ء«تۇرىن-اي تەكەمەتتىڭ! اسىل قانداي!
ءۇڭىلدىم ءۇنسىز عانا باسىمدى الماي» دەپ باستالاتىن ولەڭدە كوشپەلى قازاق قوعامىنىڭ بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگى سۋرەتتەلگەن. ءبىز كوپ جاعدايدا باسقا جۇرتتان وزىمىزگە عانا ءتان ۇلتتىق ويۋ-ورنەگىمىزبەن دارالانىپ تۇراتىن حالىق ەدىك. تۇسىنگەن ادامعا ءار ويۋدىڭ وزىندىك ءمان-ماعىناسى بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, اتا-بابامىزدان مىڭداعان جىلدار بويى ۇزىلمەي جەتكەن سول ۇلگى-ونەگە بۇگىندە جاس ۇرپاق جادىنان جوعالىپ كەتكەندەي. ويۋ استارىنداعى وي-سانامىز ويدىم-ويدىم, ايقىش-ۇيقىش. جالپى, بۇل ماسەلە بۇگىن عانا كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. بۇعان دەيىن دە تالاي اتاقتى ەتنوگراف عالىمدار, نەبىر قولونەر شەبەرلەرى دابىلدارىن قاعۋداي-اق قاعىپ كەلەدى. شىن مانىندە ءاربىر ويۋ-ورنەكتە ەجەلگى اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى, ءتىلى, ءدىنى, ادەت-عۇرپى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا تۇتاس قازاق بولمىسى ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن بولاتىن. كەز كەلگەن ويۋدى ينتەرپرەتاتسيالاعان ۋاقىتتا ونىڭ تۇپكى ءمانى اشىلاتىنىن بىلەمىز. ايتالىق, قوشقار ءمۇيىز ويۋىمەن كيىم-كەشەكتەن گورى كيىز ءۇيدىڭ جابدىقتارىن, تورىنە توسەيتىن توسەنىشتەرىن بەزەندىرگەن. ونداعى ءمان – تاڭىردەن ىرىس پەن نەسىبە تىلەگەن كوشپەلى تايپالاردىڭ وتباسىمىز وردالى, قورامىز قوردالى بولسىن دەگەن يشاراسى جاتىر. سونداي-اق قوي شارۋاشىلىعىمەن بابالارىمىز ەجەلدەن اينالىسقانىن وسىناۋ ويۋ ارقىلى دا وڭاي اڭعارۋعا بولادى.
قازىرگى تاڭدا ويۋ-ورنەك ونەگەدەن گورى ءونىم رەتىندە كوپ قولدانىسقا يە. اشىعىن ايتۋ كەرەك, كەز كەلگەن بۇيىمعا ءمان-ماعىناسى كەلسىن, كەلمەسىن ويۋ جاپسىرىپ, ساۋداعا شىعارۋدى كاسىپكە اينالدىرعاندار كوبەيدى. شەتەلدىك قوناقتارعا, تۋريستەرگە ءبارىبىر. ويۋى بار زاتتى ون ەسە قىمبات باعاعا ويلانباي الا بەرەدى. سول ارقىلى مىڭداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان مادەنيەتىمىزدىڭ ءمانى جوعالا باستادى.
