جولداعى قاۋىپسىزدىكتى كىم قورعايدى؟
قازاقستاننىڭ باس كولىك پروكۋراتۋراسى «تالگو» پويىزىندا جولاۋشىنى زورلاعان جولسەرىكتەرگە شىققان ۇكىمدى زەردەلەي كەلە, سوتقا اپەللياتسيالىق ءوتىنىش جولدادى. قوستاناي كولىك پروكۋراتۋراسىنىڭ تالابى – سوتتالعاندارعا نەعۇرلىم قاتاڭ جازا قولدانۋ.
باستاپقىدا مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى جولسەرىكتەر جولاۋشىنى توپتاسىپ زورلادى دەگەن ۇيعارىم جاساپ, ولاردىڭ ارقايسىسىن 6 جىلدان اسا مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى سۇراعان بولاتىن. الايدا قوستاناي قالالىق №2 سوتىنىڭ ۇكىمى بويىنشا سوتتالۋشىلار 2 جىل 6 اي مەرزىمگە باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلدى.
ەڭ باستىسى, ءبىر قىزدىڭ تاعدىرى سوت پەن جولاۋشىلار تاسىمالى جۇيەسىندەگى, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى, قوعامنىڭ تالقىسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ باسىن اشىپ تاستادى.
بىرىنشىدەن, اتالعان سوراقى وقيعادان سوڭ قوعامنىڭ ءبىر بولىگى جولاۋشىلار پويىزدارىندا ايەلدەرگە ارنالعان بولەك ۆاگون نەمەسە كۋپە شىعارۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەردى جارىسا ايتىپ جاتتى. بىراق بۇل – ۇزاق تالقىلاۋ, زەردەلەۋ مەن قاتار وراسان قاراجاتتى قاجەت ەتەتىن ۇسىنىس. وسى ورايدا, «قازاقستان تەمىر جولى» اق باسشىلىعى بۇل جۇمىستى قوعامدىق پىكىردى بىلۋدەن باستاۋ كەرەكتىگىن مالىمدەپ, پويىزعا بىرگە مىنەتىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ دا قالاۋى ەسكەرىلۋى ءتيىس دەگەن وي ايتتى.
– ەگەر يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ايەلدەرگە ارنالعان بولەك كۋپە شىعار دەپ تالاپ قويار بولسا, ورىندايمىز, – دەدى «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق دەپارتامەنت ديرەكتورى الىبەك سۇلتانوۆ. الايدا اق وكىلى مۇنداي تالاپتىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ءتيىمسىز بولاتىندىعىن ايتتى.
ارينە, تەمىر جولعا جاڭادان شىعارىلىپ, پويىز قۇرامىنا قوسىلىپ جاتقان ۆاگوندار بەينە باقىلاۋ كامەرالارىمەن جابدىقتالىپ جاتقانى دا اسا ءبىر جۇباتارلىق شارا ەمەس. ويتكەنى «تالگوداعى» وقيعادا وزگەنىڭ كۋپەسىن قىزمەتتىك كىلتىمەن اشقان جولسەرىكتەر جىمىسقى ارەكەتكە وقتالعان بولسا, كامەرانى نە ءسوندىرۋ, نە بۇركەمەلەۋ امالىن قولدانار ما ەدى؟ ال ۇلتتىق تاسىمالداۋشى مەن وسى سالاداعى ازدى-كوپتى جەكە كومپانيالار قاتارداعى جولاۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الماي وتىرعاندارىن ۆاگون تاپشىلىعىمەن دە بايلانىستىراتىنىن ەسكەرسەك, ايەلدەر مەن ەرلەر ۆاگونى تۋرالى ۇسىنىس ايتۋدىڭ ءوزى بوس ءسوز شىعىنداۋ عانا سياقتى. ارينە, ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنىڭ, قاۋىپسىزدىگىنىڭ قورعالۋىنا كونستيتۋتسيامىزدان باستاپ بارلىق بەيىندى زاڭنامالاردا كەپىلدىك بەرىلگەن. بىراق ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەر ول كەپىلدىكتەردىڭ ماڭىنا دا جۋىمايدى.
نەگىزى, قوعامدىق ۆاگوندارعا جىنىسىنا بايلانىستى بيلەت ساتۋ تاجىريبەسى الەم ەلدەرىندە بۇرىننان بار. بۇل وركەنيەت بىزگە دە جاقىنداپ كەلەدى. ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە ەلوردامىزداعى تاكسي قىزمەتتەرىنىڭ بىرىنەن جۇرگىزۋشى ايەلدى تاڭداۋعا مۇمكىندىگىڭىز بار.
– بۇل قىزمەتتى نەگىزىنەن قىز-كەلىنشەكتەر جەكە باستارىنىڭ, بالا-شاعاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن پايدالانادى. قازىر سۇرانىس اسا جوعارى بولماسا دا, شاقىرتۋلار بولىپ تۇرادى. بىزدەن سول ءوتىنىش بويىنشا تەك قىز-كەلىنشەكتەر باسقاراتىن تاكسيلەر جىبەرىلەدى, – دەيدى تاكسي قىزمەتىنىڭ وپەراتورى.
بولاشاقتا مۇنداي قىزمەتتەرگە سۇرانىس جوعارى بولاتىنى دا بايقالادى. ويتكەنى ءجيى ىسساپارعا شىعاتىن قىز-كەلىنشەكتەر قازىر «تالگو» وقيعاسىنان» كەيىن قالىڭ ۇرەيدىڭ قۇشاعىنا ەنگەن.
ماسەلەن, بەلگىلى تەلەجۇرگىزۋشى دانا نۇرجىگىت الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندەگى پاراقشاسىندا: ء«ىسساپاردان كەلە جاتىپ, پويىز كۋپەسىندە زورلانعان ايەل تۋرالى ويلاسام, توبە شاشىم تىك تۇرادى! مەن جولدا كوپ جۇرەمىن... كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى اۋىر! ءتانىڭ زورلانعانى – ءبىر, جانىڭ زورلاندى, نامىسىڭ تاپتالدى عوي! مۇنداي قىلمىس ءۇشىن ەكى جارىم جىل تۇرمە دەگەن از! از!», دەپ جازدى.
وسىندايدا ادەتتە جولاۋشىلار پويىزدارىندا ۆاگون ارالاپ, سپيرتتىك ىشىمدىك ىشۋشىلەردى اڭدىپ جۇرەتىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قايدا بولدى دەگەن ساۋال دا تۋىندايدى. بىراق اككى جولسەرىكتەر پويىز قۇرامىنداعى پوليتسەيلەردىڭ تىنىعاتىن, كەزەك اۋىستىراتىن ۋاقىتىن دا جاقسى بىلگەندەرىنە كۇمان جوق. قىزدىڭ زورلانعان ۋاقىتى دا تاڭعى ساعات 4.00-ءدىڭ شاماسى...
ۇلتتىق ءداستۇر قۇتقارادى
جالپى باتىس ەلدەرى مەن امەريكا قۇراما شاتتارىندا كەڭىنەن قولدانىلاتىن, ءتۇپ-تامىرى اعىلشىننىڭ «harassment» دەگەن سوزىنەن الىنعان ۇعىم بار. بۇل «حاراسسمەنت» تۇسىنىگى ءارتۇرلى كەيىپتەگى پسيحولوگيالىق قىسىمدى بىلدىرگەنىمەن, ءىس جۇزىندەگى اۋقىمى كەڭ. تالداپ ايتار بولساق, ءبىر ادامدى رەنجىتۋگە نەمەسە قورلاۋعا, وزگەلەردىڭ جەكە شەكاراسىن جۇيەلى تۇردە بۇزۋعا باعىتتالعان پسيحولوگيالىق قىسىمنىڭ بۇل تۇرىنە سوزبەن مۇقاتۋ, ءىس-ارەكەت جانە ەرسى قىلىقتارىنىڭ بارلىعى, ءتىپتى جانىڭنان وتكەن ادامنىڭ سوڭىنان ىسقىرۋدىڭ ءوزى جاتقىزىلادى. ادەتتە مۇندايدا جابىرلەنۋشىلەر, ايتالىق بالالار – ەرەسەكتەردەن, ەرەسەك ەر-ازاماتتار مەن ايەلدەر – باستىقتارىنان, ايەلدەر – قوعام تالقىسىنان, ال ەرلەر جاعى – كۇلكى بولۋدان جاسقانىپ, «حاراسسمەنت» ۇعىمىنىڭ اياسىنا كىرەتىن قىسىمدار بويىنشا جاق اشپايدى. مۇنداي «ۇندەمەستىك قاسيەت» ءبىزدىڭ قانىمىزعا دا ابدەن ءسىڭىستى بولعان. ويتكەنى ەل ىشىندە باسشىلارى جىنىستىق سيپاتتاعى قىسىم كورسەتىپ, مەيرامحانالارعا شاقىرىپ, ءتۇرلى سىيلىقتار جاساپ, ءزابىر كورسەتۋگە دەيىن باراتىن جاعدايلار از ەمەس. بۇل رەتتە جابىرلەنۋشى الدىمەن جۇمىس ورنىنان ايىرىلىپ قالۋدان, سونان سوڭ ابىرويىنىڭ توگىلۋىنەن تايساقتاپ, قىلمىسقا پارا-پار ارەكەتتەرگە امالسىز توزەدى نەمەسە جۇمىستان ءۇن-ءتۇنسىز كەتىپ تىنادى. ال دامىعان ەلدەردە «حاراسسمەنتتىڭ» جازاسى اۋىر. جالپى, مۇنداي تاۋەلدىلىكتىڭ, جىمىسقى ويعا قۇرىلعان ۇستەمدىكتىڭ سوڭى اۋىر جاعدايلارعا دا سوقتىرارى انىق. بىرىنشىدەن, جابىرلەنۋشى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اۋىر كۇيزەلىسكە تۇسەدى. ەكىنشىدەن, جازاسىزدىقتىڭ ءدامىن سەزگەن ادام اناۋ جولسەرىكتەر ءتارىزدى اسا اۋىر قىلمىستارعا بارعانىن اڭداماي قالادى.
وسى حالىقارالىق ۇعىمعا كىرەتىن دالەلدى الىستان ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. 2013 جىلى قازاقستاندىق سپورتشى ازامات تەڭىزباەۆ ەلىمىزدىڭ تاەكۆوندودان جاستار قۇراماسىنىڭ ساپىندا مەكسيكاداعى الەم بىرىنشىلىگىنەن قايتار جولدا ۇلىبريتانيادا ويلاماعان جەردەن ۇلكەن داۋعا تاپ بولىپ, سوتتالىپ كەتە جازداعان ەدى. ۇشاقتا قالعىپ كەتكەن سپورتشىنىڭ ءبىر يىعى جانىندا وتىرعان قىزعا ءتيىپ, ول بويجەتكەن ءبىر ساتتە جابىرلەنۋشىگە اينالىپ شىعا كەلگەن. وزىنە جىنىستىق سيپاتتاعى قىسىم جاسالدى دەپ, ستيۋاردەسساعا شاعىمدانعان يزرايلدىق قىزدىڭ ارىزى بويىنشا جەرلەسىمىز بريتاندىق «حيتروۋ» اۋەجايىندا تۇتقىنعا الىنادى. اقىرى نە كەرەك, بۇل داۋ جارتى جىلعا سوزىلىپ, ابىروي بولعاندا, وتانداسىمىز ارەڭ دەگەندە اقتالىپ شىقتى. مىنە, وركەنيەتتى ەلدىڭ ءتارتىبى دە, زاڭى دا وسىنداي.
بەلگىلى ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ مۇنداي ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋدا ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز, بولمىسىمىز ەسەپكە الىنۋى ءتيىس دەگەن پىكىر ايتتى.
– حالقىمىزدا «جەر داۋى» مەن «جەسىر داۋى» – وتە كۇردەلى جانە اۋقىمى تەرەڭ ۇعىمدار. وعان قوسا, ۇلى دالادا ايەلدەر, قىز-كەلىنشەكتەر ەرەكشە قۇرمەتكە بولەندى. ال ولاردى زورلاۋ كىسى ولتىرۋمەن تەڭ قىلمىس رەتىندە دارەجەلەندى. وسىعان قاراماستان, قازىر ءبىزدىڭ قوعامدا قىزمەت بابىن نەمەسە باسقا دا ۇستەمدىكتەرىن قولدانۋ ارقىلى جاسالاتىن ەرسى ارەكەتتەر تۋرالى اشىق ايتىلا بەرمەيدى. مۇنداي ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ جولى رەتىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ايتار ەدىم. ءبىز حالقىمىزعا ءتان اسىل قاسيەتتەردى, قۇندىلىقتاردى باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. «تالگو» پويىزىنداعى وقيعا بويىنشا پىكىر ەكىگە جارىلىپ, ءبىر تاراپ قىزدىڭ ءوزىن كىنالاپ جاتىر. بىراق قانداي جاعدايدا دا زورلاۋعا جول بەرىلمەۋى قاجەت, – دەيدى ت.قاليەۆ.
ال كەلەسى ساياساتتانۋشى ەرلان سايىروۆ «تالگو» پويىزىندا بولعان جاعدايعا بەيجاي قاراۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتادى.
– «قازاقستان تەمىر جولى» حالىقتان كەشىرىم سۇراۋى كەرەك. بۇگىندە كەشىرىم سۇراۋ دەگەنىمىز, السىزدىكتىڭ, الجۋازدىقتىڭ بەلگىسى دەگەن جالعان پىكىر قالىپتاسقان. ال شىنىنا كەلەتىن بولساق, كەشىرىم سۇراۋ – بيىك پاراساتتىڭ, جوعارى اقىل-ويدىڭ بەلگىسى. سوندىقتان كەشىرىم سۇراۋدى ءومىر سالتىنا ەنگىزسەك, كوسەگەمىز كوگەرۋدىڭ العىشارتى بولۋى ابدەن ىقتيمال, – دەپ وي قورىتتى ساياساتتانۋشى.
ۇلتتىق تاسىمالداۋشىدان كەشىرىم سۇراتۋدى قوعام تالاپ ەتە باستاعان ۋاقىتتا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىندە وتكەن كەڭەستىڭ مىنبەسىن پايدالانعان «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قانات الماعامبەتوۆ تاسىمالداۋشى كومپانيانىڭ جانە جەكە ءوزىنىڭ اتىنان جابىرلەنۋشىدەن كەشىرىم سۇرايتىنىن مالىمدەدى. ال بۇل كەڭەستىڭ ءىزىن الا ۇيىمداستىرىلعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جابىرلەنۋشىگە سوت شەشىمىمەن قاراستىرىلاتىن بارلىق زاڭدى وتەماقى تولىق تولەنەتىنىن حابارلادى.
سايىپ كەلگەندە, حالقىمىزعا ءتان داستۇرلەر مەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ زاڭناماسى دا, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ساياساتى دا قانداي دا ءبىر زورلاۋعا, قورلاۋعا, قورلىققا, الىمجەتتىككە جول بەرمەۋگە باعىتتالعان. بۇل ناعىز قۇقىقتىق مەملەكەتتەرگە جاراسىمدى قاسيەت. قالاي دەسەك تە, جوعارىداعى وقيعالار قوعام ساناسىن ءبىر سىلكىپ الدى. بىراق ۋاقىت وتە بۇل داۋدىڭ دا جاڭعىرىعى كومەسكىلەنە تۇسسە, قاۋىپسىزدىكتى تاعى كەيىنگە ىسىرا تۇراتىن جامان ادەتىمىز بار.
