۇرگىزىلىپ, 1,5 ميلليوننان استام قازاقستاندىق زارداپ شەگىپتى, قازىر دە ءتۇرلى اۋىتقۋشىلىقتار بايقالادى. 456 يادرولىق سىناقتىڭ 116-سى جەر بەتىندە نەمەسە اۋە كەڭىستىگىندە جاسالدى, وسى جارىلىستار قۋاتى جاعىنان حيروسيماعا تاستالعان بومبانىڭ قۋاتىنان 2500 ەسە ارتىق بولعان ەكەن. مۇنداي جارىلىستار 1962 جىلعا دەيىن, ياعني ون ءۇش جىل بويى ورىن الدى. ال كەلەسى جيىرما جەتى جىل بويى وتكىزىلگەن 340 جەراستى جارىلىستىڭ دا ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا وراسان زور زيانى ءتيدى.
نەبىر زۇلمات كەزەڭدەردەن رۋحى جاسىپ قالعان حالىقتىڭ دا, سول كەزدەگى باسشىلاردىڭ دا اسكەري ماقساتتاعى سىناقتارعا قارسى تۇرۋعا شامالارى جوق ەدى.
«ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ...» دەگەن دانىشپان اباي وسيەتى مەنىڭ دە ۇستاناتىن ومىرلىك قاعيدام, ساناما سىڭىرگەن تەرەڭ تانىمىم» ۇستانىمىن بويىنا سەرىك ەتكەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بەيبىتشىلىك كىندىگى» كىتابىنداعى مىنا سوزدەر سول كەزدەگى كۇردەلى جاعدايدى ايعاقتاي تۇسەدى: «زامان قيىن بولاتىن. جارىلىستان جەر سىلكىنگەنىن سەزىنگەندە نەمەسە ءتىپتى شايداي اشىق كۇنى ەكىنشى كۇندى كورگەندە دە ەشكىم اشۋ-ىزا بىلدىرە قويعان جوق. ەرەۋىلدەر, نارازىلىقتار تۋرالى əڭگىمە بولۋى دا مۇمكىن ەمەس-ءتىن. باس اساۋلاردى باس ءبىلدىرۋدىڭ سۇيىكتى قۇرالى پسيحياتريالىق ەمحانالار بولدى. بۇرىنعى كسرو-نىڭ باسشىلارى سىناقتار وتكىزگەندە سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ حالقى تۇگىلى, بيۋروكراتيالىق بيلىك توبىمەن دە اقىلداسقان جوق. ويتكەنى قازاقستان كسر-ءىنىڭ باسشىلارى جۇمىسقا ورتالىقتا تاعايىندالىپ, سوندا ورنىنان الىناتىن. مəسكەۋ بۇيرىعىن قالت ەتپەۋ مانساپتان ايىرىلماۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولاتىن. قويدىڭ باۋىزدالار شاعىندا دا ءۇن شىعارماۋى دەگەنىڭىز وسى عوي».
سول كەزەڭدە ەشكىمنىڭ قولىنان كەلمەگەن الەمدەگى ەكى الپاۋىت ەلدىڭ «قىرعي-قاباق» سوعىسى اياسىنداعى تەكەتىرەستىڭ قۇربانىنا اينالعان سەمەي قاسىرەتىنە اراشا ءتۇسۋ تەمىرتاۋدا قۇرىشتاي شىنىعىپ, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باسشىلىق قىزمەتتەردە تاجىريبە جيناعان جاڭاشىل, قازاقتىڭ باعىنا تۋعان ازامات نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىلدىعىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
حالىق اراسىندا «قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي» اتانعان رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى كولبيننىڭ ەل تاعدىرىنا بەيجايلىعىن بۇرىننان بىلەتىن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, 1989 جىلعى 30 مامىر كۇنى وتكەن كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانى – جوعارعى كەڭەس سەسسياسىنىڭ مىنبەرىنەن ماسكەۋلىك بيلىككە قازاقتىڭ مۇڭىنا اينالعان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى تۋرالى سۇراقتى توتەسىنەن قويدى. ن.ءا.نازارباەۆ حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ, əسىرەسە زالدىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇرايتىن əسكەري كيىمدى دەپۋتاتتاردىڭ الدىندا بىلاي دەدى: «1949 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان, جارىلىستاردى əۋەلى جەر بەتىندە باستاعان سەمەي يادرولىق پوليگونى تۋرالى ايتقىم كەلەدى. سول كەزدەن بەرى توڭىرەكتەگى جۇرت سانى ءتورت ەسە ءوستى. بىراق əسكەريلەر ءبىزدى سىناقتار ادام دەنساۋلىعىنا ءتىپتى پايدالى-مىس دەپ سەندىرگىسى كەلەدى. ءبىز مۇنىڭ بۇگىندە مەملەكەتتىك قاجەتتىلىك ەكەنىن بىلەمىز. بىراق اتوم جارىلىستارىنىڭ اينالاداعى ورتاعا əسەرىن شىنداپ تەرەڭ تالداۋ, بۇل تۋرالى جۇرتقا ايتىپ بەرۋ كەرەك قوي. سول جەرلەردە كۇن كەشەتىندەردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا جۇمساۋ قاجەت ءبىرشاما شىعىندى ايتپاعاننىڭ وزىندە...».
