2019 جىل «جاستار جىلى» دەپ جاريالاندى. دەمەك, جىل بويى ەل جاستارىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى, بارىنشا قولداۋ كورسەتىلەدى. بۇل رەتتە, ەل ۇكىمەتى جاستاردىڭ باستى پروبلەماسىن – باسپانا ماسەلەسىن قالاي شەشپەك؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك.
جاستار ازايىپ بارادى
ەڭ الدىمەن مىنا ماسەلەگە نازار اۋدارعان دۇرىس. ەلىمىزدە جاستاردىڭ ۇلەسى ازايىپ بارادى. ستاتيستيكا سولاي «سويلەيدى». BRIF Research Group كومانداسىنىڭ اۋقىمدى زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا قالىپتاسىپ وتىرعان ماكرو ترەندتەردىڭ ءبىرى – 15-29 جاس ارالىعىنداعى جاستار سانىنىڭ ازايۋى.
زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا سايكەس, 2010 جىلى قازاقستان جاستارىنىڭ سانى 4,5 ملن ادامنان اسىپ تۇسكەن. ازىرشە بۇل جاستار سانى بويىنشا تىركەلگەن ەڭ جوعارى كورسەتكىش. 2016 جىلى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ سانى 4,2 ملن ادامدى قۇراعان. ياعني, 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن 300 مىڭ ادامعا ازايعان.
زەرتتەۋشىلەردىڭ بايلامىنشا, بۇعان ەكى فاكتور اسەر ەتكەن. ءبىرىنشىسى – وتكەن عاسىردىڭ 90-ىنشى جىلدارىنداعى دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ ناشارلىعى. دالىرەك ايتساق, 90-ىنشى جىلدارى ەلدەگى تۋ كورسەتكىشى تىم تومەن بولعان. ەكىنشى فاكتور – ءدال قازىرگى ساتتە قازاقستانداعى كوشى-قوننىڭ قارقىن الۋى. ياعني, سوڭعى جىلدارى شەتەلدى بەتكە العان جاستاردىڭ سانى كۇرت وسكەن.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستانداعى جاستار سانىنىڭ ازايۋ تەندەنتسياسى 2020 جىلدىڭ ورتا شەنىنە دەيىن جالعاسپاق. بولجامعا سايكەس, 2021 جىلى 15-29 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ سانى 3,8-4 ملن ادامدى قۇراماق. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنەن قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندا 3,8 ملن جاس بارىن اڭعارۋعا بولادى. ولاردىڭ 2,2 ميلليونى – قالادا, ال 1,6 ميلليونى اۋىلدا تۇرادى.
ۇكىمەت جاستار اراسىنداعى اجىراسۋ, ەلدەن كوشىپ كەتۋ سەكىلدى ماسەلەلەردىڭ الدىڭ الۋ ءۇشىن باسپانا پروبلەماسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ولارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ءتيىستى ءىس-شارالاردى قولعا الىپ جاتىر.
«جاس وتباسىلارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي» قايدا كەتتى؟
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2012-2017 جىلدارى ەلىمىزدە جاس وتباسىلارعا ارنالعان تۇرعىن ۇيلەر سالىندى. 29 جاسقا تولماعان, زاڭدى نەكەدە تۇرعانىنا 2 جىل بولعان وتباسىلىق جۇپتار باستاپقى جارناسىز ارەندالىق باسپاناعا يە بولىپ كەلدى. ارەندالىق باسپانا ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن بەرىلدى. سوڭعى رەت 2017 جىلى «جاس وتباسىلارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي» باعىتى بويىنشا وسكەمەن قالاسىندا پاتەر ۇلەستىرىلگەن. ءدال سول جىلى اتالعان باعدارلاما جۇمىسىن دا توقتاتتى.
