الەمگە ايگىلى كانوندار... وسى ءسات قيىر شەتتەگى كولورادو ەسىڭىزگە تۇسەر. سول كولورادونىڭ اينىماس بولشەگىندەي جەر شارىنىڭ وزگە جارتىسىندا شارىن جاتىر. شىن مانىندە شارىن اتتارى دا تابيعاتتىڭ تىلسىم سۇلۋلىعى رەتىندە وزىنە قىزىعۋشىلاردى ىنتىقتىرادى. وزگەشە تىلسىم ورنەگىمەن تامسانتار شارىننىڭ قىزعىلت قامالدارى جۇمباق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشارداي مەن مۇندالاپ اڭسارىڭدى اۋدارا بەرەدى.
بۇل وڭىردە اسقاق تاۋلاردىڭ كەرىم كەلبەتى كوز قارىقتىرادى. اسپان تەپكەن اق باس شىڭداردىڭ سۇلۋ سۋرەتى سىرباز كەيىپتە اسقاقتايدى.بيىككە ورمەلەگەن جاسىل شىرشالار ادەمىلىككە وزگەشە اسپەت بەرگەندەي . كوكوراي شالعىندى جوتالاردىڭ مۇنارعا بوككەن كەيپىن ايتىڭىز.
بۇل وڭىردە سۇلۋلىق اتاۋلىنى كانىگى شەبەردىڭ ىسمەر قولىمەن كەستەلەگەندەي يرەكتەلە جىلت-جىلت ەتكەن وزەندەر ورنەگى تامسانتادى. قۇداي- اۋ, سول ورنەكتىڭ ءبىر ساباعى مىڭ سان بۇرالىپ قارسى الدىڭىزدا جاتىر.
شارىن... شارىن تىم تەرەڭدە, شاقىرايعان كۇنگە شاعىلىسا جىلتىلداپ اعادى. گۇرىلدەپ, ارقىراي باستاۋ الار تاۋ وزەنى وسى تۇسقا كەلگەندە سىلەلەي شارشاعان دەرسىڭ, قانشاما جىلدار بويىنا شەر قاباتىنىڭ قىمتانا جاسىرىنعان قۇپياسىن تىرمالاي اشقان ارىندى اعىس ءسال تىنىس العانداي.كوز الدىڭىزدا تاڭعاجايىپ كوركەم كورىنىس تۇرادى.بيىكتىك پەن تەرەڭدىك; مۇزارت تاۋلاردىڭ تاكاپپار شىرقاۋ شىڭدارى ءون بويىن ماقتانىش كەرنەگەندەي ماڭعاز كەيىپ تانىتادى; ءجۇزىن ءاجىم تورلاعانداي قاتپار-قاتپار جارقاباقتان تومەن قۇلاعان اڭعارلار مۇڭايا ويعا بەرىلەدى.
شارىن... قىزعىلت قامالدار اڭعارى... تۋعان تابيعاتتىڭ توسىن كەسكىنى كەيىنگى كەزدە جۇرتشىلىقتى وزگەشەلىگىمەن باۋراي بەردى. قانشا كۇش سالساقتا قولمەن قيۋلاستىرۋعا كەلمەيتىن بولەكتەۋ سۋرەت ەلىكتىرە تۇسەدى.
قىزعىلت قامالدار اڭعارى سان جىلداردىڭ وتىندە تاۋ جىنىستارى ءتۇرلى ۇلگىدەگى مۇسىندەردىڭ عاجايىپ كورىنىسىن قاشاپ جاساعانتاي الدىنىزعا تارتادى, ءبىرى وزىندىك تاۋ كەلبەتىن كوز الدىڭىزعا ەكەلسە, ەكىنشىسى عايىپتان پايدا بولعان جۇمباق مۇنارانى ەلەستەتەدى.بيىك جارتاسقا ءسال كىدىرە قاراساڭىز ءزاۋلىم عيماراتتىڭ كىرە بەرىس تابالدىرىعىندا تۇرعانداي سەزىنەسىز, ءبىر ءسات ءوزىڭىزدىڭ مىڭجىلدىقتار الەمىندە ەركە جەلدىڭ, اعىن سۋدىڭ, ءدۇمپۋ كۇشتىڭ ءار الۋان تەربەلىستەردىڭ ساۋلەتكەرشىلىگىمەن بەتپە-بەت كەلىپ تۇرعانىڭىزدى سەزىنبەيسىز. قايتا قۇپيانى ءون بويىنا جاسىرعانداي مۇلگىگەن زاۋ تۇلعالى باعانداردى, كەرىم كۇمبەزدەردى قۇزداردى, جارقاباعى ايقۇش-ۇيقۇش دىڭگەكتەردى قىزىقتاي ەلىتىپ, ەرتەگىلەر ەلىنە ەنگەن كۇيى قيالعا بەرىلە وزگە دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتار ەدىڭىز.