دەگەنمەن, سىرەسكەن سەڭ بىردەن بۇزىلا قويمادى. كەرىسىنشە, باياندامادان كەيىن, ءۇزىلىس كەزىندە ن.ءا.نازارباەۆقا «ەلدىڭ ەڭ باستى ستراتەگيالىق وبەكتىسىنە قاستاندىق جاسادى, دەرجاۆانىڭ قورعانىس قابىلەتىن ءبۇلدىردى» دەگەنگە دەيىن اۋىر ايىپ تاعىلىپ ۇلگەردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگى مۇنىمەن توقتالعان جوق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 1989 جىلى قۇرىلعان, əلەمگە تانىمال اقىن ءəرى قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقارعان «نەۆادا-سەمەي» يادرولىق جارىلىسقا قارسى حالىقارالىق قوزعالىستىڭ, «Əلەم دəرىگەرلەرى يادرولىق سوعىسقا جول بەرمەۋ جولىندا», جاستاردىڭ «Next Stop» جəنە باسقا دا قوعامدىق قوزعالىستاردىڭ قولداۋشىسى بولدى. ول بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى: «... جۇرتشىلىقتىڭ, əسىرەسە بەلسەندىلەردىڭ əرەكەتتەرى مەنىڭ تاراپىمنان قولداۋ تاۋىپ وتىردى. Əرينە رەسپۋبليكالىق باسشىلىق تاراپىنان مۇنداي قولداۋ بولماسا, بەلسەندىلەردىڭ əرەكەتتەرى كگب-نىڭ ەكى-ءۇش قاراپايىم اكتسيالارىنان كەيىن وپ-وڭاي تىيىلار ەدى...».
جوعارىدا اتالعانداي, «قايتا قۇرۋ» جىلدارى ەكونوميكالىق جاعداي ناشارلاعانىمەن كەڭەس وداعى قيساپسىز بيۋروكراتيالىق جəنە كۇشتىك قۇرىلىمدارىنىڭ, əسكەري-ونەركəسىپ كەشەنىنىڭ دəۋرەنى ءالى دە ءجۇرىپ تۇرعان. 1989 جىلعى 22 ماۋسىمدا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, كەيىن 1990 جىلعى 24 ساۋىردە قازاق كسر پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن دە جاس باسشى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەمەي سىناق پوليگونىن توقتاتۋ تۋرالى ورتالىقپەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەرى قيىندىقتارعا تولى بولدى. ول مəسكەۋگە اپتا سايىن بارىپ, بىردە əسكەري-ونەركəسىپتىك كەشەننىڭ كۋراتورىمەن, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى و.باكلانوۆپەن, ۇكىمەت توراعاسى ن.رىجكوۆپەن, اقىر اياعىندا م.گورباچەۆتىڭ وزىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا قازاق كسر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ رەسپۋبليكانىڭ ءالى دە وداققا باعىنىستى بولۋىنا قاراماي تۋعان حالقىمەن, سەمەي قاسىرەتىن باسىنان كەشىپ جاتقان وتانداستارىمەن بىرگە بولدى. بىراق «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەگەندەي, ەلىمىزدە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋعا قارسىلار, ياعني يادرولىق ستاتۋستى ساقتاۋ كەرەك دەگەن «كەۋدەمسوق كوسەمدەر» پايدا بولعان ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ولارعا قارسى ءۋاج رەتىندە مىناداي جاۋاپ قايتاردى: «بىرىنشىدەن, يادرولىق ستاتۋستىڭ بولۋى ەۋرازيادا, əسىرەسە ونىڭ ورتالىق بولىگىندە جانجال əلەۋەتىنىڭ كۇشەيە ءتۇسۋى ءۇشىن جەتكىلىكتى شارت بولىپ تابىلادى... ەكىنشىدەن, يادرولىق قارۋ يەلەنۋ سىرتقى كىرىگۋ پروتسەسىن دامىتۋعا ءتىپتى دە تۇرتكى بولا المايدى... ويتكەنى ءبىزدىڭ يادرولىق كەۋدەمسوقتىعىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا دا, əلەمنىڭ ءبəرى دەرلىك ەلدەرى قول قويعان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا دا تۇپ-تۋرا كەرەعار بولىپ شىعار ەدى... ۇشىنشىدەن, يەلەنۋ جاڭا ساپاعا ءسوزسىز جەتەلەيدى. Əلبەتتە, ءبىزدىڭ ەل ىقتيمال جاۋ جəنە تۇراقتى əسكەري قاتەردىڭ كوزى رەتىندە يادرولىق قارۋى بار جəنە جوق دەرجاۆالاردىڭ بارلىق ستراتەگيالىق جوسپارلارىنىڭ نىساناسىنا اينالار ەدى.
