ەندى سول ابايدىڭ ءار جاق, بەر جاعىندا وتكەن «باسقا شالدارعا» عالىم, جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ قالاي باعا بەرىپ ەدى, سوعان كوڭىل اۋدارايىق جانە ماعجاننىڭ «التىن حاكىمى» باسقا قازاقتىڭ اقىندارىنان نەمەن ەرەكشەلەتىندىگنە كوز جۇگىرتەيىك.
حاكىمنىڭ «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى ول» ولەڭى – ءسوز قادىرى, ولەڭنىڭ ءوزى قالاي بولۋى كەرەكتىگى جايىنداعى ابايدىڭ جاساۋعا ماقسات قىلعان جانە جاساعان, قازاق پوەزياسىن مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن, ءوز زامانى ءۇشىن ويلى ءسوز ورنەگى ۇلگىسىنىڭ «تەورياسى». كىسى ءولىپ قايعىرسا دا, جاستار ۇيلەنسە دە, بالا تۋسا دا, قۋانسا دا, رەنجىسە دە قازاق تۇرمىسىنىڭ ولەڭمەن بىتە قايناسىپ تۇتاسقاندىعىنىڭ, جالپى ۇلتتىڭ اقىنجاندى ەكەندىگىن كورسەتە وتىرىپ, سونىمەن قاتار, ءسوز ۇقپايتىن نادانداردىڭ دا بار ەكەنىنەن حابار بەرەدى. ولەڭ اقىن قىرىقتان اسىپ, «قايعى ويلاپ», تولىسقان, اقىندىعى جالپاق جۇرتقا بەلگىلى بولا باستاعان كەزدە 1888 جىلى جازىلعان.
…شورتانباي, دۋلات پەنەن
بۇقار جىراۋ,
ولەڭى ءبىرى – جاماۋ, ءبىرى – قۇراۋ…
1909 جىلعى شىققان اقىننىڭ ءبىرىنشى ولەڭ جيناعىندا بۇل ولەڭ «بۇرىنعى جاقسىلاردان ورنەك قىلعان» اتپەن بەلگىلى بولىپ, وسى ەكى جولدىڭ سوڭعىسى «ولەڭى ءبارى جاماۋ, كوبى قۇراۋ» دەپ جازىلعان.
اتالعان ولەڭىندەگى «ولەڭى ءبىرى – جاماۋ, ءبىرى – قۇراۋ» دەگەن جول ابايدىڭ ويلى وقىرمانىنىڭ وزىنە «نەگە» دەگەن سۇراق قويعىزعانىنا كۇمان جوق. بۇل جايىندا سان ماقالا جازىلىپ, پايىمداۋلار ايتىلعان, ايتىلا بەرەتىنى دە ءسوزسىز. ەڭ ءبىرىنشى بۇل سۇراقتى وزىنە قويعاننىڭ ءبىرى مۇحتار اۋەزوۆ دەسەك تاعى ارتىق ايتا قويماسپىز. استىن سىزىپ ايتپاسا دا, بالكىم ءوزى ءۇشىن ايتۋعا دا تۇرمايتىن, تىم تۇسىنىكتى بولسا دا عۇلاما جازۋشى جاناما بولسا دا ءبىر جەردە بەلگى قالدىرۋى كەرەك ەدى… دۋلاتتىڭ اتىن اتاماسا دا, شورتانباي, دۋلات پەن بۇقار جىراۋلار بىزگە «زار زامان» اقىندارىنىڭ وكىلدەرى رەتىندە مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ «زار زامان اقىندارى» دەگەن ەڭبەگىنەن بەلگىلى. جازۋشى «زار زامان» اقىندارى ءداۋىرىن اسان قايعى مەن بۇقار جىراۋدان باستاپ, ابايعا دەيىن اكەلىپ, نارمانبەتپەن اياقتايدى. ىشىندە ماحامبەت پەن ىبىراي التىنسارين دە بار.
اباي بۇلاردى نەگە مەنسىنبەيدى, حاكىم كوزقاراسىندا بۇلاردىڭ قانداي كەمشىلىكتەرى بار ەدى؟ بۇعان جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن سۇراقتى ءسال باسقاشا قويساق, ابايدا بار, اتى اتالعان زار زامان اقىندارىندا جوق نە بار؟ بۇل جاۋاپتار اقىننىڭ وسى «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى ول» ولەڭى مەن جازۋشىنىڭ «زار زامان اقىندارى» دەگەن ەڭبەگىنە تۇرعانداي…
اتالعان ەڭبەكتەن دايەكسوزدەر: «زار زامان دەگەن – XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن شورتانباي اقىننىڭ زامان ءحالىن ايتقان ءبىر ولەڭىنىڭ اتى. شورتانبايدىڭ ولەڭى ىلگەرگى, سوڭعى ءىرى اقىنداردىڭ بارلىق كۇي, سارىنىن ءبىر اراعا تۇتاستىرعانداي جيىندى ولەڭ بولعاندىقتان, بۇكىل ءبىر داۋىردە ءبىر سارىنمەن ولەڭ ايتقان اقىنداردىڭ بارلىعىنا «زار زامان» اقىندارى دەگەن ات قويدىق»…
…ونان سوڭ ەسكى ادەبيەت جۇرناقتارىنىڭ بارلىعىندا ءبىر بەتتە ءبىر ماقساتقا قاراي تارتقان باعىت جوق. ەلدى ۇيرەتىپ, تۇزەپ تاستايمىن, مۇڭىن جوقتايمىن دەگەن تىلەك جوق…
...يساتاي, كەنەسارى قوزعالىستارى قايعىلى حالمەن بىتكەن سوڭ, ەلدىڭ تاۋى شاعىلىپ, يىعى تۇسكەن, بۇرىن بولىمسىز ءۇمىت بولسا, بەلگىسىز كەلەشەكتەن كۇتكەن از عانا ساۋلە بولسا, بارلىعى دا جاڭاعى ەرلەردىڭ جولسىز جورىعىنان سوڭ سۋالىپ بىتكەندەي بولادى. سوندىقتان XIX عاسىردىڭ ورتا كەزىنەن كەيىن زار زامان كۇيى قالىڭ ەلگە تۇگەل جايىلادى... بىراق قازاق تاريحىندا كەنەسارى ءداۋىرىنىڭ اۋىرلىعى جالعىز كەنەسارىنىڭ ءوز تۇسىندا تۋعان جوق. اۋىرتپالىق ارعى جەردەن, ابىلاي زامانىنان باستالدى دەگەنبىز. قازاق ەلى قايدا بارىپ, قايدا تۇراتىنى تۋرالى, باسىنا كەلە جاتقان ىقتيارسىزدىققا قارسى نە شارا قولدانۋ تۋرالى ەڭ العاشقى رەت قاتتى تولعانىپ, ويلانعانى ابىلاي تۇسىندا بولاتىن. سول ابىلاي تۇسىندا ىلگەرگى كۇننىڭ تالاي جۇمباعىنا شەشۋ ايتىلعان سياقتى بولىپ, ساياسي بەت, نەگىزگى پىكىر سول كەزدە بەلگىلەنىپ, قالىپتانا باستاعان. سول كۇندە-اق, مۇمكىن بولسا, پاتشا ۇكىمەتىنە باعىنباي, ەلدىڭ ءوز ىرگەسىن ءوز بەتىمەن بولەك ساقتاۋ تۇبەگەيلى نيەت سياقتى نىق بايلانعان بولاتىن. ورىسقا قاراعان كۇندە ەل باسىنا قۇلدىق, زورلىق, اۋىرتپالىق كەلەتىنى ەل باسشىسىنىڭ بارلىعىنا بەلگىلى بولاتىن...
...اقىننىڭ (ىبىراي التىنسارين) قالىڭ ەلگە ايتقان وسيەتى كومەسكى, ۇعىمسىز. ءوز زامانىنداعى وقىماعان نادان كوپشىلىككە ەشبىر ءۇمىت ارتا الماعان سياقتى, ولاردىڭ قولىنان ىرگەلى ەلدىك كەلەرىنە دە سەنە الماعانداي. سوندىقتان قالىڭ ەلگە كەيدە تازا ادامشىلىقتى ەم قىلادى. كەيدە ءدىن وسيەتىن ۇلگى قىلىپ ۇستايدى. زار زامان اقىندارىنىڭ ىشىندە ءدىن سارىنىن شىعارىپ, ءدىن مەيمانالىعىن كوپ ۇسىناتىن اقىن التىنسارين...
كىشكەنە قورىتىندى جاساساق, «زار زامان» اقىندارى ء«بىر سارىندى ولەڭ ايتتى», ء«بىر ماقساتقا قاراي تارتقان باعىتى بولعان جوق». «ەلدى ۇيرەتىپ, تۇزەپ تاستايمىن, مۇڭىن جوقتايمىن دەگەن تىلەكتەرى جوق», «زار زامان كۇيى قالىڭ ەلگە تۇگەل جايىلادى», «قۇلدىق, زورلىق, اۋىرتپالىق كەلەتىنى ەل باسشىسىنىڭ بارلىعىنا بەلگىلى بولاتىن», «قالىڭ ەلگە ايتقان وسيەتى كومەسكى, ۇعىمسىز. ءوز زامانىنداعى وقىماعان نادان كوپشىلىككە ەشبىر ءۇمىت ارتا الماعان سياقتى, ولاردىڭ قولىنان ىرگەلى ەلدىك كەلەرىنە دە سەنە الماعانداي».
ءار زاماندا, جالپى ادەبيەت, اۋىز ادەبيەتى, ونەر, ەپوستىق جىرلار, ولەڭدەر ۇلت رۋحانياتىنىڭ نەگىزى بولىپ, ۇلتتىڭ مادەنيەتىنىڭ, وي-ءورىسىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ, قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇش ءرولىن اتقارىپ وتىرعاندىعى كۇمان تۋعىزبايدى.
بۇقاردان ابايعا دەيىنگى ءجۇز ەلۋ, ەكى ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان «زار زامان» داۋىرىندە «زار زامان» اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىندە ۇلتتىڭ مىنەزىن وزگەرتەتىندەي, ۇلتتى سىلكىندىرەتىندەي ۇلكەن يدەيا بولمادى, ايتقاندارى قالىڭ جۇرتقا ونسىز دا بەلگىلى جايتتار بولدى. ول اقىندار ءوز زامانىنىڭ پروبلەمالارىن كوتەرىپ ايتقانىمەن ناقتىلى شەشۋىن ايتىپ, جولىن كورسەتە المادى.
دايەكسوزدەر: ...انىعىندا, وسيەتشىل قاريا, تولعاۋشىل جىراۋدىڭ نەگىزگى مىندەتى ولەڭشىلىك ەمەس, ەلگە باسشىلىق ىستەپ, باسالقا ايتۋ بولاتىن...
