ايماقتار • 12 تامىز، 2019

بۇلاق كوزدەرى بىتەلىپ جاتىر

3513 رەت كورسەتىلدى

«سۋ اناسى – بۇلاق» دەيدى حالقىمىز. وتكەل بەرمەيتىن ارىندى، اساۋ وزەندەردىڭ ءوزى باستاۋىن بۇلاقتان الادى. بۇلاق كورسەڭ – كوزىن اشۋدىڭ وزەكتىلىگى دە وسىندا بولسا كەرەك. ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىندە دە بۇگىندە بۇلاق كوزدەرىن تۇگەندەپ، ونى قورعاۋ ءىسىن قولعا الۋدىڭ قاجەتتىلىگى ايقىن كورىنەدى.

الايدا بۇعان باستاماشى، جانا­شىر بولا بىلەتىن جانداردىڭ ساۋساقپەن ساناپ الارلىقتاي از ەكەنى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى. ايتسە دە، بۇل ماسەلەدە اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋدىڭ دە رەتى جوق سەكىلدى. ايتالىق، اقتوبە ايماعىنداعى «پوكولەنيە-م» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ەلەنا بوشكوۆا ءبىراز جىلداردان بەرى بۇلاقتاردى قورعاۋ ىسىنە قوزعاۋ سالىپ كەلەدى. سولاي بولا تۇرسا دا جەر­اس­تى سۋ كوزدەرىمەن بايلانىسى بار بۇلاقتاردىڭ كوزى بىتەلىپ بارا جاتقانى ە.بوشكوۆانىڭ قابىرعاسىنا قارا تاستاي باتىپ ءجۇر. اتاپ ايتقاندا، تامدى، بەستاماق، قارعالى بويىنداعى قۇم جانە قيىرشىق تاس وندىرۋشىلەردىڭ جاۋاپسىز ءىس-ارەكەتى سالدارىنان جان-جاققا جامىراي اققان بۇلاق كوزدەرى جوعالىپ كەتتى. ەڭ وكىنىشتىسى، الداعى ۋاقىتتا بۇل بۇلاق كوزدەرىن قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس.

بىرلەستىك جەتەكشىسى بۇعان دەيىن العا، قارعالى جانە مارتوك اۋداندارى اۋماعىنداعى بۇلاقتاردى ەسەپكە الىپ، قۇجاتتارىن جاساعان. سول ۋا­قىتتاعى جۇمىستاردىڭ ناتيجەلى بو­لۋىنا جەرگىلىكتى بيلىك پەن ەل-جۇرت­تىڭ قولداۋى جانە «جاسىل ەل» باع­دار­لاماسى شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەگەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ كومەگى ۇل­كەن سەپتىگىن تيگىزگەن-ءدى. ءسويتىپ «كوپ تۇكىرسە – كول» دەگەندەي، جۇمىلا ات­قا­رىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە بۇلاق جولدارى اشىلىپ، ءشوپ-شالامنان تازارتىلدى. بۇلاقتاردىڭ باستاۋى تاس­پەن بيىكتەتىلىپ، جاعاسىنا جاسىل جەلەكتەر وتىرعىزىلىپ، قورشالدى. سۋدى ىسىراپسىز پايدالانباۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتار جازىلعان تاقتايلار ورناتىلدى. ايتسە دە وسىنداي جاقسى ءىس كەيىن جالعاسىن تابا الماي قالعانى قىنجىلارلىق جايت. سول تۇستا «پوكو­لە­نيە-م» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ مۇ­شەلەرى وبلىس ورتالىعىنا تاياۋ ور­نالاسقان ەلدى مەكەندەردەگى جەراستى سۋلارىمەن جالعاساتىن 36 بۇلاقتى انىق­تاپ، ءتيىستى قۇجاتتارىن ازىرلەگەن. ءارى ونى ەرەكشە قورعالاتىن سۋ ايدىندارى مەن اعىن سۋلار ساناتىنا ەنگىزۋ جونىندە وكىلەتتى ورگاندارعا ءوز ۇسىنىس-تىلەكتەرىن بىلدىرگەن بولاتىن. الايدا بۇل باستاما وكىلەتتى ۇيىمدار تاراپىنان ەسكەرىلمەي، اياقسىز قالدى. مۇنداي ماسەلەگە كوكجيدە كەن ورىندارىنىڭ جەر­استى سۋلارى عانا ەنگىزىلىپتى. بىراق كەيىن­گى جىلدارى مۇناي قالدىقتارىمەن لاس­تانعان كوكجيدەنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى تىم ايانىشتى.