سونىمەن قاتار وسىناۋ كۇردەلى تاڭداۋ الدىندا تاۋەلسىزدىگىن رەسمي تۇردە ءالى جاريالاپ ۇلگەرمەگەن جاس قازاقستانعا «يادرولىق قارۋدان باس تارتپاساڭ, بارلىق جاعىنان جارىلقايمىن» دەپ, ەلىمىزدى «يسلامدىق يادرولىق مەملەكەتكە» اينالدىرعىسى كەلگەن شەتەل ەميسسارلارى دا نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ماقساتىندا كەلگىشتەگەن بولاتىن.
جوعارىدا اتالعان «شاقىرىلماعان قوناقتار» پوزيتسياسىنا قاراما-قايشى وڭ كەزدەسۋلەر دە بولدى. سونىڭ ءبىرى اڭىزعا اينالعان مارگارەت تەتچەرمەن كەزدەسۋ ەدى. «تەتچەر ءبىرىنشى كەزدەسۋدىڭ وزىندە ماعان: ء«سىز يادرولىق قارۋدى نە ىستەمەك ويداسىز؟» – دەگەن ساۋالدى تىكەسىنەن قويدى... تەتچەردىڭ بۇل ساۋالدى ءوز تاراپىنان عانا ەمەس, سونداي-اق باتىستاعى تۇتاس ساياساتكەرلەر ورتاسى اتىنان قويىپ وتىرعانىن ءتۇسىندىم. ال نەگىزگى كەلىسسوز پروتسەسى ءالى الدا ەدى, سوندىقتان كارتانى الدىن الا اشىپ تاستاۋعا دا بولمايتىن. دەگەنمەن مەن تەتچەرمەن بارىنشا اشىق سويلەسۋگە شەشىم قابىلدادىم جانە ءوز كوزقاراسىمدى بارىنشا ناقتى ءبىلدىردىم. قازاقستان قارۋ-جاراقتىڭ تارالۋ قاۋپىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى, بىراق بىزگە يادرولىق مەملەكەتتەردىڭ كەپىلى قاجەت ەدى, سونىمەن بىرگە ەلەۋلى ينۆەستيتسياعا ەسەپ جاساپ وتىرعانبىز. ونسىز ءبىز ناقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزە المايتىن ەدىك. وسى اڭگىمە بارىسىندا تەتچەر مەنى مۇقيات باقىلادى. ءبىرىنشى كەزدەسۋدەگى سول ويلى دا قاتاڭ كوزقاراس ەسىمدە جاقسى ساقتالىپتى. ءوزىڭدى رەنتگەن ساۋلەسى ارقىلى تەكسەرىپ جاتقانداي بولاتىن. الايدا ءبىزدىڭ سوزىمىزدە ەشقانداي جاسىرىن استار بولعان جوق. تەتچەر مەنىڭ اشىقتىعىمدى جوعارى باعالادى», دەپ ەسكە الدى كەيىننەن ەلباسى.
وسىلايشا قازاقستاننىڭ «يادرولىق ماسەلەگە» بايلانىستى تاڭداۋى ءبىرجولا شەشىلدى: 1991 جىلعى 29 تامىز كۇنى قازاق كسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
وسى شەشىم ارقىلى قازاقستاننىڭ بارلىق ماسەلەسى شەشىلدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە ەدى. 1991 جىلدىڭ سوڭىندا رەسپۋبليكا اۋماعىندا 1216 يادرولىق وقتۇمسىق بولدى. بۇل سول كەزدە ۇلىبريتانيانىڭ, فرانتسيا مەن قىتايدىڭ وقتۇمسىقتارىن قوسىپ ەسەپتەگەننەن دە كوپ بولاتىن. سىناق پوليگونى جابىلعانمەن وسىنداي كولەمدەگى قارۋ-جاراقتىڭ ءالى دە قازاقستان اۋماعىندا بولۋى بەيبىت جولدى تاڭداعان جاس مەملەكەتىمىزگە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تولىق سەنىمىنە يە بولۋعا ۇلكەن كەدەرگى ەدى. ياعني, الەمدەگى اقش, رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىن كولەمى جاعىنان ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدىڭ تاعدىرى تۋرالى ماسەلە اشىق كۇيىندە تۇرعان.