ءبىر عانا ويۋ-ورنەگى ارقىلى ۇلكەن يشارا ءبىلدىرىپ, اقپارات جەتكىزە العان حالىقتىڭ ۇرپاعى بۇگىندە ۇلتتىق ناقىشىنىڭ ۇستىنەن جەڭىل ۇپاي تۇگەندەپ جاتقانى وكىنىشتى. ماسەلەن, قازاق قارالى جيىنعا قىزىلدى-جاسىلدى ويۋ-ورنەكپەن كيىم كيمەگەن. بولماسا, اۋىلىنا كەلە جاتقان ءبىر توپ اتتىلىنىڭ باستارىنداعى تىماعى مەن شاپاندارىنداعى ويۋ-ورنەكتەرى ارقىلى قاي رۋدىڭ كىسىلەرى ەكەنىن, ءتىپتى مانساپ-بەدەلدەرىنە دەيىن ايىرا العان. قازىر نە, وڭدى-سولدى ويۋ ويىمىزدى ويران ەتكەندەي. ءتىپتى ەر ادامنىڭ كيىمىنە باسىلاتىن ويۋ-ورنەكتى قىز بالاعا, قىز-كەلىنشەككە ءتان نىشانداردى ەر ادامنىڭ كيىمىنە قالاي بولسا سولاي قولدانا بەرەتىن بولدىق.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ وزدەرىن تابيعاتتىڭ اجىراماس بولىگى دەپ ساناعاندىعىن اتاپ ءوتتى. شىنىمەن دە قازاق حالقى ءوزىنىڭ دۇنيەتانىمىن قورشاعان ورتاسى ارقىلى قالىپتاستىرىپ كەلگەنىن جاقسى بىلەمىز. «اڭ ءستيلى» ساقتاردىڭ شىعارماشىلىق ەرەكشەلىكتەرى مەن رۋحاني بايلىقتارىن بەينەلەۋ تاسىلىنە اينالدى. ماسەلە, سول مادەني قۇندىلىقتارىمىزدى بۇگىندە قۇردىمعا جىبەرىپ جاتقاندايمىز, تاريحىمىز بەن تامىرىمىزدى تانۋدا تانىم كوكجيەگىمىز تارىلىپ كەتكەندەي.
جالپى, كيىم كيۋ – تاربيە, مادەنيەت دەسەك, ۇلتتىق ويۋ-ورنەگى ورنىمەن قولدانىلعان كيىم-كەشەكتى ۇقىپتى كيە ءبىلۋ ارقىلى قازاقتىعىمىزدىڭ بويىنا قان جۇگىرتە العان بولار ەدىك. ەسكەرەتىن ەڭ باستى ماسەلە – ۇلتتىق كيىمدەردىڭ نارىقتاعى باعاسىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن دۇرىس قاداعالاعان ءجون. كەي ازاماتتار كەلىستى كيىمدى ۇلتتىق ناقىشقا ساي كيگىسى كەلمەيدى ەمەس, قالتاسى كوتەرمەي جاتادى. ونىڭ ار جاعىندا ارينە, ءبىز ايتىپ وتىرعان ويۋ ماسەلەسى ولقى تۇسپەگەنى جاقسى.
وسى تۇرعىدا ۇلتتىق-ەتنوگرافيالىق ءبىلىم-بىلىگى جەتىك ديزاينەرلەردىڭ زاماناۋي مەكتەبىن قالىپتاستىرعان ءجون. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, ادام قاي ۇلتتىڭ كيىمىن كيسە, سول ۇلتقا ءبىر تابان جاقىندايدى, سول ۇلتتىڭ ناسيحاتشىسىنا اينالادى.
اقىن اپامىز فاريزا جوعارىداعى اتاپ كەتكەن ولەڭىن بىلاي دەپ اياقتاپتى:
سۇيەنىپ تۇسكيىزگە تۇرىپ قاپپىن,
كوز جازىپ ويۋلاردان قالام با دەپ...
شىنىمەن دە ويۋلارىمىزدان كوز جازىپ قالماۋعا قام-قارەكەت جاساۋىمىز كەرەك سياقتى.
جاس بۋىن جاڭاشىل كەلەتىنى راس. جاڭاشىل بولۋ دەگەن ءسوز – وزگەنىڭ قاڭسىعىن وزىمىزگە تاڭسىق كورۋ دەگەن ءسوز بولماسا كەرەك. قايتا ناعىز جاڭاشىلدىق ەجەلگى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى زامان تالابىنا ساي قايىرا جاڭعىرتۋ دەر ەدىك.
ويۋدا دا وي بار, ويۋدى ورنىمەن قولدانا بىلەيىك.
