ول شىن مانىندەدە قازىرگى قازاق انشىلەرىنىڭ اتاسى دەۋگە بولاتىن ايتۋلى تۇلعا. ءوزىنىڭ بۇتكىل سانالى عۇمىرىن ۇلت ونەرىن زەردەلەۋگە, ونى وركەندەتۋگە, دامىتۋعا ارناعان ادام. حالقىمىزدىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلەتىن ساناۋلى ساڭلاقتاردىڭ ءبىرى.
ۇلتتىق ونەردى ناسيحاتتاۋعا بۇكىل عۇمىرىن ارناعان عالىم نە ءبىر قيلى جول, قيان سوقپاقتاردان ءوتتى. كەشەگى ەل باسىنا كۇن تۋعان, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشىپ, ات اۋىزدىعىمەن سۋ ىشكەن قيىن-قىستاۋ زاماندا نەبىر قاندى جورىقتاردى باسىنان وتكەردى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا ول بولاشاق ۇرپاقتىڭ باقىتى ءۇشىن, ەلدىڭ ەرتەڭگى تىنىشتىعى ءۇشىن ءبىر اياعىن مايدان دالاسىندا قالدىردى. قوس شىراعىنىڭ ءبىرىن جانە بەرىپ قايتتى.
سوعىسقا دەيىنگى 1940-1941 جىلدارى بەكەن اعا ماسكەۋدەگى پ.چايكوۆسكي اتىنداعى كونتسەرۆاتوريانىڭ ءان فاكۋلتەتىنىڭ دايىندىق كۋرسىنىڭ ءبىرىنشى جىلىن اياقتاعان ەكەن. سول قارساڭدا سوعىس باستالىپ كەتەدى دە نەبارى ون سەگىز جاسقا تولار-تولماستان مايدانعا اتتانادى. سوعىستان سوڭ ول وقۋىن الماتى كونسەرۆاتورياسىندا جالعاستىرىپ, اتالعان وقۋ ورنىن قازاق راديوسىندا ءانشى بولىپ جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, 1951 جىلى بىتىرەدى. بۇدان كەيىنگى ۋاقىتتا بەكەن اعا ۇستازدىق قىزمەتكە ويىسىپ, ءوزى وقىعان وقۋ ورنىندا ساباق بەرەدى. وسىدان 1957 جىلى كونسەرۆاتوريانىڭ ءان فاكۋلتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ, 1973 جىلى پەداگوگتار اراسىندا تۇڭعىش پروفەسسور اتانادى. مىنەكي, بايقاپ وتىرعاندارىڭىزداي, شالعايداعى شۇبارتاۋدا (بەكەن باكەن ۇلى 1923 جىلدىڭ 9 مايىندا بۇرىنعى سەمەي وبلىسى شۇبارتاۋ اۋدانىنىڭ بايقوشقار اۋىلىنىڭ «بىربەت» دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن) تۋىپ, ءوزىنىڭ ەرەن ەڭبەكقورلىعى, ەرەكشە ىزدەنىمپازدىعى, كەرەمەت قاجىرلىلىعىمەن وسىنداي دارەجەگە جەتكەن. وسى تۇستا مىنا ءبىر جاعدايدى دا ەل نازارىن اۋدارا ايتا كەتكەن ءجون دەپ ويلايمىن. بەكەن اعا كونسەرۆتوريانىڭ ءان فاكۋلتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن ءبىر ەمەس, ەكى ەمەس, ءتىپتى بەس, ون جىل ەمەس, باقانداي قىرىق بەس جىل بويىنا ۇزبەي اتقارىپتى. بۇل دا بەكەڭدەي اعانىڭ ەلدەن ەرەك تۇلعا ەكەندىگىن كورسەتسە كەرەك.
بايقاپ وتىرعاندارىڭىزداي, ونىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەك جولى ونەر ادامى بولسام دەپ ارماندايتىن ءاربىر جاس تالاپقا ۇلگى, ونەنگە بولارلىقتاي. ول قازاق اندەرىمەن قاتار ورىس كلاسسيكتەرى مەن شەتەل كومپوزيتورلارىنىڭ ءان-رومانستارىن شەبەر ورىنداۋشىلاردىڭ ءبىرى. بەكەن اعانىڭ ورىنداۋىنداعى ءوزىمىز ساحنالاردان ءجيى ەستىگەن م.تولەباەۆتىڭ «توس مەنى, توس» (ولەڭى اسقار لەكەروۆتىكى), «كەستەلى ورامال» (ولەڭى ن.بايمۇقامەدوۆتىكى), اباي ولەڭىنە جازىلعان «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن» رومانستارى, «قازاقستان وتتارى» (ولەڭى ن.شاكەنوۆتىكى) كانتاتاسى تالعامى بيىك تىڭدارمانىن ەرەكشە اسەرگە بولەگەن ونەر تۋىندىلارى ەكەنىن اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىز. ءارى بۇل ونەر تۋىندىلارى تابيعاتى ەرەك ءانشىنىڭ جوعارى ءبىلىمىن, داۋىس دياپوزونىنىڭ ەرەكشە كەڭدىگىن تانىتتى.
