جاپونيادان كەلگەن 12 عالىمدى بوتانيك ۆلاديمير ەپيكتەتوۆ, اۋدارماشى جادىرا زاداقىزى باستاپ ءجۇر ەكەن. تۋعان جەرىمىزگە ات باسىن تىرەگەن قوناقتاردى پاركتىڭ عىلىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كۇتىپ الدى. جاپون زەرتتەۋشىلەرىنە تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ تاريحىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, ەلدى مەكەننىڭ ءحىح عاسىردىڭ 50 جىلدارى كازاك پوسەلكەسى رەتىندە پايدا بولعانى, 1867-1879 جىلدارى مۇندا قىتاي ەلىنىڭ ساۋدا وكىلدىگى جۇمىس ىستەگەنى ايتىلدى. سونىمەن قاتار ءۇرجار ارقىلى تاشكەنت جانە سەمەي كەرۋەن جولى وتكەنى تۋرالى ماعلۇمات بەرىلدى. ءۇرجار اۋدانىنىڭ قازاقستاننىڭ شىعىسىنداعى ەڭ ۇلكەن اۋدانداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىنى, وسى ولكەدە تالاي قيىن دا, قيلى كەزەڭدەر بولىپ, كوپتەگەن ايتۋلى تۇلعالاردىڭ شىققانى دا جاپون زەرتتەۋشىلەرىن قىزىقتىردى. اسىرەسە وسى ايماق ارقىلى بۇدان 2 مىڭ جىل بۇرىن ۇلى جىبەك جولى ءوتىپ, ولكەنى بابالارىمىزدىڭ ەجەلدەن مەكەن ەتكەنى قوناقتاردى تاڭعالدىردى.
تۋريستەردىڭ كەلۋ ماقساتى پارككە قاراستى ۋچاسكەلەردىڭ وسىمدىك الەمىنە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بولعاندىقتان, تارباعاتاي تاۋى ەتەگىندەگى «الەت» ۋچاسكەسى ارەالىندا كەزدەسەتىن سيۆەرس الماسى-Malus sieversii, دالا تاۋشىمىلدىعى-Paeonia, ورال مياسى-Glycyrrhiza uralesis وسىمدىكتەرىنە عىلىمي دالالىق-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار لانتسەت جاپىراقتى كەندىر – Trachomitum lancifolium نەمەسە Apocynum lancifolium وسىمدىگىنىڭ تارباعاتاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىن قۇرۋدىڭ جاراتىلىستانۋ جانە عىلىمي تۇرعىداعى نەگىزدەمەسى جوباسىندا قاراستىرىلماعانىمەن, كوكتال اۋىلىنا قاراستى اينالىم ۋچاسكەسى ارەالىندا اتالعان وسىمدىكتەردىڭ كەزدەسەتىنى بەلگىلى بولىپ, ءوڭىردىڭ فلورا تىزىمىنە ەنگىزىلدى.
قوناقتار تارباعاتاي تاۋى ەتەگىندە ورنالاسقان سەگىزباي اۋىلى ۋچاسكەسىندەگى تاسباقا ءمۇسىندى تاس, پەتروگليفتەر, تاستاعى تاڭبالاردى كورىپ, وسىمدىك الەمىنە زەرتتەۋ جۇرگىزدى. سونىمەن قاتار الاكول جاعالاۋىنداعى, بارلىق-اراسان جەرىندەگى وسىمدىك تۇرلەرىن زەرتتەدى.
قۇرىلعانىنا ءبىر جىل تولعان «تارباعاتاي» مۇتپ-نە كەلۋشى تۋريستەردىڭ ەڭ العاشقىسى جاپوندىق عالىم-زەرتتەۋشىلەر بولدى. كەلەشەكتە جاپوندىق عالىمدارعا تامىلجىعان تابيعاتىمەن تامساندىرعان ولكەمىزدىڭ قىرى مەن سىرىن اشىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادىق. ويتكەنى وسىنداي باي تابيعاتتى ايالاپ, تاريحىمىزعا ىقتياتپەن قاراماساق, كەشەگىمىز تۇگەندەلىپ, بۇگىنگىمىز بۇتىندەلمەيتىنىن بىلەمىز. كەشەگىنى تۇگەندەۋ دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن بارىڭدى باعالاي ءبىلۋ. اتا-بابادان قالعان جولعا ادال بولىپ, دانالارىمىز كورگەن قيىندىق پەن قۋانىشقا باعا بەرىپ, تابيعات بايلىعىمىزدى ارداقتاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بىلسەك, سوندا عانا وتكەننىڭ دۇرىسى – ونەگە, بۇرىسى – ساباق بولماق.
ال مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءبىر ادامنىڭ نەمەسە جالعىز مەكەمەنىڭ ءىسى ەمەس. بۇل ەلىن, جەرىن سۇيگەن, تابيعات بايلىعىن ساقتاعان, بولاشاعىم ساۋلەلى بولسىن دەگەن تىلەگى بار ءار ازاماتتىڭ مىندەتى.
جاڭىلقان الەمسەيتوۆا,
«تارباعاتاي» مۇتپ عىلىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ باسشىسى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