وبلىس اۋماعىنداعى بۇلاقتاردىڭ كەيىنگى كەزەڭدەگى جاعدايى جونىندە ءسوز ساپتاساق، اقتوبەلىك بۇلاق جان­اشىرلارىنىڭ ورال عالىمدارىمەن بىرلەسە اتقارعان جۇمىسى ويعا ءبىرىنشى ورالادى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا. 3-4 جىل بۇرىن ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى باتىس قازاقستاننىڭ سۋ رەسۋرستارىنا موني­تورينگ جۇرگىزۋ جوباسىن ۇسىندى. وسى گرانتتى يەلەنگەن جاڭگىر حان اتىن­داعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى­ اقتوبەدەگى جەراستى سۋلارىنىڭ كارتاسىن جاسادى. سونىڭ ىشىندە ورقاش جانە مولدىربۇلاق سۋلارىنان گيدرو-گەوحيميالىق سىنامالار الىپ، مۇن­داعى اۋىر مەتالدار قۇرامىن زەرت­تە­دى. ونىڭ قورىتىندىسىندا اۋىر مە­تالداردىڭ بىرىندە حروم، ەكىنشىسىندە تەمىر قوسپاسى مول ەكەنى انىقتالعان.

قازىرگى كەزدە وڭىردەگى وزەندەردىڭ ارناسى تارىلىپ، سۋى تارتىلىپ بارادى. گيدروماماندار بۇعان جەرۇستى مەن جەراستى سۋلارىن بايلانىستىراتىن بۇلاق كوزدەرىنىڭ بىتەلگەنى سەبەپشى بولعانىن العا تارتادى. مۇنى ادام قولىمەن جاسالعان قيانات دەمەسكە لاج جوق. قولدا بار دەرەكتەر وبلىس اۋما­عىنداعى جەراستى سۋلارى كاسپي بويى، ورال الدى، ارال-تورعاي-شۋ-سارىسۋ جانە ءۇستىرت پەن ۇلكەن ورال گي­دروگەولوگيالىق باسسەيندەرىنە كىرە­تى­نىن كورسەتەدى. ونىڭ اعىسى مەن حيميالىق قۇرامى وزگەرىپ تۇ­رادى. سونداي-اق قۇرىلىمدىق-مور­فو­لوگيالىق تۇزىلىمدەرى دە بىرتەكتى ەمەس، دەيدى ماماندار. ەل اۋماعىنداعى وزەن-كولدەر قورەك كوزدەرىن جەراستى سۋلارىنان الاتىنى عىلىمدا دالەلدەنگەن. ال بۇل ءنار جاۋىن-شاشىننىڭ جەرگە ابدەن ءسىڭىپ، قايتا سۇزىلۋىنەن پايدا بولاتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. بۇگىندە بۇلاق سۋىن ۇنەمدى، ىسىراپسىز پايدالانۋ ايىرىقشا ماڭىزعا يە. وسى ورايدا «پوكولەنيە-م» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ەلەنا بوشكوۆا تومەندەگىدەي ءىس-شارالار جۇزەگە اسۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. بىرىنشىدەن، بۇلاق كوزدەرى بار اۋماقتارداعى مەكتەپ وقۋشىلارىن ەكولوگيالىق سيپاتتاعى ءىس-شارالارعا جۇمىلدىرۋدىڭ پايداسى مول. بۇل بالا ەڭبەگىن پايدالانۋ مەن قاناۋ كورىنىسى بولىپ سانالمايدى. كەرىسىنشە، ولاردىڭ بويىندا تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىق پەن ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپاستىرۋعا ىقپالىن تيگىزەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇل ەڭبەك ءارى تاربيە. ەكىنشىدەن، بۇلاق كوزدەرى بار جەرلەردى جالعا العان مەنشىك يەلەرى مەن تابيعاتتى پايدالانۋشىلار اراسىندا بۇلاق سۋىن ساتۋ دەرەكتەرى ءجيى تىركەلگەن. بۇل ءوز كەزەگىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندارىڭ ورىندى وكپە-رەنىشتەرى مەن نارازىلىعىن تۋعىزۋدا. ويتكەنى جەردى جالعا السا دا بۇلاق سەكىلدى تاپتىرماس سۋ كوزى ولاردىڭ جەكەمەنشىگىنە كىرمەيدى. ەل كونستيتۋتسياسىنا سايكەس جەر مەن ونىڭ قويناۋى جانە سۋ كوزدەرى مەن رەسۋرستارى ازاماتتاردىڭ ورتاق يگىلىگى بولىپ سانالادى. ءارى مۇنىڭ ءبارى مەملەكەت قورعاۋىنداعى نىساندار قاتارىنا كىرەدى. تاعى ءبىر ايتا كە­تەرلىك ماسەلە، ەلىمىزدە بۇلاقتار مەن ەرەكشە قورعالاتىن سۋ كوزدەرى ماڭىن­دا سانيتارلىق نورمالاردى بۇ­زىپ، وعان زالال كەلتىرگەندەرگە ءىرى مول­شەردە ايىپپۇل تولەتۋ تارتىپتەرى ەن­گىزىلمەگەن. سونىڭ سالدارىنان كەز-كەل­گەن وڭىردە بۇلاق سۋىن ىسىراپپەن پايدالانۋ كورىنىستەرى ءجيى ورىن الىپ ءجۇر.