سول كەزدەگى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى (قازىرگى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى) جاس وتباسىلارعا ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن بەرىلەتىن ارەندالىق باسپانالار سالۋ توقتاتىلعانىن رەسمي تۇردە حابارلادى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا الداعى 15 جىلدا 1,5 ملن وتباسىنى باسپانامەن قامتۋ كوزدەلگەن. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, تۇرعىن ءۇي ساياساتىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ياعني, تۇرعىن ۇيلەردى سالىنعاننان كەيىن ساتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل قادام باسپانا الۋعا قاجەتتى قاراجاتتى جيناۋعا جانە جاڭا شارشى مەترلەردى سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ارەندالىق ۇيلەردى ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن بەرۋ تاجىريبەسى قارجىلاندىرۋدىڭ ءتيىمسىز تەتىكتەرىن كورسەتتى. ارەندالىق تولەمدەر از عانا ترانشپەن جانە ۇزاق ۋاقىت بويى قايتارىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ءوسىمىن تەجەيدى», – دەلىنگەن ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ حابارلاماسىندا.
بۇدان شىعاتىن قيسىن – كوپ ءۇي سالۋ ءۇشىن كوبىرەك ساتۋ كەرەك. ال ءۇيدى ۇزاق مەرزىمگە ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن بەرۋ – ءتيىمسىز.
«7-20-25»
2018 جىلدىڭ جازىندا «7-20-25» تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. باعدارلاما بويىنشا ءۇيدى تەك باستاپقى نارىقتان الۋ كەرەك. سونداي-اق يپوتەكا كرەديتتىك تاريحى «بۇزىلماعان», الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعالعان, تولەم قابىلەتتىلىگى جوعارى ادامدارعا عانا بەرىلەدى.
الايدا, باستاپقى كەزدە باعدارلاماعا قاتىستى وتىنىشتەر كوپ تۇسە باستادى. وسىدان كەيىن «باسپانا» يپوتەكالىق ۇيىمى بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى مەن جاس وتباسىلارعا قاتىستى قارجىلىق جۇكتەمەنى تومەندەتىپ, «جاس ارمان» جانە «قامقور باسپانا» ونىمدەرىن ۇسىندى. اتالعان ونىمدەر شىمكەنت جانە اقتوبە قالالارىندا پيلوتتىق رەجيمدە ىسكە قوسىلدى.
سونىمەن قاتار, «7-20-25» باعدارلاماسى اياسىندا ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ, پوليتسيا قىزمەتىنىڭ وكىلدەرىنە باسپانا الۋعا ارنالعان ارنايى سەرتيفيكاتتار بەرىلە باستادى.
«باسپانا» يپوتەكالىق ۇيىمىنىڭ باسقارما توراعاسى قايرات التىنبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, سەرتيفيكاتتى الەۋمەتتىك كومەك رەتىندە قايتارىمسىز نەگىزدە نەمەسە ۇزاق مەرزىمدى پايىزسىز نەسيە رەتىندە الۋعا بولادى. پايىزسىز زايمداردى اكىمدىك نەمەسە وعان باعىنىشتى قۇرىلىم ۇلەستىرەدى. سول سەبەپتى اتالعان ءىس-شارا ءار وڭىردە ءارتۇرلى ءجۇرۋى مۇمكىن. ماسەلەن, نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا وسى جىلى ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ, پوليتسيا قىزمەتىنىڭ وكىلدەرىنە 1 ملن تەڭگەلىك 2 مىڭ سەرتيفيكات بەرۋ جوسپارلانعان.
وكىنىشكە قاراي, مۇنداي سەرتيفيكاتتار جاس وتباسىلارعا قاراستىرىلماعان. كوڭىلگە مەدەۋ بولارى – اتالعان يگىلىكتى ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى, پوليتسيا قىزمەتىندەگى جاس ماماندار دا پايدالانا الادى.
«جيلستروي» «الماتى جاستارىن» ۇسىندى
قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى 2017 جىلى «الماتى جاستارى» دەگەن باعدارلامانى ۇسىندى. الماتىلىق جاستارعا ارنالعان جاڭا تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنا سول جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 1 ملرد تەڭگە بولىنگەن بولاتىن.
باعدارلاما اياسىندا 35 جاسقا دەيىنگى الماتىلىقتار باسپانا الۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن زايمعا يە بولادى. 10 ملن تەڭگەگە دەيىنگى كرەديتتەر جىلدىق جەڭىلدەتىلگەن 5 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن بەرىلەدى. كرەديتتى قايتارۋ مەرزىمى ءاربىر قاتىسۋشىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىنە بايلانىستى 3 جىلدان 19 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدى قۇرايدى.
بۇل رەتتە, بالاسى بار الماتىلىق جاستارعا باعدارلاما اياسىندا تاعى دا باسقا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. ماسەلەن, ءبىرىنشى بالاعا 10 بالل, ال ودان كەيىنگى بالالارعا 20 بالدان ەسەپتەلەدى. سونداي-اق باعدارلاما تۋرالى حابارلاما شىققان ۋاقىتتا نەكەلەسكەندەرىنە ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت بولعان جاس وتباسىلارعا 30 بالل قويىلادى. مۇنىڭ ءبارى باسپانا راسىمدەۋ كەزىندە قاتىسۋشىلارعا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە باسىمدىق بەرەدى.
تسەنتركرەديت بانك جاس وتباسىلاردى قولدايدى
جالپى, جاس وتباسىلارعا, جاستارعا باسپانا الۋعا قاجەتتى ءونىم ۇسىناتىن كوممەرتسيالىق بانكتەر وتە سيرەك. دەسە دە, تسەنتركرەديت بانكى جاس وتباسىلارعا ارناپ يپوتەكالىق قۇرال ۇسىندى. اتالعان بانك ستاندارتتى يپوتەكالىق ءونىم دە بەرەدى. وسى ورايدا, جاستارعا ارنالعان يپوتەكانىڭ ستاندارتتى ونىمنەن باستى ارتىقشىلىعى مەرزىمىندە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سەبەبى, جاستارعا ارنالعان يپوتەكانىڭ مەرزىمى 20 جىلعا دەيىن ۇزارتىلعان. ال العاشقى جارنا كولەمى باسپانا قۇنىنىڭ 30 پايىزىنان كەم بولماۋى كەرەك.
تسەنتركرەديت بانك ۇسىنعان «جاس وتباسى» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعىنىڭ ءبىرى – ءوتىنىشتىڭ جىلدام قاراستىرىلۋىندا. ءوتىنىش 3 كۇننىڭ ىشىندە قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار, باسپانانى قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن قالاسىنان الۋعا مۇمكىندىك بار. باستىسى جۇبايلاردىڭ جاسى 35 جاستان اسىپ كەتپەۋى كەرەك.
يپوتكانىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى – 16,5 پايىز. ال جالاقىنى تسەنتركرەديت بانكىنەن الاتىندار ءۇشىن 16 پايىز بولىپ بەكىتىلگەن. جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى – 17,4 پايىز. جۇبايلاردىڭ ءبىرى گارانت بولا الادى. بولماسا, گارانت رەتىندە باسقا دا تۇلعالاردى قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بار.
1 مىڭ ارەندالىق پاتەرمەن قامتىلادى
«جاستار جىلى» اياسىندا نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ جۇمىسشى جاستارى 1 مىڭ ارەندالىق پاتەرمەن قامتىلادى. بۇل باعىتقا جىل سايىن 7,2 ملرد تەڭگەدەن, ال ءۇش جىلدا 21,6 ملرد تەڭگە بولىنەتىن بولدى. ارەندالىق پاتەرلەر وسى جىلدىڭ 1 تامىزىنان باستاپ بەرىلە باستايدى.
«ەڭ الدىمەن جاستاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ءتيىسپىز. ياعني ولاردى باسپانامەن, جۇمىسپەن قامتۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى ءۇش ءىرى قالانىڭ جۇمىسشى جاستارىن باسپانامەن قامتۋ ءۇشىن ارەندالىق پاتەرلەر بەرىلەتىن بولدى. بۇل – پيلوتتىق جوبا. بۇگىندە پروتسەسس باستالدى. وسى جىلدىڭ 1 تامىزىنان باستاپ ارەندالىق پاتەرلەر ۇلەستىرىلە باستايدى. پيلوتتىق جوبا ويداعىداي ىسكە اسسا, تۇتاس رەسپۋبليكانى قامتيتىن بولادى», – دەگەن بولاتىن ءماجىلىس قابىرعاسىندا وتكەن جيىندا ەكس-دەپۋتات باقتيار ماكەن.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى رومان سكلياردىڭ سوزىنشە, نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ جۇمىسشى جاستارىنا ارەندالىق پاتەرلەر بەرۋ 2019, 2020 جانە 2021 جىلداردى قامتيدى. باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ جاسى 30-دان اسپاۋى كەرەك. سونداي-اق الداعى ۋاقىتتا جاس مولشەرىنە قاتىستى شەكتەۋ 35 جاسقا دەيىن ۇزارتىلۋى مۇمكىن.
وسىلايشا, 2021 جىلعا دەيىن ەل استاناسىندا 1 050 ارەندالىق پاتەر, الماتىدا 900 ارەندالىق پاتەر جانە شىمكەنتتە 900 ارەندالىق پاتەر سالىنادى.
سونىمەن قاتار, جاستاردى باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسىنە بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا كاسىپورىندار مەن الەۋەتتى جۇمىس بەرۋشىلەردى تارتۋ دا جوسپارلانعان. بۇل ورايدا, كاسىپورىندى جاستاردى باسپانامەن قامتۋعا ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلاتىن بولادى.
باسپانالى بولۋ ءۇشىن اقشانى قالاي جيناۋ كەرەك؟
ءسوز سوڭىندا جاستارعا قارجىگەر, ەكونوميستەر ءجيى ايتاتىن مىنا ءبىر كەڭەستى ايتا كەتكەن ءجون بولار. باسپانالى بولۋ ءۇشىن اقشانى قالاي جيناۋ كەرەك؟ بۇل سۇراق وسى كۇنى جاستاردىڭ بارلىعىن دەرلىك تولعاندىرادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, باسپانا الۋعا قاجەتتى اقشانى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى جىلدام جيناۋعا بولادى. اتالعان بانك ارقىلى بىرنەشە جىلدا قارجى جيناپ, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, پاتەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار.
دالىرەك ايتساق, ءۇش جىل ىشىندە پاتەر قۇنىنىڭ 50 پايىزىن جيناۋ قاجەت. ال ەگەر پاتەردى قايتالاما نارىقتان الۋدى كوزدەسەڭىز, 20 پايىزىن جيناۋ كەرەك. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ء«وز ءۇيىم» جانە «نۇرلى جەر» باعدارلامالارىن ۇسىنىپ وتىر. قاجەتتى قارجىعا جىلدام قول جەتكىزۋ ءۇشىن اقشانى ەكى بىردەي سالىمشى (ەرى مەن ايەلى) قاتار جيناعان ءجون. ياعني, بانكتىڭ «وتباسىلىق پاكەت» ءونىمىن ءتيىمدى پايدالانعان ابزال.
پاتەر جالداي ءجۇرىپ, جەكە باسپانا ءۇشىن قارجى جيناۋ وتە قيىن. سوندىقتان ماماندار جاستار ءۇشىن ءتيىمدى جول رەتىندە ءۇش جىلداي اتا-اناسىمەن بىرگە تۇرۋدى ۇسىنادى. بۇل قادامنىڭ ناتيجەسىندە دىتتەگەن ماقساتقا ەرتەرەك قول جەتكىزۋگە بولادى.
مۇمكىندىك مول
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, ەلىمىزدە جاستاردىڭ باسپانالى بولاتىن مۇمكىندىگى مول. تەك, مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا, ەكونوميكا, قارجى, جىلجىمايتىن م ۇلىك سالالارىنا قاتىستى جاڭالىقتارعا قۇلاق تۇرە جۇرسەڭىز جەتكىلىكتى. ومىردە تەگىن ەشتەڭە جوق. ەندەشە, باسپانالى بولۋعا ۇمتىلايىق!