ەلباسى سىندارلى سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەل الدىنداعى جوعارىدا اتالعان اسا كۇردەلى مىندەتتەردى – بۇكىل الەمنىڭ مۇددەسىنە سايكەس جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە ەشقانداي نۇقسان كەلتىرمەي بەس جىل ىشىندە تولىق شەشتى. اتاپ ايتقاندا, 1994 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا بۋداپەشتتە وتكىزىلگەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) سامميتىندە قازاقستان, رەسەي, اقش جانە ۇلىبريتانيا باسشىلارى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قوسىلعان ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. كەيىن, قازاقستانعا مۇنداي كەپىلدىكتى, فرانتسيا مەن قىتاي يادرولىق مەملەكەتتەرى بەردى. بۇل الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قازاقستاننىڭ ءوز مىندەتتەمەسىن ورىنداۋىن مويىندايتىنىن جانە وعان جاۋاپ ەسەبىندە قاۋىپسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا كەپىلدىك بەرەتىنىن بىلدىرەتىن. ال 1995 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ سوڭىنا قاراي قازاقستان اۋماعىنداعى يادرولىق قارۋ تولىق جويىلدى, ەل اۋماعىنان سىرتقا اكەتىلدى, بالليستيكالىق زىمىرانداردىڭ شاحتاداعى قوندىرعىلارى دا جويىلدى.
وسىلايشا جوعارىدا اتالعان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كسرو جوعارعى كەڭەسىندەگى ۇندەۋى باستى سەبەپ بولعان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى جارىلىستاردىڭ توقتاعانىنا بيىل 30 جىل, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعىنىڭ قابىلدانۋىنا 28 جىل تولادى. وسى ءبىر ەل تاريحىنداعى اسا ءبىر ماڭىزدى كەزەڭدە ەلباسى əلەمدىك ديپلوماتيا تاريحىنا جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى رەتىندە ەندى.
وسى ارادا كەز كەلگەن ساياساتكەردە, كوزىقاراقتى وقىرماندا زاڭدى سۇراق تۋىندايدى: نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەم تانىعان بىتىمگەرلىك قايراتكەرلىگىنىڭ باستى مايەگى نەدە؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل سۇراققا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بەيبىتشىلىك كىندىگى» كىتابىنداعى بالالىق شاقتا باسىنان وتكەن, كەيىن ءومىرى مەن تاعدىرىنا تەرەڭ بويلاعان مىنا وقيعا جاۋاپ بەرەتىندەي: «...مەن تۋاردان كوپ بۇرىن-اق ءبىزدىڭ ۇيدە əسكەري ۆينتوۆكا بولىپتى, ونى əكەم ءƏبىشتىڭ تۋىستارىنىڭ ءبىرى جازالاۋشى وتريادپەن ءبىر قاقتىعىستا ولجالاعان ەكەن... بىردە əجەم مىرزابالا: «بۇل مىلتىق, اعالارىمىزعا اجال, بىزگە ازاپ بولىپ تيگەن. قايعى جاماپ, سارسىلتقان عوي. ەندى سول قاسىرەت بالالارىمىزدىڭ باسىنا دا كەلسىن دەيسىڭدەر مە؟ كەمەڭگەرلىكتىڭ دە, كىسىلىكتىڭ دە ولشەمى – جاماندىقتى جانىڭا جولاتپاعان. ال جادىمىز وزىمىزبەن بىرگە كەتەر», دەپتى. ايتتى – بولدى. قارۋمەن قوشتاسۋدىڭ كونە ىرىمىن جاساپ, əكەم ۆينتوۆكانى وكىمەتكە وتكىزەدى, بىراق التى قىرلى نايزاسىن الىپ قالادى... اجەم: «جاۋدى جەڭدىك قوي, ەندى سوعىس بولا قويماس, ال اسپاپ ۇيدە كəدەگە جارايدى», دەپ سول تەمىر نايزادان وراق جاساۋدى بۇيىردى...
وسىدان تۇيەر وي, اقىن ابايدى تاربيەلەگەن زەرە, عالىم شوقانعا مەيىرىمىن سىيلاعان ايعانىم سىندى نۇرسۇلتاننىڭ اجەسى مىرزابالا دا ەسەيگەسىن ۇلى دالا ەلىنىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاپ, قازاقستاننىڭ اتىن الەمگە تانىتاتىنىن سەزدى مە, نەمەرەسىنىڭ بويىنا بەيبىتشىلىك نۇرىن شاشۋدىڭ ۇلتتىق كودىن دارىتىپتى. «الىپ انادان تۋادى» نەمەسە «انا ءبىر قولىمەن بەسىكتى تەربەتسە, ەكىنشى قولىمەن الەمدى تەربەتەدى», دەگەن وسى دا.
ءامىرحان راحىمجانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