سونداي-اق بىرلەستىك جەتەكشىسىن جەردى جالعا بەرۋ شارتى بەكىتىلەن كەزدە سۋ كوزدەرىن كۇتىپ ۇستاپ، ونىڭ ماڭايىن اباتتاندىرۋ تالاپتارى ەسكەرىلمەيتىنى دە ويلاندىرادى. ول بۇلاقتاردى كۇتىپ ۇستاۋدى اۋىل اكىمدەرىنىڭ قۇزىرىنا بەرىپ، سول اۋىلدىڭ ماتەريالدىق رەسۋرسى رەتىندە قورعالۋىن ءجون دەپ سانايدى. بۇلاق اڭعارلارى ەلىمىزدىڭ تابيعي مۇراسى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە تۇرعىنداردى تازا اۋىز سۋمەن قام­تۋدىڭ باستى كوزى دە. بۇل رەتتە «پوكولەنيە-م» قوعامدىق بىرلەستىگى وكىلدەرى ايىپپۇل سالۋمەن بىرگە جەر­استى سۋلارىمەن بايلانىسقان بۇلاق سۋىن بۇلدىرۋشىلەردى اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتۋعا قۇزىرەتتى ەكولو­گيا­لىق پوليتسيا قىزمەتىنىڭ مارتەبەسىن وسىرگەندى ءجون كورەدى.

بىرلەستىك جەتەكشىسى بۇعان دەيىنگى جىلداردا وزدەرى تۇگەندەپ قورعاۋعا الۋدى ۇسىنعان بۇلاقتاردىڭ كوپشىلىگى قازىر جەر استىندا كومىلىپ قالعانىنا قاپا بولىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق وڭىردەگى بۇلاقتاردى تۇگەندەۋ مەن­ قورعاۋ جونىندەگى جوبالارى دا جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپى­نان قولداۋ تاپپاعانى جانىن جابىرقاتا تۇسەدى. مۇنىڭ قاي-قايسىسى دا قول­داۋ­عا تۇرارلىق وزەكتى ماسەلەلەر ەكەنى انىق. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي، بۇل جانايقاي وكىلەتتى ءارى قو­عامدىق ۇيىمداردىڭ نازارىنا ىلىن­سە، بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشۋعا ءالى دە مۇمكىندىكتەر بار.

 

بايان سارسەنبينا،
جۋرناليست،


تەمىر قۇسايىن،
«Egemen Qazaqstan»

اقتوبە

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقجايناق استانا

ەلوردا • كەشە

ديماش پەن دجەكسون

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار