سودان كەيىن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى اتالعان ۇشاق نۇسقاسىن كوككە كوتەرۋگە تىيىم سالدى. Boeing تە ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى انىقتاعانعا دەيىن اۋە كەمەلەرىن ۇشىرماۋعا كەڭەس بەرگەن-ءدى.
وسىلايشا, 400-گە جۋىق بوينگ-737 MAX لاينەرى ازىرگە تۇراقتا تۇر. ەندى ولاردىڭ قاشان اسپانعا سامعايتىنى بەلگىسىز. مۇنىڭ سالدارى اۋە كومپانيالارىنا دا, بوينگقا دا وڭاي تيگەن جوق. ءبىرى جوسپارلاپ قويعان باعىتتارىن قىسقارتۋعا نە وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولسا, كەلەسىسى ميللياردتاپ شىعىنعا باتتى.
بەيىمبەت مايلين «داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەسە, ءبىزدىڭ وقيعادا داۋدىڭ باسى اقشاعا, ونىڭ ىشىندە باسەكەگە كەلىپ تىرەلەدى. بارىنە «كىنالى» – AirBus كومپانياسى.
قازىرگى تاڭدا ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا امەريكالىق Boeing كومپانياسى مەن ەۋروپالىق Airbus كومپانياسىنىڭ شوقتىعى بيىك. نارىقتىڭ 75 پايىزى وسى ەكەۋىنە تيەسىلى. سوندىقتان شىعار قوس كومپانيا اراسىندا باسەكەلەستىك جوعارى. ونى مىنادان بايقاۋعا بولادى. وسى كۇنگە دەيىن AirBus 11 925 ۇشاق جاساپ شىعارسا, بوينگ 19 682 اۋە كەمەسىن قۇراستىرعان. بۇل ساننىڭ ءبارى ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنا تيەسىلى. ايتپەسە, امەريكالىق كومپانيانىڭ اسكەري ۇشاق جاساۋدان دا الدىنا قارا سالمايتىنى بەلگىلى.
ايتا كەتەرلىگى, Airbus پەن Boeing اراسىنداعى باسەكەلەستىك بەرتىندە باستالدى. 2000 جىلدارعا دەيىن بوينگتىڭ ءباسى بيىك-تۇعىن. ماسەلەن, كومپانيا XXI عاسىرعا دەيىن 7658 اۋە كەمەسىن قۇراستىرىپ ۇلگەرسە, وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەۋروپالىق باسەكەلەسىنىڭ جاساعان ۇشاقتارىنىڭ سانى 2499-عا ارەڭ جەتتى. الايدا سودان بەرى AirBus-تىڭ تاپسىرىسى ارتپاسا, كەمىگەن جوق.
مىنە, Boeing-ءتىڭ اۆياتسيا نارىعىنداعى نانىنا ورتاقتاساتىن باسەكەلەس وسىلاي پايدا بولدى. اۋە كومپانيالارى بۇرىنعىداي ەمەس, ساپالى ءارى قارجىلىق تۇرعىدان ءتيىمدى ۇشاق شىعارا باستادى. ءارى جانارماي قۇنىنىڭ ءوسىپ, شاعىن فيۋزەلياجدى لاينەرلەر جاپپاي قولدانىسقا ەنگەن-ءدى. ەيرباس تا, بوينگ تا بۇعان بەيجاي قاراعان جوق.
