رۋحانيات • 06 تامىز، 2019

گيپەرiزدi اقىن

160 رەت كورسەتىلدى

پوەزيا – اقىننىڭ وشپەس iزi. الىپ اقىنداردىڭ iزi دە الىپ. ورەسi بيiك، ءورiسi كەڭ تالانت يەسiنiڭ تۋىندىلارى فيلوسوفيالىق ويعا، تەرەڭ تانىمعا، اۋەزدi ىرعاققا قۇرىلىپ، ءسوز ونەرiنiڭ قۇدiرەتi ارقىلى كوركەمدiك كەڭiستiكتiڭ نۇرلى قاباتىن تۋدىرادى. ال گيپەرiزدi اقىن دەگەنiمiز – حالقىنا كيەلi ونەردiڭ بيiك دەڭگەيiندەگi شىعارمالار سىيلاعان اقىن. مۋزىكانىڭ پiرi قورقىت اتانىڭ كۇيلەرiنەن باستالعان ماڭگiلiك مەلوديالار عاسىرلار سيمفونياسىن قۇراسا، ساز ونەرiنiڭ سيقىرىن سۇلۋ سوزبەن ورنەكتەپ، عالامات پوەمالار تۋدىرعان دارحان ونەر يەسi – Iلياس جانسۇگiروۆ شىعارماشىلىعى جاڭا ءداۋiر بەلەسiندەگi بۇگiنگi كۇندە جاڭاشا كوزقاراستى تالاپ ەتەدi.

«كۇي»، «كۇيشi» پوەمالارى – گي­پەر­تا­نىمدىق دەڭگەيدەگi اقىننىڭ جۇل­دىزى بيiك تۋىندىلارى. بۇل شىعار­مالاردى حح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى قازاق پوەزياسىنىڭ قايماعى دەۋگە بولادى. سەبەبi قوس پوەمادا ۇلى دالا رۋحانياتىنىڭ مىڭداعان جىلدىق مۋزىكاسى، كوشپەندi ەلدiڭ تۇرمىس-تiرشiلiگi، تانىم كەڭiستiگi مەيلiنشە مول قامتىلعان.

«قازاق حالقىنىڭ بويىنان بiز پوە­زيا مەن مۋزىكانىڭ بۇلاعىن كورەمiز» دەپ، ا.لەۆشين سياقتى شەتەل وقى­مىس­تى­لارىنىڭ قازاق ەلiنە قۇرمەت سەزiمiن بiلدiرۋi تەگiن ەمەس. مۋزىكا جايلى پوەما جازۋ ەستەتيكالىق تالعاممەن قاتار تەرەڭ تانىمدى قاجەت ەتەدi. I.جانسۇگiروۆتىڭ سۋرەتكەر-مۋزىكانت رەتiندەگi تۇلعاسىن تانىتاتىن «كۇي»، «كۇيشi» پوەمالارى حالىق دانالىعىنان قۋات العاندىقتان، ۇلت بولمىسىنىڭ تەرەڭ سىرىن سەزدiرەدi. ەركiن ويلى اقىن ۇلى دالانىڭ سازىندا بۇكiل عالامنىڭ سازى بار ەكەندiگiن جىر جاۋhارىمەن جەتكiزە بiلدi.

كۇن تىڭداپ كiرمەي تۇردى ۇياسىنا،

بۇلت تىڭداپ مiنبەي تۇردى

تاۋ باسىنا.

ماق ۇلىق جەردە، كوكتە ماۋجىرادى،

قاراعان بiر جان بولماي شارۋاسىنا.

كوشپەندiلەردiڭ كەز كەلگەن اسپابىندا ورىندالعان كۇي ىرعاعىنان جازيرالى لەپ ەسەدi. اقىن قوس پوەمانىڭ كەيiپكەرلەرi مولىقباي قوبىزشى مەن حان ورداسىنداعى كۇيشi شەرتكەن كۇيلەردi رومانتيكالىق سەرپiنمەن سۋرەتتەگەندە، شىنايى كۇي سارىنى قۇلاققا ەستiلگەندەي ادەمi اسەرگە بولەيدi.

