ال كەيدە بىلەتىندەر كەزەكتى وزگەرىستى لوببي قاقتىعىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ تە باعالاپ جاتتى. الايدا قازىر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىن ورتادان قاق ءبولىپ, ەنشىلەرىن بولەك شىعارىپ, قوس مەكەمە قىلاتىن كەز كەلگەندەي. بۇل ەشكىمنىڭ ەركەلىگى, قالاۋى ەمەس, ۋاقىت تالابى سياقتى.
ەگەر ەل تاريحىنا قارايتىن بولساق, اتالعان سالا 90-جىلدارى بولەك جۇمىس ىستەگەن. عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيا مينيسترلىگى مەن ءبىلىم مينيسترلىگى بولعان. كەيىن ۋاقىت وتە كەلە قوس مەكەمە بىرىگىپ, ءبىر ءبۇتىن بولادى. جالپى, لوگيكاعا سالساق تا, ءبىلىم باسقارعان ادامنىڭ عىلىمدى دا يگەرۋگە قاۋقارى جەتەدى ءارى ولار ءبىر شاتىردىڭ اياسىندا ءوزارا قابىسا قىزمەت ەتۋى كەرەك. بۇل تۇجىرىم 2010 جىلدارعا دەيىن ءوزىن-ءوزى اقتاعان سياقتى. الايدا قازىر عىلىمي جوبالاردىڭ, تەحنولوگيالىق جاڭالىقتاردىڭ ميللياردتاعان قاراجات اكەلەتىن ۇلكەن نارىققا اينالعانىن ءارى عىلىم وزگە ەلدەردە ەكونوميكانىڭ نەگىزىنە اينالىپ بارا جاتقانىن ەسكەرسەك, وندا عىلىم, تەحنولوگيا, يننوۆاتسيا ەنشىسىن بولەك الۋى ءتيىس سياقتى.
الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە بۇل قوس سالانى ءبولىپ تاستاعانىنا ءبىراز ۋاقىتتىڭ ءجۇزى بولدى. ءتىپتى, رەسەيدىڭ ءوزى بىلتىر اعارتۋشىلىق مينيسترلىگى جانە عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ەتىپ, ەكى مەكەمەنى قايتا قۇردى. فرانتسيادا ۇلتتىق ءبىلىم جانە جاستار مينيسترلىگى بار, بۇدان بولەك جوعارى ءبىلىم, زەرتتەۋ جانە يننوۆاتسيا مينيسترلىگى جۇمىس ىستەيدى. يسپانيادا بۇل سالانى ەكىگە بولگەن: ءبىلىم جانە كاسىپتىك وقىتۋ مينيسترلىگى مەن عىلىم, يننوۆاتسيا جانە ۋنيۆەرسيتەتتەر مينيسترلىگى بار.
ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ قۇرامىندا قوس سالانى بىرىكتىرگەن مينيسترلىك از ەمەس. ولاردى ءبولىپ- قوسقاننان وزگەرەتىن دۇنيە دە شامالى. ايتالىق, مادەنيەت پەن سپورت نەمەسە ىشكى ىستەر جانە توتەنشە جاعدايلار. بىراق ءبىلىم مەن عىلىم بۇگىندە ەكى ۇعىم, ەكى سالا, ەكى نارىق. نەگە؟ سەبەبى ءبىلىم قازىر تەك بالانىڭ ساۋاتىن اشاتىن قۇندىلىق دەگەن ۇعىمنان ءوسىپ, قاناتىن كەڭ جايدى.
ۇرپاقتىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا, كەلەشەكتەگى تابىس كولەمىنە, ەلدەگى قىلمىستىڭ دەڭگەيىنە جانە باسقا دا ماڭىزدى سالالارعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىنى دالەلدەنىپ جاتىر. سول ءۇشىن ساراپشىلار ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا فين, سينگاپۋر مودەلىن باسشىلىققا الۋعا كەڭەس بەرەدى. ونىڭ سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. ماسەلەن, 2015 جىلى جۇرگىزىلگەن 15 جاسار وقۋشىلاردىڭ قابىلەتىن باعالايتىن حالىقارالىق PISA تەستىندە سينگاپۋر 72 ەلدىڭ اراسىندا توپ جارعان. ال ءدال وسى ەل بۇۇ-نىڭ 2017 جىلعى ادام دامۋىنىڭ الەمدىك يندەكسىندە 9-ورىنعا جايعاسقان. ياعني, ەلدىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ۇزدىك بولسا, ول مەملەكەت داميدى دەگەن قورىتىندىعا كەلۋگە بولاتىن سياقتى.