قىزىقتى قاراڭىز, «كانون» ءسوزى يسپان تىلىندە «قۇبىر» دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. عالىمداردىڭ دەرەگىنە نازار سالساڭىز, كانونداردىڭ پايدا بولۋى قۇرعاق قىراقتاردىڭ ءوز ارناسىن دامىلسىز كەڭەيتكەن وزەن سۋلارىنىڭ اسەرىنەن دەپ تۇسىندىرەدى. ال, قامالدار اڭعارى ادام ورمەلەپ شىعا الماس قۇزدى جارتاس پەن سازدى قۇمشاۋىت تاۋ ارقىلى وتەتىن شارىن وزەنىنە قيىلىسا جاتقان قۇرعاق ساي. قىزعىلت كانوننىڭ ۇزىندىعى ءۇش شاقىرىمعا جۋىق, ەنى 20 مەتردەن 130 مەتر ارالىعىندا بولىپ كەلەدى.تەرەڭدىگى 100 مەترگە جۋىقتايدى. سولتۇستىك امەريكاداعى كولورادو وزەنىنىڭ ۇلكەن كانونىمەن تابيعاتى ءبىر, لاندشافتىق اسپەتى ۇقساس بولۋى اتى ايتىپ تۇرعانداي اسپەتى دە ءبىر بولاتىن. سوندىقتان دا شالعايداعى شارىن شاعىن بولسا كورىنىستەرى تىم ۇقساستىعى تالايدى تامساندىرادى.سودان دا شىعار, ورتا ازيانىڭ بەيمالىمدەۋ ءبىر نۇكتەسىنە ورىس ساياحاتشىلارى ن. سەۆەرتسەۆ, ا. كراسنوۆتارعا ات باسىن بۇرعىزدى. دالا توسىندەگى تاڭعاجايىپ الەم – شارىن ولاردى بەي-جاي قالدىرعان جوق. قيانداعى قاشقارعا ساپارلاپ بارا جاتقان شوقان ءۋاليحانوۆ تا تابيعاتى كوركەم وڭىرگە ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ, ەرەكشە تۇسكە بويالىپ تۇرعان قىزعىلت كانونعا ەرىكسىز ويعا شوما قاراپ, نازار اۋدارعان دا شىعار-اۋ. سەبەبى دەرسىز, تابيعاتتىڭ ءوزى جىلدار بويىنا اسپەتتەي سالعان جەردىڭ بۇكىل قاباتىنىڭ تىلسىم سىرى ويلانتپاي قويماس.جارقاباقتىڭ سانسىز قاباتتىڭ الۋان بوياۋى تاس شەجىرەنىڭ بەتتەرىندەي سىر اقتارادى.قامالدار اڭعارىنداعى كەسەك مۇسىندەردىڭ قايتالانباس كەسكىندەرى دە قيالعا جەتەلەيدى.ءدال جانىڭىزدان الىپ اجداھاداي ءتونىپ تۇرعان قۇزدى كورىڭىز. از عانا ۋاقىتقا كىدىرسەڭىز باس سالارداي كەيپى قورقىنىشتى. تەك سانداعان توپىراق قاباتتارىنان تۇراتىن ەسكەرتكىش سۇلبا ەكەنىن سەزگەندە بارىپ, ىلگەرى ادىمدايسىز. سول كەزدە ارىستاندار سايى الدىڭىزدان شىعادى. قۇزدار ەرتەگىدەي,بيىكتەن الىسقا كوز تاستاعان ۇلكەن ارىستاننىڭ الدىمەن بوس ءمۇسىنىن ايىراسىز,سوسىن جالبىراعان جالى ايقىندالادى, جۋان موينى بولىپ قوڭىرقاي تارتقان سازقابات كورىنىس بەرەدى. العا جۇرگەن سايىن عاجايىپ الەم ءوز قۇپياسىن اشا تۇسەردەي. كيىز ءۇي اڭعارىنا وتكەندە اۋىلگا كەلگەندەي تىنىس الاسىز.كۇمبەزدەلگەن بيىك توبە مە دەسەڭىز, ءسال ءوتىپ بارىپ اينالا بەرە باعامدايسىز,اعاراڭداپكوزگە ىستىق كورىنەر كيىز ءۇي. توپىراق قاباتتارىنانبىرەۋ قانشا ۋاقىتىن شىعىنداپ, ادەيى قاشاعانداي. تۇڭلىگى ءسال عانا اشىلعانداي شاڭىراق, ۋىق پەن كەرەگەگىڭ ۇشتاسقان تۇسىنداعى قارا بەلدەۋلى اق شاڭقان كيىز ءۇي وزىنە كوپكە دەيىنجانارىڭىزدى ەرىكسىز اۋدارتادى. ال مىنا دىڭگەك ۇستىن تاس سالىنعان قاپشىقتى ەلەستەتەدى. جارقاباقتىڭ باسىنان ءجۇز مەتردەي تەرەڭدىكتەگى جالعىز اياق جولمەن قيالعا ەلىتىپ, وزىڭىزدەن-ءوزىنىز كۇمبىرلەي العا ادىمدايسىز.ويتكەنى, قۇجىر-قۇجىر قابىرعالى شارىن جەتكىزەر جۇمباققا تولى سىر جەتەلەي تۇسەدى.