...اۋەل باسى اساننان (اسان قايعى) باستالىپ, بارلىق زار زامان اقىن ۇلدارى وسى سۇراقتىڭ الدىندا نە دەرىن بىلمەي, قايعىلى قارا جامىلىپ تۇرىپ, امالى قۇرىعاندىقتان كۇرسىنىپ جىلاپ, كۇڭىرەنىپ وتكەن. بۇگىنگى كۇنى – قايعى كۇنى تولىپ جاتقان جارا سياقتى, اۋىر دەرت, اششى ازاپ كۇنى. بىراق الدا نە بولادى؟ قاي جارعا اپارىپ سوعادى؟ شىعار جول, كورەر ساۋلە بار ما؟ ونى ەشكىم بىلمەيدى. سول جولدى بىلمەگەندىكتەن ەل قامىن ويلاعان ويشىلدىڭ بارلىعى دا تىعىرىققا قامالعان سياقتى. شىعار ەسىك تابىلماعان سوڭ, زار مەنەن شەر جەڭەدى. سول سۇراق, سول جۇمباق, ءجۇز جىلعا شەيىن شەشىلمەگەن. سوندىقتان جۇزدەن اسا جىل بويىندا قازاقتىڭ ەسى كىرگەن ادەبيەتى ىلعي ءبىر-اق سارىن, ءبىر-اق باعىتپەن وتەدى. ول باعىتى – زار زامان...
ارينە, «زار زامان» ءداۋىرى اقىندارى كەنەسارى, يساتاي-ماحامبەت جانە باسقا دا كوتەرىلىستەرىنە ىقپال ەتىپ, حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ, يدەولوگيالىق ءرول اتقارىپ, ەل بىرلىگىنە اسەر ەتكەنىنە داۋ جوق. بىراق جالپى حالىقتىڭ ۇستانىمى, كوزقاراسى ەسكى باعىتتا قالىپ وتىرىپ, زامان اعىمىنان كەيىندە قالىپ, ۇلت ساپالى وزگەرىسكە ۇشىرامادى.
قازاق قوعامىندا بۇل «رۋحاني كريزيستىڭ» شەشىمىنىڭ تابىلۋىنا ۇلكەن سۇرانىس تۋدى, وزگەرىستى كەرەك ەتتى, ەۋروپاداعى, الەمدەگى ءبىرىنشى عىلىمي-ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ سىرتقى اسەرى, رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جاڭا قادامدارى شوقان, ىبىراي, ابايلاردىڭ تۋىنا العىشارت بولدى.
وسى «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى ول» ولەڭدە حاكىم ولەڭ جازۋداعى ماقساتىن اشىپ ايتادى:
...«ماقسۇتىم – ءتىل ۇستارتىپ,
ونەر شاشپاق,
ناداننىڭ كوڭىلىن قويىپ,
كوزىن اشپاق.
ۇلگى السىن دەيمىن
ويلى جاس جىگىتتەر»...
«زار زامان» اقىندارى «نادان كوپشىلىككە ەشبىر ءۇمىت ارتا الماسا», اباي «ناداننىڭ كوڭلىن قويىپ, كوزىن اشپاق», قالىڭ بۇقارانى تاربيەلەمەك, «كوپتى ەبىن تاۋىپ, جولعا سالماق», ء«تىل ۇستارتىپ, ونەر شاشپاق», «ونەر – ءوزى دە بايلىق, ونەردى ۇيرەنبەك – ءوزى دە جاقسىلىق, جارىلقاۋشىلىق». ونەر الدى – قىزىل ءتىل, وي تولعاعان سىرلى ءتىل, ولەڭدە وي تولعايتىن يدەيا تۇرۋى كەرەك, ودان «ويلى جاس جىگىتتەر ۇلگى الىپ», ۇلتتىڭ ساپاسى وزگەرىپ, ەسكى قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزىندە, جاڭا زامانعا لايىق جاڭا قۇندىلىقتار جاساي ءبىلۋى كەرەك.
ابايدىڭ بۇل ماقساتى ورىندالدى, ءجۇز ەلۋ-ەكى ءجۇز جىلعا جۋىق «زار زامان» اقىندارى ىزدەپ تاپپاعان جولدان كەيىن, اقىن ءبىر باعىتتا ماقسات قويىپ, قوعام كەمشىلىكتەرى مەن ادام مىنەزىن سىنعا الىپ جانە ولاردى قالاي تۇزەۋ كەرەك ەكەندىگىنىڭ, ەندىگى جول ەلدى اعارتۋ ارقىلى ناداندىقتى جەڭۋ, ەۋروپالىق ءبىلىم-عىلىم جولى ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. «حاقتىڭ ساۋلەسى تۇسكەن» حاكىمنىڭ ەل اراسىنا ولەڭ, قارا ءسوز بولىپ تاراعان يدەيالارى سانا توڭكەرىسىنە اكەلىپ, ىلە-شالا مىڭداعان جىلدىق تۇركى تاريحىندا كوشپەلى جۇرتتىڭ مۇلدە جاڭا ساپاداعى ۇرپاعى ءاليحان, احمەت, مۇستافا سياقتى دۇلدۇلدەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە تىكەلەي اسەر ەتتى.
بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى – ول,
قازا كورگەن جۇرەگى جارالى – ول,
كوزىنىڭ جاسىن تىيماي جىلاپ ءجۇرىپ,
زارلانىپ نەگە انگە سالادى ول؟
كۇيەۋ كەلتىر, قىز ۇزات, تويىڭدى قىل,
قىز تانىستىر – قىزىققا
جۇرت ىرجاڭشىل.
قىنامەندە, جار-جار مەن
بەتاشار بار,
ولەڭسىز سولار قىزىق بولا ما گۇل؟
بالا تۋسا, كۇزەتەر شىلداقانا,
ولار دا ولەڭ ايتار شۋلاپ جاڭا.
بۇرىنعى جاقسىلاردان ورنەك قالعان,
بيدە تاقپاق, ماقال بار, بايقاپ قارا.
تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ,
ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ.
ومىردەگى قىزىعىڭ ءبارى ولەڭمەن,
ويلاساڭشى بوس قاقپاي ەلەڭ-سەلەڭ.
ولەڭدى ايتپاق تۇگىل, ۇعا المايسىڭ,
ايتساڭ دا ءۇدداسىنان شىعا المايسىڭ.
سەن بىلمەيدى ەكەن دەپ ايتپاسىن با,
نەگە مۇنشا سىرەسىپ قۇپ المايسىڭ؟
ولەڭ دەگەن – ءار ءسوزدىڭ ۇناسىمى,
ءسوز قوسارلىق, ورايلى جاراسىمى.
ءسوزى ءتاتتى, ماعىناسى ءتۇزۋ كەلسە,
وعان كىمنىڭ ۇناسار تالاسۋى؟
قارنى توق قاسا نادان ۇقپاس ءسوزدى,
ءسوزدى ۇعار, كوكىرەگى بولسا كوزدى.
قادىرىن جاقسى ءسوزدىڭ بىلەر جانعا
تاپپاي ايتپا وعان دا ايتار كەزدى.
سىي دامەتپە, بەرسە الما ەش ادامنان,
نەڭ كەتەدى جاقسى ولەڭ ءسوز ايتقاننان؟
سۇيەنەرلىك ادامدى قۇرمەت قىل,
اۋلاق بول ءانىن ساتىپ نارسە العاننان.
كوپ توپتا ءسوز تانىرلىق كىسى دە از-اق,
ونداي جەردە ءسوز ايتىپ بولما مازاق.
بىرەۋى ولاي, بىرەۋى بۇلاي قاراپ,
تۇگەل ءسوزدى تىڭداۋعا جوق قوي قازاق.
شورتانباي, دۋلات پەنەن
بۇقار جىراۋ,
ولەڭى ءبىرى – جاماۋ, ءبىرى – قۇراۋ.
اتتەڭ دۇنيە-اي, ءسوز تانىر
كىسى بولسا,
كەمشىلىگى ءار جەردە-اق كورىنىپ
تۇر-اۋ.
ماقسۇتىم – ءتىل ۇستارتىپ,
ونەر شاشپاق,
ناداننىڭ كوڭىلىن قويىپ,
كوزىن اشپاق.