ال عىلىم شە؟ ونىڭ دامۋى ەكونوميكاعا قالاي اسەر ەتەدى؟ ءبارى سالىستىرمالى, سول ءۇشىن تاعى دا رەيتينگتەرگە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. جىل سايىن الەم ەلدەرىنىڭ يننوۆاتسيالىق قابىلەتتەرىن ولشەيتىن Global Innovation Index رەيتينگىسى دايارلانادى. 2011 جىلدان بەرى ءبىرىنشى ورىندى شۆەيتساريا ەشكىمگە بەرگەن ەمەس. ال بيىل قازاقستان بۇل تىزىمدە 79 ورىندا. ءالپى باۋرايىنداعى ەلدىڭ تەك يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەرگە بولەتىن قاراجاتى عالامات, 2017 جىلى 22,6 ملرد دوللارعا جەتكەن جانە ول جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. بۇل – ەلدىڭ ءىجو-ءنىڭ 3,4 پايىزى. ال قازاقستان زەرتتەۋلەرگە ەمەس, جالپى عىلىمعا ءوزىنىڭ ءىجو-ءنىڭ 0,12 پايىزىن بولەدى.
ءيا, بۇل ەلدەرمەن قازاقستاندى سالىستىرۋ وڭاي ەمەس. ۇكىمەت ءالى دە بولسا كوپتەگەن سالانىڭ قارجىلاندىرۋ اۋىرتپالىعىن ءوز موينىنا الىپ وتىر. باسقاشا ايتسا, عىلىمدى قارجىلاندىرۋ جۇيەسى كەڭەستىك ادىسپەن جۇمىس ىستەپ تۇر. تالاي عىلىمي ينستيتۋت ۇكىمەتتىڭ تاپسىرىسىن ورىندايدى, ال ول جوبالاردىڭ ەكونوميكاعا قانشالىقتى پايدا اكەلەتىنى تۋرالى زەرتتەلگەن ەسەپ جوق. سول سەبەپتى عىلىمي قىزمەتكەرلەر اتاق-دارەجەسىنە قاراماي, 120-140 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا جالاقى الادى. نەگە؟ سەبەبى ءبىز عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ باتىستىق مودەلىنە ءالى تولىق وتە المادىق. كومپانيالار, كورپوراتسيالار عىلىمعا قاراجات بولۋگە دايار ەمەس.
ەگەر ءبىلىم جانە عىلىم ەكى سالاعا ءبولىنىپ, ەكى مەكەمە اتانسا, وندا ەكى تاراپتىڭ دا كوسەگەسى ءسال كوگەرەر مە ەدى؟! ارينە عىلىمعا بولىنەتىن قاراجات كوبەيمەي, جەمقورلىققا جول بەرەتىن جۇيەسى وزگەرمەي, جەكە مينيسترلىكتىڭ عىلىمعا بەرەرى شامالى دەپ قارسى شىعاتىندار دا تابىلار. ول پىكىردىڭ دە جانى بار. الايدا, وتاندىق عىلىمنىڭ دا تراگەدياسى ءالى دە سول بيۋدجەتكە ۇمىتتەنۋدە ەمەس پە؟ عىلىم بيزنەستىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ, ءوز پاتەنتتەرىن وندىرىسكە ەنگىزىپ, جەكە دارا نارىققا, يندۋسترياعا اينالماي, قازىرگى ءحالى وزگەرە قويماس. الىسقا بارماي, بارىنە ءمالىم touch screen تەحنولوگياسىن الايىق. ياعني, اقپاراتتى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سەنسورلى ەكران. ول 1960 جىلدارى عىلىمي يدەيا رەتىندە پايدا بولدى. اتالعان تەحنولوگيانى بيزنەستە – سمارتفونداردا كەڭىنەن قولدانعان Apple كومپانياسى (iphone). بۇل كومپانيا جىل سايىن 200 ملن-نان اسا iphone سمارتفوندارىن ساتادى. پايداسىن ەسەپتەي بەرىڭىز.
عىلىمي پاتەنتتەر ميلليونداعان دوللار پايدا اكەلگەندە, كومپانيالار تىڭ عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ كوبىرەك اشىلۋىنا وزدەرى مۇددەلى بولادى جانە ولاردى قارجىلاندىرادى. وسى ءبىر قاراپايىم قاعيدا انگلياداعى العاشقى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيادان بەرى ءىرى نارىقتارعا نەگىز بولدى. الايدا, ءبىزدىڭ ەلدە ول ءالى تولىق كۇشىنە ەنگەن جوق. ونىڭ دا ءوز سەبەبى بار. وتاندىق باقۋاتتى كومپانيالاردىڭ كوپشىلىگى ءالى شيكىزات, كەن بايلىقتارىن قازىپ, شەتەلگە ەكسپورتتاۋمەن شەكتەلەدى. سول سەبەپتى دە ولار كەيبىر قازبا جۇمىستارىنداعى قيىنشىلىقتاردى ەسەپتەمەگەندە, عىلىمي جوبالارعا قاراجات بولۋگە مۇددەلى ەمەس.
ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىن ىرگەسى بولەك ەكى مەكەمە ەتۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – بۇگىنگە دەيىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كىتاپتاعى قاتەلىك, مۇعالىمنىڭ جالاقىسى, ءۇش تۇعىرلى ءتىل ماسەلەسىمەن كۇرەسىپ, قولى عىلىمعا جەتە بەرمەيتىن. عىلىم سالاسىندا 2011 جىلى ارنايى زاڭ قابىلداپ, ءبىراز وزگەرىس اكەلگەن مينيستر باقىتجان جۇماعۇلوۆ بولاتىن. بۇل ارگۋمەنتتىڭ دە ءوز سەبەبى بار. بۇگىنگە دەيىنگى كوپتەگەن مينيسترلەر بۇرىنعى پەداگوگتار ەدى. ال ب.جۇماعۇلوۆ عىلىم سالاسىنىڭ وكىلى بولدى. پەداگوگ-مينيسترلەردىڭ بۇل سالاعا وزگەرىس اكەلمەۋىنىڭ سەبەبىنەن بولار, عىلىمعا قاراستىرىلعان بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ كىمگە, قالاي, نە ءۇشىن ءبولىنىپ, قايدا جۇمسالاتىنى تۇسىنىكسىزدەۋ ەدى. ول تۋرالى عالىمدار ءبىرلى-جارلى ايتىپ جۇرەتىن, ال بيىل جىل باسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ 1 ميلليارد تەڭگەدەن اسا قاراجاتتى زاڭبۇزۋشىلىقتارمەن ءبولىپ جىبەرگەنىن انىقتادى.
جوعارىدا ءسوز بولعان قوس سالانىڭ ىرگەسىن اجىراتۋعا تاعى ءبىر سەبەپ – جوعارى وقۋ ورىندارىنا قاجەت رەفورما. ءيا, ەندى رەكتورلاردى كونكۋرس ارقىلى تاڭداۋ, جوو-عا اكادەميالىق ەركىندىك بەرۋ ماسەلەسى قولعا الىنا باستادى. الايدا, وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە جاس مامانداردى دايارلاۋ ساپاسىنا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلى تولمايدى. «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, جوو تۇلەكتەرىنىڭ 60 پايىزى ءوز ماماندىعىمەن جۇمىس ىستەمەيدى. ال سول وقۋ وشاقتارىنان تەك 2017 جىلى 82 مىڭ ادام تۇلەپ ۇشتى. ساپاسىز جاس مامان ەكونوميكا مەن ۇكىمەت ءۇشىن باس اۋرۋ. نەگە؟ سەبەبى ەرتەڭ جۇمىس بەرۋشىنىڭ تالابىنا ساي كەلمەيدى, سودان جۇمىسسىزدار ارمياسىن تولىقتىرادى, نان تابۋ ءۇشىن قولىنا ىلىنگەن قىزمەتكە كەلىسە بەرەدى. بۇدان سوڭ ءسوز جوق, كاسىبي مامان اتانۋ, حالىقارالىق سەرتيفيكاتتارعا يە بولىپ, تالاپقا ساي بولۋ, جوعارى جالاقى الۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋ مۇمكىن ەمەس.
ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىن كەيبىر ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇلگىسىمەن ەكىگە بولۋگە بولادى. ايتالىق, ءبىلىم مينيسترلىگىنە بالاباقشالار, مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەر قاراستى بولادى. ال عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم, ۋنيۆەرسيتەتتەر, يننوۆاتسيا سالاسىن باقىلاۋىنا الادى. ارينە بۇل جەردە يننوۆاتسيا سالاسىنىڭ نە سەبەپتى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنە بەرىلگەنى دە تۇسىنىكسىز. ويتكەنى عىلىمسىز يننوۆاتسيا قايدان شىقپاق؟
2018 جىلى رەسەي عارىشقا 20 زىمىران ۇشىردى. ال يلون ماسكتىڭ SpaceX كومپانياسى 21 زىمىران ۇشىرعان. ونىڭ بىرەۋى 64 توننا جۇك كوتەرە الاتىن Falcon Heavy زىمىرانى. جەكە كومپانيا ەڭ كۇردەلى سانالاتىن عارىشقا جۇك جەتكىزۋ سالاسىندا تاجىريبەسى مول ءىرى مەملەكەتتى باسىپ وزدى. ونىڭ باسى-قاسىندا جەكە كاسىپكەر ءجۇر. CNBC بۇل كومپانيا بىلتىر 2 ملرد دوللار پايدا تاپقانىن جازادى. الەمدە عىلىمنىڭ ميللياردتاعان اينالىمى بار ۇلكەن بيزنەس نارىققا اينالعانىن دالەلدەيتىن فاكتىلەر جەتەرلىك. ەندەشە قازاقستانعا دا شيكىزاتقا ۇمىتتەنۋىن, مۇناي باعامىن ۇنەمى باقىلاۋىن دوعارىپ, عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانى دامىتاتىن كەز كەلگەن جوق پا؟ ايتپەسە, سوناۋ 2007 جىلى ءوز جولداۋىندا ن.نازارباەۆ «پاراساتتى ەكونوميكانى» قولعا الۋدى ۇسىنعان جوق پا؟ سودان بەرى باقانداي 12 جىل ءوتتى. ازىرگە پاراساتتانعان ەكونوميكانىڭ ورنىنا Brent مۇنايىنىڭ قۇنىنا تىم اسەرشىل نارىعىمىزدى كورىپ وتىرمىز.