شارىن كانونىنىڭ پايدا بولۋى جونىندە جونىندە ءتۇرلى بولجام ايتىلادى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بۇل ءوڭىر كونە ازيانىڭ ورتالىعىندا الاكول جاعاسىنان بۇگىنگى قىتاي اۋماعىن الىپ جاتقان تەڭىزدىڭ تاياز سۋلى شىعاناعى دەگەن جورامالىن ۇسىنادى. تاستاي قاتقانجاسىل تۇستەس ساز قاباتتان تابىلعان تەڭىز جاندىكتەرىنىڭ بىزگە جەتكەن قاڭقاارىنان بىلەتىنىمىز ءبىر كەزدەرى تەڭىزدىڭ تۇبىندە تىرشىلىك ءۇشىن ءوزدى-ءوزى ارپالىسىپ قيامەت كەشكەنىن, سالقىن سۋدىڭ تابانىندا بىرىمەن-ءبىرى ارباسىپ, ال دەم تاۋسىلعاندا ۇيىسا تاس بولىپ قالاتىنىن سەزبەگەن دە شىعار. ۋاقىت شىركىن ەشتەڭەنى كەشىرمەيدى, جاعاعا تەڭىزدىڭ ىزىمەن شىعاناق تا عايىپ بولدى. بالكىم تارتىلعان شىعاناق ورنىندا كول پايدا بولىپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە تورايعىر بوگەتى بۇزىلىپ, ءبارىن اعىزىپ الا جونەلدى. ايتپەسە مىناۋ سۇپ-سۇر جارقاباق ول جونىندە سىر ايتپايدى, تەك سازدى قاباتتا قاتىپ قالعان تەڭىز جاندىكتەنىنىڭ قاڭقالارىنان ۇققاندايسىز. بۇل جونىندە پروفەسسور پاۆەل ماريكوۆسكي بىلاي دەپ وي تۇيىندەيدى: «باعزى زاماندا زاماندا, ۇشتىك كەزەڭدە, 25 ميلليون جىلعا جۋىق بۇرىن, جەر بەتىندە ادامزات جاراتىلماي تۇرىپ, اۋقىمدى دا ىستىق ءشول ورنىندا ۇلكەن كول تولقىپ جاتتى. ول قورشاپ جاتقان تاۋدى جەمىرە تابانىنا كۇشتى ساز قاباتىن ۇساق قيىرشىق تاستارمەن ارالاستىرا جينادى. سوسىن اۋا رايى وزگەردى, كول قۇرعادى, ال تابانىن سۋ شايىپ وتىردى. تىرشىلىك جالاڭاش ءارى وتە تاڭسىقتاۋ, سازدى ءوڭىر پايدا بولدى».
بۇل وڭىردە الىپ تاۋلاردىڭ كەرىم كەلبەتىكوز قارىقتىرادى. اق باس شىڭداردىڭ سۇلۋ سۋرەتى سىرباز كەيىپتە اسقاقتايدى. بيىككە ۇمتىلعان جاسىل شىرشالار ادەمىلىككە وزگەشە اسپەت بەرگەندەي. كوكوراي شالعىندى قىزعىلت كامالدار اڭعارى تاڭعاجايىپ سىمباتىمەن وزىنە ەلىكتىرە تۇسەدى. جەر جارىقتىقتىڭ مىڭ سان بوياۋىمەنمىڭ سان بوياۋىمەن كوز الدىڭدا قۇلپىرادى. شىركىن, شارىن!
ساپارباي پارمانقۇل,
«Eqemen Qazaqstan»
الماتى وبلىسى