Airbus 2010 جىلى سۇرانىسقا يە ا320 نۇسقاسىن جاڭارتاتىنىن مالىمدەدى. ا320 NEO دەپ اتالاتىن جاڭا نۇسقاعا بۇرىنعىعا قاراعاندا ۇلكەنىرەك قوزعالتقىش ورناتىلدى. مۇنداي قادام جانارماي شىعىنىن 15 پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ونىڭ ۇستىنە, ۇشاقتى كوككە كوتەرۋ ءۇشىن ارنايى دايىندىق قاجەت ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان ۇشقىشتار كوبىنە بەلگىلى ءبىر اۋە كەمەسىنىڭ نۇسقاسىن باسقارۋعا عانا بەيىمدەلەدى. ماسەلەن, بوينگ 747-ءنىڭ ۇشقىشى ا380-ءدى اۋەگە كوتەرۋدى بىلمەۋى مۇمكىن. ال پيلوتتاردى قايتا ۇيرەتىپ شىعۋ ۋاقىت الادى جانە كومپانياعا ۇلكەن شىعىن كەلتىرەدى.
وسىنى ەسكەرگەن ەيرباس كومپانياسى جاڭا مودەلدى باسقارۋعا كوپ وزگەرىس ەنگىزگەن جوق. ناتيجەسىندە بۇعان دەيىن ا320-نى ەمىن-ەركىن ۇشىرىپ جۇرگەن ۇشقىشتار ا320 NEO-نى وڭاي كوككە كوتەرە الاتىن.
اۋە كومپانيالارى مۇنداي جاڭالىقتى قالت جىبەرسىن بە؟! Airbus-تىڭ تاپسىرىسى سول جىلى كۇرت ارتىپ, 1419-عا جەتتى. سونىڭ 1081-ءى ا320 NEO نۇسقاسىنا تيەسىلى. كومپانياعا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي سۇرانىس كەلىپ تۇسپەگەن ەدى. ال بوينگ سول جىلى نەبارى 805 تاپسىرىس الدى.
وقيعانىڭ بۇلاي ءوربيتىنىن جەتە تۇسىنگەن Boeing سۇرانىسقا يە 737 مودەلىن جاڭارتاتىنىن مالىمدەدى. الايدا ونىڭ ا320 ۇشاقتارىنان ۇلكەن ايىرماشىلىعى بار. بوينگ-737 وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا جوبالانعاندىقتان, جۇك سالۋعا قولايلى بولۋ ءۇشىن ونى جەرگە جاقىن ەتىپ قۇراستىرعان. سوندىقتان ۇلكەن قوزعالتقىشتار بوينگتىڭ قاناتىنىڭ استىنا سىيمايتىن ەدى.
كوپ ۇزاماي كومپانيا ينجەنەرلەرى مۇنىڭ شەشىمىن تاپقانىن ايتىپ, ءسۇيىنشى سۇراعان. جوباعا سايكەس, قوزعالتقىشتى قاناتتىڭ استىنا ەمەس, ءسال جوعارى كوتەرىپ قويۋعا شەشىم قابىلداندى. اقىرى Boeing 737 Max نۇسقاسى دۇنيەگە كەلدى. كومپانيا وكىلدەرى جاڭا ۇشاقتىڭ ءتيىمدى ەكەنىن ءارى ونى كوككە كوتەرۋ ءۇشىن ۇشقىشتاردى قايتا وقىتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن مالىمدەدى. ناتيجەسىندە, 2012 جىلى Max نۇسقاسىنا تاپسىرىس بەرگەندەر سانى كۇرت ارتىپ, 914 ۇشاق جاساۋعا سۇرانىس كەلدى. بۇل – ا320 Neo-عا قاراعاندا ەكى ەسە كوپ-تۇعىن.
الايدا بوينگ كومپانياسى ءبىر نارسەنى جاسىرىپ قالدى. قوزعالتقىشتار ۇشاق قاناتىنان ءسال جوعارى ورنالاسقاندىقتان, اەروديناميكانى وزگەرتىپ, ۇشۋ ساتىندە لاينەردىڭ تۇمسىعى تىم جوعارى كوتەرىلىپ كەتەتىن ەدى. مۇنى رەتتەۋ ءۇشىن كومپانيا ۇشاقتارعا اۆتوماتتاندىرىلعان MCAS دەپ اتالاتىن جۇيە ورناتتى. ول اۋە لاينەرىنىڭ تۇمسىعى تىم قاتتى كوتەرىلىپ كەتسە, ونى رەتتەپ وتىرۋعا ارنالعان.
ۇشقىشتاردى قايتا وقىتىپ شىعۋ قىپ-قىزىل اقشا ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بوينگ Max ۇشاقتارىن بۇرىنعى 737 مودەلدەرىنەن ايىرماشىلىعى جوق دەپ ساتقاندىقتان, ۇشقىشتارعا MCAS جۇيەسى تۋرالى جەتكىلىكتى مالىمەت بەرىلمەگەن. ولار iPad ارقىلى نەبارى 2 ساعاتتىق جاتتىعۋ جاساعان. مۇنداي قادام ارقىلى كومپانيا قايتا ۇيرەتۋدەن ۇنەمدەگەن كورىنەدى.
ايتپاقشى, Boeing شىعىندى ازايتۋدىڭ ارتىنا قاتتى ءتۇسىپ كەتتى مە, كىم ءبىلسىن, تاياۋدا كومپانيا MCAS جۇيەسىن جاساۋ بارىسىندا كومپيۋتەرلىك باعدارلاماسىن ارزانقول IT ماماندارعا جازدىرتقانى بەلگىلى بولدى. نەگىزگى اقاۋ دا وسىدان شىققان.
ماقالانىڭ باسىندا ايتىپ كەتكەن ەكى ۇشاق وسى MCAS جۇيەسىنىڭ بۇرىس جۇمىس ىستەگەنىنە بايلانىستى اپاتقا ۇشىراعانى كەيىنىرەك زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتالدى. ۇشقىشتارعا Max-تىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى تولىققاندى ايتىلماعاندىقتان, ولار باعدارلامادان اقاۋ شىققاندا نە ىستەۋ قاجەتتىگىن بىلمەگەن. يندونەزيادا قۇلاعان Lion Air كومپانياسى اۋە كەمەسىنىڭ پيلوتتارى جۇيەنى وشىرە الماعان. ال Ethiopian Airlines كومپانياسىنىڭ ۇشقىشى MCAS-تى ۋاقىتشا سوندىرگەنىمەن, قۇلاۋعا بەت العان ۇشاقتى باسقارا الماي قالعان.
ماسەلەنىڭ ءمانىسى انىقتالعان سوڭ, كوپتەگەن اۋە كومپانيالارى بۇعان دەيىنگى بەرگەن تاپسىرىستارىنان باس تارتا باستادى. سوعان سايكەس, Boeing ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت جىلدى شىعىنمەن قورىتىندىلاۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە Max نۇسقاسىنا بەرىلگەن 180 تاپسىرىستىڭ يەلەرى ودان باس تارتقان.
ايتپاقشى, تاياۋدا بوينگ جارتىجىلدىقتى قورىتىندىلاعان بولاتىن. سوعان سايكەس, ءۇش ايدا كومپانياعا 2,9 ميلليارد دوللار شىعىن كەلىپتى. وتكەن جىلى ءدال وسى مەرزىمدە Boeing 2,2 ميلليارد دوللار پايدا تاپقان ەدى.
وسىلايشا, ارتىق قىلامىن دەپ, تىرتىق قىلىپ العان بوينگقا بيىلعى جىل ءساتسىز اياقتالماق. بۇعان دەيىن جاسالعان Max ۇشاقتارىنىڭ كوككە قاشان كوتەرىلەتىنى ءالى بەلگىسىز. ايتسە دە, كومپانيا اتاۋىن وزگەرتىپ, جاڭا نۇسقالارىن 737-8200 اتاۋىمەن شىعارا باستادى. بۇل مودەلدىڭ قانشالىقتى قاۋىپسىز ەكەنىن ۋاقىت كورسەتەر, الايدا جولاۋشىلاردىڭ Boeing 737 Max-تان كوڭىلى قالعانى انىق.