ۇلگى السىن دەيمىن ويلى جاس جىگىتتەر,
دۋمان-ساۋىق ويدا جوق اۋەل باستا-اق.
بۇگىنگى جازبا اقىندار مەن ايتىس اقىندارىنىڭ ءبىرازىنىڭ «زار زامان» اقىندارىنىڭ كەيبىر تۇسىن قايتالاۋى دا بار, ارينە ولەڭ كوركەمدىك تۇرعىدا ولشەۋسىز وسكەن, دامىعان, ايتىس ۇلكەن شوۋ دەڭگەيىنە جەتكەن, بىراق عيبراتتى وي ايتتىم, ەلدىڭ مۇڭىن جىرلادىم, مۇقتاجىن ايتتىم دەگەندەر جاھاندانعان ءدۇبارا زاماننىڭ داۋىلى مەن قازاقتىڭ بۇگىنگى جاعدايىن, دۇنيەتانىمىن قابىستىرا الماي مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي «شىعار ەسىك تابىلماعان سوڭ, زار مەنەن شەر جەڭىپ... قالىڭ ەلگە كەيدە تازا ادامشىلىقتى ەم قىلادى. كەيدە ءدىن وسيەتىن ۇلگى قىلىپ ۇستايدى», ماسەلەنى كوتەرگەنىمەن شەشۋدىڭ جولدارىن كورسەتە المايدى, ونسىز دا جالپاق جۇرتقا بەلگىلى ماسەلەلەر قاعاز بەتىندە, نە ساحنادا ولەڭ تۇرىندە جەتىپ, قالىڭ وقۋشى مەن تىڭداۋشى ءوزى ايتا الماعانىن وقىپ, نە ەستىپ ايىزى قانعانمەن, قازاندار جابۋلى كۇيىندە قالا بەرەدى.
بۇل تۇرعىدان قاراعاندا اباي ءالى ەسكىرمەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى كورىنەدى, ونىڭ ءبىلىم-عىلىمعا, ادىلەت پەن مەيىرىمگە شاقىرعان يدەيالارى ءالى ءوزىنىڭ ماڭىزىن جوعالتپادى. استىن سىزىپ ايتار جايت, حاكىمنىڭ ءوزىنىڭ سول جولدى ۇستانۋى, ءومىرىنىڭ پرينتسيپتەرىنە اينالدىرۋى, تاباندىلىق تانىتۋى, ءسوزى مەن ءىسىنىڭ ءبىر جەردەن شىعىپ جاتۋى.
ماعجان زامانىندا «ورىس-قىتاي الىستان سالماق سالعان» بولسا, بۇگىندە سول ەكەۋى بار, باسقالارى بار ىشىڭە كىرىپ, «بىتەۋ سورعىسى» كەلگەن, زاڭ باسقا, زامان باسقا بولىپ, ەل ىشىندەگى قوردالانعان ماسەلەلەر شەشىمىن تاپپاي جاتقان سوڭ, ۇلت تاربيەسىندە اقىن-جازۋشىلاردى, جۋرناليستەردى, بلوگەرلەر مەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى «قازاققا كۇزەتشى» بولعىسى كەلگەندەردىڭ بارلىعىن «ەبىن تاۋىپ, وزگەنى دە, وزدەرىن دە جونگە سالىپ», ابايدىڭ ىزىمەن ۇلتتىڭ مىنەزىن وزگەرتىپ, باسقا ساپا دەڭگەيىنە كوتەرۋ كەزەگى كۇتىپ تۇر, ءبىر قۋانىشتىسى, ول ءۇردىس باستالىپ كەتكەن...
شىن حاكىم, ءسوزىڭ اسىل – باعا جەتپەس,
ءبىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە,
ءدامى كەتپەس,
قارادان حاكىم بولعان سەندەي جاندى,
دۇنيە قولىن جايىپ ەندى كۇتپەس.
(ماعجان)
سۇلتان ىبىراي,
ابايتانۋشى
