قوعام • 14 تامىز، 2019

جالعان تاريح جارعا جىعادى

771 رەت كورسەتىلدى

ءۇندى حالقىنىڭ قايراتكەرى جاۆاحار­لال نەرۋ «وتارلانعان ەلدىڭ تاريحىن وتار­لاۋشى جازادى» دەگەنى سياقتى كە­زىندە قازاقتىڭ ۇلكەن اقىنى عافۋ قايىر­بەكوۆ جورتا اڭقاۋسىپ: «وسى ورىستىڭ حان­دارىنىڭ ءبارى اقىلدى دا، قازاقتىڭ حاندارى نەگە اقىماق» دەپ قينالاتىن كورىنەدى.

راسىندا، وتارلانعان ەلدىڭ تاريحى بۇرمالانباي قويمايدى. بۇل ءۇردىس ۋاقىت ۇزاي كەلە ۇلتتىق سانانىڭ سانسىراۋىنا سوقتىرادى. اتاقتى فرانتسۋز قولباسشىسى ناپولەون ايتقانداي، جەڭىم­پازدار تاريحى عانا قوعامدىق ساناعا ءسىڭىرىلىپ، جەڭىلگەندەر تاريحى وشەدى.

كەڭەس زامانىندا قازاق تاريحى جەڭىل­گەندىكتەن، ماركسيستىك يدەولوگ، وتارشىلىق كوز­قاراس تۇرعىسىنان جازىلىپ، جارىمجان كۇيگە ۇشىرادى. ءبۇتىن ۇرپاق ۇزاق جىل وسى جارىمجان تاريحپەن سۋسىندادى. ونىڭ زاردابى ۇلتتىق سانا مەن تاريحي تانىمنىڭ بۇزىلۋىنا زاردابىن تيگىزدى. ءتىپتى بۇنى ايتاسىز، جوعارىداعىداي يدەولوگيالىق ۇستەمدىكتىڭ سالدارىنان زيالى مامان تاريحشىلار اراسىندا ءوز حالقىنىڭ تاريحىنان جەرىنۋ ءۇردىسى قالىپتاستى. مىسالى، اكادەميك، پروفەسسور سەرعالي تولىبەكوۆ «كوچەۆوە وبششەستۆو كازاحوۆ» دەپ اتالاتىن كولەمدى ەڭبەگىندە قازاق حالقىندا مەملەكەت تە بولعان جوق، تاريح تا، مادەنيەت تە بولعان جوق دەسە، توتاليتارلىق داۋىردە جارىق كورگەن «قازاق سسر تاريحىندا» قازاق حالقى ۇلى ورىس ۇلتىنىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا ادام بولعان، مادەنيەت ۇيرەنگەن، ياعني ورىس وتارشىلدىعى قازاق ءۇشىن باۋىرمالدىق پەن قامقورلىقتىڭ قاينار كوزى دەلىندى.

مارقۇم جازۋشى-ەتنوگراف اقسەلەۋ سەي­دىمبەكشە ايتساق، قازاق حالقى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوز تاريحىنا يمپەريالىق رەسەيدىڭ كوزىمەن قاراپ كەلدى. ءبۇتىن ۇرپاق سول تالعام-تانىممەن تاربيە الىپ ءوستى. رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قولشوقپار بولعانداردى شەتىنەن «ورتا ازيانى جابايىلىقتان قۇتقارۋشىلار» دەپ وقىتتى. وسىدان كەيىن ۇرپاعى ءوز بابالارىن وزدەرى تىلدەۋگە، ءوز اتالارىن وزدەرى قورلاۋعا ءماج­بۇر بولدى. ويتكەنى دۇنيەگە تەك قانا ءارىسى ەۋروپالىقتاردىڭ، بەرىسى يمپەريالىق رەسەيدىڭ كوزىمەن قاراۋ ءومىر زاڭى ەدى. ەڭ سۇمدىعى، مۇنداي سوراقىلىق تەك قانا تاريح ءپانىنىڭ ەنشىسى بولىپ قويعان جوق، سونىمەن بىرگە كوركەم ادەبيەت، كينو، تەاتر، بەينەلەۋ ونەرى سياقتى رۋحاني ورىستەردىڭ بارشاسىنا ۋلى تامىرىن جايا ورنىقتى.

ال تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە ۇلت تاريحىن تانىتۋدىڭ سالقار كوشى وڭا­لىپ كەتە قويعان جوق. وعان سەبەپ تە بار­شىلىق. كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان ەۋروتسەن­تريستىك كوزقاراس شىن تاريحىمىزدى تانىپ بىلۋگە مويىن بۇرعىزباي وتىرسا، ەكىنشى جاق­تان ەروزياعا ۇشىراعان ۇلتتىق تانىمنىڭ ءوزى تەرەڭگە تارتا الماي قايراڭداپ قالىپ جاتىر.

سونىڭ سالدارىنان قازىرگى تاريحتانۋ ماسە­لەسىندە قازاق ۇلتىن اسىرا ماقتاپ، تاري­حىن بىرىڭعاي باتىرلىق، ەرلىك ۇلگىسى رەتىندە بايانداۋ ەتەك الىپ بارادى. بۇل ۇرپاق­تى جالعان توعىشارلىققا تاربيەلەيتىن كەلەڭسىز قۇبىلىس. ياعني، وتكەن عاسىرلارداعى وتارشىلىق زاردابىنان قۇتىلا الماي وتىرىپ «بابالارىمىز باتىر بولعان» دەپ بۇگىنگى جاس ۇرپاقتى قالاي سەندىرە الماقپىز. ءبىزدى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەن قۇت­قاراتىن جول، تىڭ ءتاسىل – زاماناۋي ادىس­تەمە قولدانۋ ناتيجەسىندە جاڭادان تاريحي سانا قالىپتاستىرۋ جانە بۇقارانى بۇرىنعى قۇلدىق كەسپىردەن قۇتقاراتىن جول سالۋ.

وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنىپ وتىرعان «رۋحاني جاڭعى­رۋ» باعدارلاماسى مەن ۇلتتىڭ تاريحي-تانىم تۇيسىگىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان « ۇلى دا­لانىڭ جەتى قىرى» سياقتى باع­دارلامالىق ما­قالالارى ىزدەگەنگە سۇراعان دەگەندەي، بۇگىنگى قوعامعا وتە قاجەت دۇ­نيەلەر. مۇنى حالقىمىزدى رۋحاني جەتىلدىرەتىن بىردەن-ءبىر باعىت دەسەك تە بولادى. بىراق وسىنىڭ ءوزىن ۇقساتا الماي وتىرعانىمىز وكىنىشتى-اق.

وسى ورايدا، قازاقتىڭ جاۋجۇرەك قولباس­شىسى باۋىرجان مومىش ۇلى: «رەنجيتىنىم – ۇلتىمنىڭ تاريحى ۇمىتىلىپ بارادى. كەشەگى سانجار اسفەندياروۆ، مۇحامەتجان تىنىشپاەۆ اعالارىم – ءبىرى دارىگەر، ءبىرى تەمىرجول ينجەنەرى بولسا دا، تاريحىمىزدى جازۋعا شاما-شارقىنشا ۇلەس قوستى. ول كىسىلەر جات پيعىلدىلاردىڭ اياق-قولى­مىزعا عانا ەمەس، وي-سانامىزعا، ارمان-قيا­لىمىزعا كىسەن، بۇعاۋ سالعانىن سەزدى، ءتۇسىندى. ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ ەرلىككە، ەلدىككە تولى تالپىنىسى دا تاريحشىلاردى تاس قايراقتاي قايراسا كەرەك ەدى. وكىنىشتىسى، ولار جاسقانشاق، جالتاق. ەڭ باستىسى، ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاريحشىلارىمىزعا رۋحاني سەزىمتالدىق جەتىسپەيدى» دەپ، وكىنىش ءبىلدىرۋى قازىرگى تاڭدا بۇگىنگى ءبىز ءۇشىن دە وتە ءبىر وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

جاس تەننيسشىلەرمەن كەزدەسۋ

تەننيس • بۇگىن، 07:47

جاس عالىمنىڭ جەتىستىگى

عىلىم • بۇگىن، 07:43

ۇقساس جاڭالىقتار