كۇي – قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى. پوەمالاردا «نار يدiرگەن»، «نوعايلىنىڭ زارى»، «بوزiنگەن» سياقتى كونە كۇيلەردەن باستاپ كەيiنگi زاماندا تۋعان كۇيلەردiڭ ساز يiرiمدەرi باياندالعان. كۇيشi – ليريكالىق كەيiپكەر، ول تاريح بايانىن مۋزىكا تiلiمەن جەتكiزۋشi دانەكەر تۇلعا. ال وسىنىڭ قىر-سىرىن ولەڭ سوزبەن ورنەكتەپ وتىرعان اقىن – ۇشقىر لوگيكا مەن نازiك سەزiمنiڭ، سەرگەك سەزiمتالدىقتىڭ ارقاسىندا عا­جا­يىپ مۇرالار تۋدىرعان جاسامپاز ۇلت­تىڭ ۇلاعاتىن جاڭا زامان ادامىنا ۇعىن­دى­رۋ­شى ۇستاز ءتارiزدi. اقىن سۋرەتكەر عانا ەمەس، ول – تاربيەشi، ۇستاز. «كۇي»، «كۇيشi» پوە­مالارى اقىننىڭ تالiمگەرلiك تۇل­عا­سىن دا تانىتادى.

«كۇي» پوەماسى 1929 جىلى جازىلعان. العاش رەت «جاڭا ادەبيەت» جۋرنالىنىڭ 11 (40-44 بەتتەر)، 12 (21-24 بەتتەر) ساندارىندا، 1935 جىلى تاڭدامالى ولەڭدەر مەن پوە­مالار جيناعىندا جاريالانعان. «كۇيشi» 1934 جىلى جازىلعان. 1935 جىلى اقىننىڭ «كۇي» دەگەن اتپەن شىققان تاڭدامالى ولەڭدەر مەن پوەمالار جيناعىنا ەنگەن. وسى جىلى جەكە كiتاپ بولىپ باسىلىپ شىققان. ال «كوبiك شاشقان» پوەماسى 1937 جىلى جازىلعان، اقىننىڭ اياقتالماعان تۋىندىلارىنىڭ بiرi.

«كۇي» بەس تاراۋدان تۇرادى. بiرiنشi تاراۋدا «جار قاباق، سيدا، ارساقاي، سار شۇبار شالدىڭ» شاۋ تارتقان شاعىندا «سىرنايلاتقان، كۇمiس شاپقان، قوڭىر كونە قوبىزىمەن» الۋان كۇي سارناتقان عاجايىپ دا­رىنى سۋرەتتەلگەن. ەكiنشi، ءۇشiنشi تا­راۋ­­­لاردا «بوزiنگەن» كۇيiنiڭ اڭىزىن كۇيشi قاريانىڭ اڭگiمەلەۋiمەن بايانداعان.

«كۇيشi» پوەماسى ون جەتi تاراۋدان تۇرادى. حان ورداسىنداعى «تۇتقىن» كۇيشi شەرتكەن كۇيدiڭ سازى وزiندiك ءۇن ەرەكشەلiگi مەن ودان قاراشاش ارۋدىڭ العان اسەرi جىرلانعان. پوەمادا قاراشاش تا، حان دا تiل قاتادى. ال كۇيشiنiڭ ءسوزi دومبىرانىڭ قوس iشەگiنەن اعىتىلعان عاجايىپ بiر تىلسىم سارىندا. كۇيشiنiڭ بولمىسى مەن دومبىرا وبرازى بiرiككەن تۇتاس الەم ءتارiزدi.

پوەما كۇيشiنiڭ ەركiندiككە قول جەت­­كi­زiپ، ەلiنە ورالۋىمەن اياقتالادى. اقىن شىعارمانى كۇيشiنiڭ «ازات» دە­­گەن كۇيدi تۋدىرۋىمەن تۇيiندەيدi. اۆتور­دىڭ بۇل شەشiمiندە سيمۆولدىق ءمان بار. ازاتتىق – باستى يگiلiك. حح عاسىر باسىنداعى قازاق اقىندارىنىڭ شىعار­ماشىلىعىندا ەركiندiك دەگەن ۇلى مۇراتتى اڭساۋ موتيۆتەرi باسىم بولدى. ولار بوستاندىقتى «iزگi پەرiشتەگە» (ماعجان جۇماباەۆ) بالادى، اسقاق ارمان سانادى. Iلياس اقىن دا:

ادامنىڭ ازات باسى داۋلەت ەكەن،

وزiندە ەردiڭ ەركi – ساۋلەت ەكەن،

– دەپ تولعاندى. ازاتتىق يدەياسى «كۇيشi» پوەماسىنداعى ليريكالىق كەيiپكەردiڭ اڭسارىنان ايقىن كورiنەدi. اقىننىڭ سۋرەتتەۋiمەن مولىقباي قوبىز­شى دا، حان ورداسىنداعى كۇيشi دە كەمەڭ­گەر حالىقتىڭ مىڭداعان جىلدىق عۇ­مى­رىن شەرتپە كۇي، توكپە كۇيدiڭ سان تۇرiمەن، قوڭىر سازبەن جىر ەتiپ توگiلتەدi.

كۇڭiرەنتiپ «اسان قايعى» كۇي تولعاندى،

جەلمايا جەلە جورتىپ جەردi شالدى.

الاتاۋ، التاي، ارقا، قىردى، سىردى

ارالاپ قونىس تاپپاي كۇي زارلاندى.

ال «كۇي» پوەماسىنداعى مولىقباي كۇيشiنiڭ شەبەرلiگiنە اۆتوردىڭ بەرگەن باعاسى – ۋاقىتشا تامسانعان كوڭiلدەن ەمەس، تالانت يەسiن شىنايى قادiرلەۋدەن تۋعان ءادiل اسپەتتەۋ.

قاجىعان كوڭiل قامىن، جۇرەك جانىن،

قوزعاعان قوبىزداعى قوڭىر سارىن.

الەمنiڭ اۋەنiنە بەرمەس ەم-اۋ،

قازاقتىڭ مۇنى تارتقان كۇيشi شالىن.

كۇي – تاريح. اقىن «كوك كوبەك»، «اق كوبەك»، «اسان قايعى»، «اقساق قۇلان»، «بالا كوبەك»، «قوس كەلiنشەك»، «جەلمايا» ءتارiزدi ونداعان كۇيدiڭ سارىنىن وزiنە ءتان اۋەزiمەن شىنايى سۋرەتتەگەن. كۇي سازى كەيبiر تۇستا گراداتسيالىق سەرپiنمەن سيپاتتالعان:

قاققاندا دەگەن كۇيدi «تەرiسقاقپاي»

جىم-جىرت بوپ تىنا قالدى

جەل دە سوقپاي،

دومبىرا اينالاعا ءدۇبiر سالدى،

اداقتاپ جالعىز شاپقان جۇيرiك اتتاي.

جاۋhار ءسوز جاسىن بوپ وينايدى، تەڭiز بوپ تەبiرەنەدi. سۋرەتكەردiڭ شەبەرلiگi ءار ءسوزدi سويلەتە بiلگەندiگiنەن كورiنەدi. جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ «قۇلاگەر» پوە­ماسىمەن بiرگە «كۇيشiنi» دە «ولەڭمەن جازىلعان رومان» دەپ باعالاۋى Iلياس جانسۇگiروۆتىڭ سۋرەتكەرلiك شەبەرلiگiنە ءتانتi بولعاندىقتان ايتىلسا كەرەك.

«كۇيشi» پوەماسىن ورىس تiلiنە اۋدارعان اقىن ۆسەۆولود روجدەستۆەنسكي «بۇل اقىندى اۋدارۋ ارقىلى مەن ەركiندiك سۇيگiش، اقىنجاندى قازاق حالقىنىڭ جۇرەگiندەگi وزگەشە بiر عاجايىپ قاسيەت بارىن سەزiندiم» دەگەن. ول قانداي قاسيەت؟ بiزدiڭشە، ول – تەكتiلiك، ول – ۇلتتىق بولمىس.

ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ رۋحاني الەمiندە عالامدىق ويدىڭ نەگiزi جاتىر. دالالىقتاردىڭ تانىمىنداعى دۇنيە بولمىسى مۋزىكالىق شىعارمادان، پوەزيالىق تۋىندىدان كورiنiس تاپقان. وسى ەكەۋiن بiر ارناعا ۇيلەستiرiپ، جا­ڭا­شا سەرپiنمەن جىرلاعان Iلياس جان­سۇ­گiروۆتىڭ پوەزياسى سار دالانىڭ سازىنا تولى. «كۇي»، «كۇيشi» پوەمالارىندا جەر-جاhاندى ماناۋراتىپ، بال سەزiممەن الديلەيتiن اۋەن دە، وياتاتىن جاڭعىرىق تا بار. ول – دومبىرانىڭ كۇمبiرi، قوبىزدىڭ سارىنى. مۋزىكانى جىر تiلiمەن جەتكiزگەن اقىننىڭ باي پاليترالى پوەمالارىنا زەردەلi كوزبەن ۇڭiلگەندە ۇلى حالىقتىڭ بيiك تانىمىن، وي كەڭiستiگiن، تابيعاتتان اجىراماعان تiرشiلiك ءۇردiسiن بار ناقىشىمەن بەينەلەگەن كلاسسيكالىق شىعارمالار ەكەندiگiنە كوزiمiز جەتەدi.

 

شارافات جىلقىباەۆا،

ادەبيەتتانۋشى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار