ۇلتتىق پارككە جاپون عالىمدارى كەلدى

جاپونيادان كەلگەن 12 عا­لىم­دى بوتانيك ۆلاديمير ەپيك­­تەتوۆ, اۋدارماشى جادىرا زادا­قىزى باستاپ ءجۇر ەكەن. تۋ­عان جەرىمىزگە ات باسىن تىرە­گەن قوناقتاردى پاركتىڭ عى­لىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبو­لىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كۇ­تىپ الدى. جاپون زەرتتەۋ­شى­لەرىنە تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ تا­ري­­حىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, ەلدى مە­كەن­نىڭ ءحىح عاسىردىڭ 50 جىلدارى كازاك پوسەلكەسى رەتىندە پايدا بولعانى, 1867-1879 جىلدارى مۇندا قىتاي ەلىنىڭ ساۋدا وكىلدىگى جۇمىس ىستەگەنى ايتىلدى. سونىمەن قاتار ءۇرجار ارقىلى تاشكەنت جانە سەمەي كەرۋەن جولى وتكەنى تۋرالى ماعلۇمات بەرىلدى. ءۇرجار اۋدانىنىڭ قا­زاق­ستاننىڭ شىعىسىنداعى ەڭ ۇلكەن اۋدانداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىنى, وسى ولكەدە تا­لاي قيىن دا, قيلى كەزەڭدەر بو­لىپ, كوپتەگەن ايتۋلى تۇلعا­لار­دىڭ شىققانى دا جاپون زەرت­تەۋ­شىلەرىن قىزىقتىردى. اسى­رەسە وسى ايماق ارقىلى بۇدان 2 مىڭ جىل بۇرىن ۇلى جىبەك جولى ءوتىپ, ولكەنى بابالارى­مىز­دىڭ ەجەلدەن مەكەن ەتكەنى قوناقتاردى تاڭعالدىردى.

تۋريستەردىڭ كەلۋ ماقساتى پارككە  قاراستى ۋچاسكەلەردىڭ وسىم­دىك الەمىنە عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بول­عان­دىقتان, تارباعاتاي تاۋى ەتەگىن­دەگى «الەت» ۋچاسكەسى ارەالىندا كەزدەسەتىن سيۆەرس الماسى-Malus sieversii, دالا تاۋشىمىلدىعى-Paeonia, ورال مياسى-Glycyrrhiza uralesis وسىمدىكتەرىنە عىلى­مي دالالىق-زەرتتەۋ جۇمىس­تارى جۇر­­گىزىلدى. سونىمەن قا­تار لان­­تس­ەت ­جاپىراقتى كەن­دىر – Tra­chomitum lancifolium نەمەسە Apocynum lancifolium وسىم­دىگىنىڭ تارباعاتاي مەملە­كەت­تىك ۇلتتىق تابيعي پاركىن قۇرۋ­دىڭ جاراتىلىستانۋ جانە عىلىمي تۇرعى­دا­عى نەگىز­دە­مەسى جوباسىندا قاراس­تىرىلما­عانى­مەن, كوكتال اۋى­لى­نا قاراس­تى اينالىم ۋچاس­كەسى ارەالىن­دا اتالعان وسىمدىك­تەردىڭ كەزدە­سەتىنى بەلگىلى بولىپ, ءوڭىردىڭ فلورا تىزىمىنە ەنگىزىلدى.

قوناقتار تارباعاتاي تاۋى ەتەگىندە ورنالاسقان سەگىز­باي اۋىلى ۋچاسكەسىندەگى تاس­با­قا ءمۇسىندى تاس, پەتروگليفتەر, تاس­تاعى تاڭبالاردى كو­رىپ, وسىم­دىك الەمىنە زەرتتەۋ جۇرگىز­دى. س­ونى­مەن قاتار الاكول جاعا­لاۋىن­­­داعى, بارلىق-اراسان جە­رىن­­دەگى وسىمدىك تۇرلەرىن زەرتتەدى.

قۇرىلعانىنا ءبىر جىل تولعان «تارباعاتاي» مۇتپ-نە كەلۋشى تۋ­ريستەردىڭ ەڭ العاشقىسى جاپون­­دىق عالىم-زەرتتەۋشىلەر بو­ل­دى. كەلەشەكتە جاپوندىق عا­لىم­­­دارعا تامىلجىعان تابي­ع­ات­ىمەن تامساندىرعان ولكە­مىز­دىڭ قىرى مەن سىرىن اشىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, بىرلەسە جۇ­مىس ىستەۋ جونىندە ۇسىنىس جاسا­دىق. ويتكەنى وسىنداي باي تا­بي­عاتتى ايالاپ, تاريحىمىزعا ىق­تيات­­پەن قاراماساق, كەشەگى­مىز تۇ­گەن­دەلىپ, بۇگىنگىمىز بۇتىن­دەل­­مەيتىنىن بىلە­مىز. كەشە­گىنى تۇ­گەن­دەۋ دەگەنى­مىز – ەڭ الدىمەن با­رىڭدى باعا­لاي ءبىلۋ. اتا-بابا­دان قالعان جولعا ادال بولىپ, دانالارى­مىز كورگەن قيىندىق پەن قۋا­نىش­قا باعا بەرىپ, تابيعات  بايلى­عى­مىزدى ارداقتاپ, كوزدىڭ قارا­شى­عىنداي ساقتاي بىلسەك, سوندا عانا وتكەننىڭ دۇرىسى – ونەگە, بۇرىسى – ساباق بولماق.

 ال مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءبىر ادامنىڭ نەمەسە جالعىز مەكە­مەنىڭ ءىسى ەمەس. بۇل ەلىن, جەرىن سۇي­گەن, تابيعات بايلىعىن ساق­تا­عان, بولاشاعىم ساۋلەلى بولسىن دەگەن تىلەگى بار ءار ازاماتتىڭ مىندەتى.

 جاڭىلقان الەمسەيتوۆا,

«تارباعاتاي» مۇتپ عىلىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ باسشىسى

 شىعىس قازاقستان وبلىسى