وتىرار – الەمدىك وركەنيەتتە وزىندىك ۇلەسى بار, تاريحى تەرەڭ, تابيعاتى كوركەم, توسىندە سۇلۋ سىر مەن ەركە ارىس قاتار اققان, ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى قۇتتى مەكەن. ەجەلگى زاماننان-اق بۇكىل شىعىسقا كەڭىنەن تانىمال ءۇندى, قىتاي, ۆيزانتيا, ت.ب. مەملەكەتتەرمەن ۇنەمى عىلىمي, مادەني, ەكونوميكالىق, ديپلوماتيالىق بايلانىستاردا بولىپ, قالالارىندا عىلىم مەن مادەنيەت, ساۋدا, ءوندىرىس, دالالارىندا ەگىن, مال شارۋاشىلىعى قاتار دامىعان ايماق.
عۇلاما ويشىل ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان ولكەسى وتىرار – قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ ەڭ بەلگىلىسى. ءVى-ءVىىى عاسىرلاردا وتىرار-فاراب سىرداريانىڭ ورتا شەنىندەگى ءىرى فەودال يەلىگىنىڭ استاناسى, ءىح-ءحىى عاسىرلاردا ايماقتىڭ باس قالاسى, ءحىىى-حV عاسىرلاردا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى اسا ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى, ال ءحVى-ءحVىىى عاسىرلاردا قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتالىعى بولعان.
ء حىح عاسىردىڭ اياعىندا وتىرار قيراندىلارى مەن ونىڭ توڭىرەگىندە ورنالاسقان باسقا دا ەسكەرتكىشتەر زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. وتىرار ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى ۆ.ۆ.بارتولد, ە.گ.سميرنوۆ, ن.س.لىكوشين, ا.و.رۋدنەۆ, د.ن.ليۋشين, ي.ا.كاستانە, ا.ك.كلارە, ا.چەركاسوۆ, ي.ت.پوستلاۆسكي, ا.ن.بەرنشتام, ە.ي.اگەەۆا, ا.گ.ماكسيموۆا ك.ا.اقىشەۆ, ك.م.بايپاقوۆ, م.ب.قوجا جانە تاعى باسقا عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە كەڭىنەن جازىلعان. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وتىراردىڭ العاشقى توپوگرافيالىق سۇلباسى 1903 جىلى تۇسىرىلگەن. وتىراردى زەرتتەۋ 1904 جىلدارى ا.كلارەنىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن العاشقى عىلىمي نەگىزدەگى قازبا جۇمىستارىنان باستالدى.
1947 جىلى وڭتۇستىك قازاقستاندا ورنالاسقان ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ قولعا الىنىپ, سول كەزدەگى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى مەن ماتەريالدىق مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ لەنينگرادتىق ءبولىمى بىرلەسە وتىرىپ وڭتۇستىك قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىن (وقاە) قۇردى, ەكسپەديتسيا باسشىسى ا.ن.بەرنشتام بولدى. وقاە وڭىردەگى پىشاقشىتوبە, التىنتوبە, قۇيرىقتوبە, ماردانكۇيىك, كوكماردان, سونىمەن قاتار سىرداريانىڭ سولتۇستىك جاعاسىنداعى بۇزىق, وقسىز, ارتىق اتا, قاۋعان اتا جانە سۋماعار سياقتى تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. 1969-1971 جىلدارى كەمەل اقىشەۆتىڭ باستاماسىمەن قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى وتىرار ەكسپەديتسياسىمەن جۇمىستى قايتا باستادى. ناتيجەسىندە وتىرار قازاقستان مەن ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى بارىنشا تەرەڭ زەرتتەلگەن ورتاعاسىرلىق قالا بولىپ سانالادى.
تاريحتىڭ, حالىقتىڭ ءوسۋ جولىمەن ۇشتاسىپ, جالعاسىپ جاتقان وتىرارداعى ارحەولوگيالىق قازبا, زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە تابىلعان, تاريحي مۇرالارىمىز وسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ, مادەني-اعارتۋ جانە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەكەمەسى «وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى» رمقك قورىندا جيناقتالعان.
ءتورت بولىمنەن تۇراتىن كورمەنىڭ العاشقى ءبولىمىن مۋزەي قورىنداعى ارحەولوگيالىق ماتەريالداردىڭ ەرتە ورتاعاسىرلىق ۇلگىلەرى ءىىى-VIII عع. ءتان تۇپنۇسقا جادىگەرلەر مەن دەرەكتىك ماتەريالدار قۇرايدى. ءىى بولىمدە ورتالىق ازيا مەن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى قالا مادەنيەتىنىڭ داۋىرلەگەن كەزىندەگى وتىرار, ياعني ءىح-ءحىى عع. وتىراردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن باياندايتىن ەڭبەكتەر قورىتىندىلارى مەن سول كەزەڭدەردەن جەتكەن ارحەولوگيالىق ماتەريالدار. ءىىى بولىمدە ءحىىى عاسىرداعى وتىرارداعى دۇربەلەڭ, موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندەگى وتىراردىڭ تىرشىلىگى جانە وسى كەزەڭدەرگە ءتان جادىگەرلەر, ءىV بولىمدە وتىراردىڭ قايتا بوي كوتەرۋى. بيلەۋشى ءامىر تەمىر داۋىرىنەن باستاپ قازاق حاندىعى تۇسىنداعى وتىراردىڭ دامۋ كەزەڭدەرىنەن حابار بەرەتىن بىرەگەي, تۇپنۇسقا زاتتار مەن دەرەكتەر قامتىلىپ وتىر.
الماتى