وسى رەتتە بەكەن اعانىڭ 1958 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرىنىڭ ون كۇندىگىندە ۇلتتىق حوردى باستاپ, جەكە داۋىستا اسقاقتاتا ءان شىرقاعان ءساتى كوزى ءتىرى كورەرمەننىڭ ءالى كۇنگە ەسىندە بولار. ول قازاق ونەرپازدارى كرەمل سارايىنىڭ كەڭىستىگىن دۇرىلدەتكەن ءبىر ءسات بولاتىن. كورگەن دە ارماندا, كورمەگەن دە ارماندا, سول ءبىر ونەردىڭ ايتۋلى ون كۇندىگىندە مايدانگەر ءانشى بەكەن باكەن ۇلى ماسكەۋلىكتەرگە قازاق ءان ونەرىنىڭ تاڭعاجايىپ كەرەمەتىن تانىتقان ەدى.
جالپى, بەكەن باكەن ۇلىنىڭ جارتى عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان ونەگەلى ونەر جولىندا ۇلاعاتتى ۇستازدىعىمەن دارالاناتىن تۇلعادان ءتالىم العان قازاق بالاسى قانشاما دەسەڭىزشى. ولاردىڭ قاتارىندا كسرو حالىق ءارتىسى ت.سەيتاليەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرى م.مۇساباەۆ, ن.قاراجىگىتوۆ, ب.بەيسەنوۆ, ك.باقتاەۆ, ز.قويشىباەۆا ءتارىزدى ايتۋلى ونەر ادامدارى بار. وسىناۋ تارلان تالانتتاردىڭ قاتارىن ع.ەسىموۆ, ن.ۇسەنباەۆا, ش.ءابىلوۆ, ج.باقتاي, ۇ.كەنجەبەكوۆ, م.شالابەۆ, ع.ابىلداەۆ, د.حايرۋللين, ا.بەيسەمبەكوۆ, ر.سىمايلوۆا, ر.ءجۇمادىلوۆا, م.شوتباەۆ سىندى باسقا دا كوپتەگەن تالانتتى تولقىندار تولىقتىرا تۇسەدى.
وسى رەتتە وتانى, ەلى انشىگە ءار كەزدەردە لايىقتى باعاسىن بەردى, ارداقتاپ, قۇرمەتتەي ءبىلدى. ول تۋرالى ايتار بولساق, بەكەن اعامىز كسرو-نىڭ كەزىندە «لەنين» وردەنىنىڭ, 1-ءشى جانە 2-ءشى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى», «ەڭبەك داڭقى», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالىپتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە «وتان» وردەنىنىڭ يەگەرى اتانىپتى. بۇل جوعارى ناگرادانى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەرەكشە قۇرمەتپەن ءوز قولىمەن تابىستاعان.
كوزى تىرىسىندە بەكەن اعامەن ەلدەگى ەتەنە ارالاسقان باۋىرلارىنىڭ ءبىرى بولدىم دەسەم, ونى ەشكىم دە جوققا شىعارا قويماس.
كەزدەسكەن سايىن ەلدى, جەردى ەسكە الىپ, اۋىلداستارىنىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ, تىلەكشى بولىپ وتىراتىن. اۋىلدىڭ اماندىعىن, جاڭالىعىن ەستىگەندە ءجۇزى نۇرلانىپ, بالاشا قۋاناتىن. سونداي ساتتەردە «بىربەتتە», «بايقوشقار», «باقاناستىڭ» بويىندا اسىر سالىپ وتكەن بالالىق كۇندەرىن ەسىنە الاتىن.
جالپى, بەكەن اعانىڭ ايتۋلى ءانشى بولۋىنا اناسى قانىمبالانىڭ كوپ ىقپالى بولعان كورىنەدى. ءيا, مارقۇمنىڭ اناسى قانىمبالا اجەمىز ورەسى بيىك ونەردىڭ ادامى ەدى دەگەندى ەسكى كوزدەردىڭ تالايىنىڭ اۋزىنان ەستىگەنىمىز بار. سول ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, «باقاناس» پەن «داعاندىەل» دەپ اتالاتىن وسى شۇبارتاۋ ءوڭىرىن مەكەندەگەن ەكى بولىس ەلدىڭ قاندايدا ءبىر قىزىقتارى قانىمبالا اجەمىزسىز وتپەيدى ەكەن. ودان بۇرىن ەشكىم ءان باستامايتىن كورىنەدى. ءتىپتى كەيبىر اتاعى الىسقا كەتكەن ادامداردىڭ دۋمان-تويلارىندا قانىمبالا اجەمىزگە الدىن الا حابار ايتىلىپ, ونى ارنايى قوس اتپەن نەمەسە جەر تارپىعان تۇلپارلار پارلاپ جەگىلگەن پاۋەسكەمەن الدىرتادى ەكەن دەيتىن ولار. حالقى ءدال وسىلاي الاقانىنا سالىپ اسپەتتەپ, قۇرمەتتەگەن قانىمبالا اجەمىز ۇزاق جاساپ بەكەن اعانىڭ ونەردىڭ بيىك شىڭىنان كورىنۋىنە بىردەن-ءبىر قامقورشى بولىپتى. سول جولعا بار پەيىل-ىقىلاسىن ارناپتى.
بەكەن اعانىڭ وتباسى, اتا-اناسى, بەلدەۋدە بۇزاۋ قالماعان قىزىل سيراق اشتىق جايلاعان ءناۋبات ۋاقىتتان كەيىنگى 1936 جىلدارى بەلگىسىز سەبەپتەرمەن قاراعاندى جاققا قونىس اۋدارادى. ول ءبىر بارشا جۇرت جاقسى بىلەتىن ەل كۇڭىرەنە كۇيزەلگەن, زيالىلارى قۋعىن-سۇرگىن ۇشىراعان, اۋىرتپالىعى مول الاساپىران جىلدار ەدى عوي. قارپايىم مومىن شارۋا اكەسى (باكەن نەگىزى بەكەننىڭ اتاسىنىڭ اتى. ءوزىنىڭ تۋعان اكەسىنىڭ اتى جىلىسباي. اكەلى-بالالى ەكى ادامنىڭ اتتارىنىڭ بۇلايشا اۋىسۋىنىڭ دا بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرى بولعان بولار. ول جاعى بەيمالىم.) سول جىلداردا اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ اتشىسى, كوشىرى بولىپتى. بالكىم سول ءبىرىنشى باسشىنىڭ ىقپالى دا بولعان بولار. قالايدا ءبىر جىلداي قاراعاندى جاقتىڭ ءدامىن تاتقان ولار سەمەيگە قايتىپ ورالعان. تۇرمىستىڭ اۋىر تاۋقىمەتىنەن اتا-اناسى بەكەندى سەمەيدەگى مەكتەپ ينتەرناتىنا وقۋعا بەرگەن. سوندا وقىپ جۇرگەنىندە مەكتەپتىڭ كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىناسىپ كوزگە تۇسكەن بەكەن اعامىز سەمەيدەن ۇزدىك شىعىپ, الماتىدا وتكەن پيونەرلەر اراسىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋعا قاتىسادى. سول بايقاۋدا ماماندار نازارىنا ىلىككەن بەكەن اعانىڭ ونەر ادامى بولۋىنا جارقىن جول اشىلادى. ويتكەنى ول رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى اتانىپ, باس جۇلدەسىنە يە بولادى. اقىرى مەكتەپ بىتىرىسىمەن ماسكەۋدەن بىراق شىعادى.
سول كەتكەننەن مول كەتكەن بەكەن اعا تۋعان جەرى شۇبارتاۋعا اراعا تابانداتقان قىرىق جىل سالىپ ورالعان ەدى. بالا كەزىندە كەتىپ, ازامات كەزىندە ورالعان پەرەزەنتىن ەل دە, جەر دە ساعىنىپ قالعانداي. ول كەزدە اتاق-داڭقى اسپانداپ تۇرعان جەرلەستەرىن شۇبارتاۋلىقتار حان كوتەرىپ قارسى العان-دى. ونىڭ ءجۇزىن كورۋ, قاسىندا وتىرىپ ءسوزىن ەستۋ جەرلەستەرى ءۇشىن ەرەكشە ءبىر عانيبەت. اسقاقتاعان اندەرىن تىڭداۋ رومانتيكاعا تولى ودان دا كەرەمەت وقيعا بولدى. ۋاقىت, تاعدىر الشاقتاتقان ەل مەن ونىڭ پەرزەنتى ودان كەيىنگى كەزدە ءجيى كەزدەسىپ, جۇزدەسىپ تۇردى.
اۋداندار ىرىلەندىرىلگەن تۇستا بەكەن اعانىڭ ەلگە ساپارى تاعى دا سيرەپ قالعانداي بولدى. سونى ەسكەرگەن اۋدان باسشىلىعى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان اعانى قۇرمەتتەپ, اياگوزگە كەلىپ,
اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ الدىنا شىعىپ, شىعارماشىلىق ەسەپ بەرىپ, ونەر كورسەتىپ قايتۋىن وتىنگەن-ءدى. بەكەن اعامىز اۋدان باسشىلارىنىڭ شاقىرتۋىن قابىل الىپ, كەلدى. ول 2012 جىلدىڭ تامىز ايى بولاتىن. اۋدان مادەنيەتىنىڭ قارا شاڭىراعى اۋداندىق قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ اتىندىعى مادەنيەت سارايىنىڭ ساحناسىندا ونەرسۇيگىش جۇرتشىلىقتىڭ الدىندا ءان شىرقادى. كورەرمەن قاۋىم سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى ءانشى جەرلەستەرىنىڭ ونەرىنە ۇلكەن ريزاشىلىقپەن قول سوقتى.
سول كۇندەردە بەكەن اعاعا تاعى دا قولقا سالىندى. وسكەمەن قالاسىندا وتەتىن اۋدان كۇنىنە قاتىناسىپ قايتۋى ءوتىنىلدى. بەكەن اعامىز بۇل ۇسىنىستى دا قابىل الدى. ءسويتىپ اتاق-داڭقى الەم ونەرىنە تانىمال انشىلەردىڭ اتاسى تەك اۋداندا عانا ەمەس, اۋدان كوركەمونەرپازدارىنىڭ وسكەمەندەگى ونەرىنە قولداۋ كورسەتىپ, تاكاپپار دا تالعامى بيىك وسكەمەندىكتەردىڭ الدىندا دا ءان شىرقاعان ەدى. ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جۇرتشىلىقتىڭ سونداعى ونەر تارلانىنا دەگەن قۇرمەتى مەن قوشەمەتى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا.
مىنە, وسىنداي ەل دەسە بالاداي ەلپەكتەپ تۇراتىن بەكەن اعاداي ونەر مايتالمانىنىڭ مىناۋ ءپاني جالعاننان وزعانىنا ءبىرشاما ۋاقىت وتسە دە, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن ءجۇرىپ, ول تۋرالى ويلار تولعاپ, وسى ءبىر ناعىز ونەر قايراتكەرىنىڭ اتىن ەل ەسىندە ماڭگى قالدىرۋ ماقساتىن العا تارتقان بىردە-ءبىر ماقالا جازباپپىز. بۇل ەندى ءبىزدىڭ تويعانعا ءماز توعىشارلىعىمىزدان بولسا كەرەك. ايتپەسە قولدا بار التىننىڭ قادىرىن بىلەر ەدىك. ونى وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە ەتىپ جۇرەر ەدىك. دەگەنمەن قازاقتا «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەن دە ءسوز بار. وسى ورايدا ەل ماقتانىشى بەكەن باكەن ۇلى جىلىسباەۆتىڭ اتىن بەرۋگە بولاتىن مادەني ورىندارىمىز دا بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەي لايىقتىسى اۋداندىق ونەر مەكتەبى دەۋگە بولادى.
ال ەندى بەكەن اعانىڭ اتىن بەرەتىن ورىن ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىندا دا بار. ول – كەڭەس وداعىنىڭ كەلمەسكە كەتكەنىنە وتىز جىل وتسە دە, ورىسشا قويىلعان اتاۋى وزگەرمەي كەلە جاتقان وسىنداعى «گورنىي» دەپ اتالاتىن ورتا مەكتەپتىڭ اتاۋى. «ەستىمەگەن ەلدە كوپ» دەگەندەي قايماعى بۇزىلماعان قازاق اۋىلىندا بۇدان وتكەن سوراقىلىق بولسىن با؟! «كورمەس تۇيەنى دە كورمەس» دەمەكشى, كوزگە شىققان سۇيەلدەي بولىپ كەلە جاتقان وسى اتاۋدى وزگەرتپەي وتىرعان اتقا مىنەرلەرگە نە دەۋگە بولادى؟! ونى اۋىستىراتىن لايىقتى تۇلعالار دا بار. بار بولعاندا قانداي دەسەڭىزدەرشى! ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, ايگىلى ءانشى, اقىن, كومپوزيتور ءۋايىس شوندىباي ۇلى كىمنەن كەم؟! اباي ءوز زامانىندا ايتقىشتىعىن, سوزدەن ۇستاتپاس ۇتقىرلىعىن ەرەكشە باعالاپ, «كەرەيدىڭ قىزىل جەلى» دەپ اتاعان بەگەش شەشەن شە؟ مۇقتار ماعاۋيندەي زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسىنىڭ «الاساپىران» اتالاتىن رومانىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى, ەسىمى ءوز كەزىندە ەلگە ءمالىم بولعان تومان بي تاعى بار. قارا حالىقتا كىنا جوق, بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان اكىمقارالارعا وسىلاردىڭ ءبارىن ايتتى. الايدا, كوپ جاعدايدا كوز الدارىنان الىستى كورە بەرمەيتىن اتقا مىنگەن اعايىندارىمىز ولاردىڭ بىردە-ءبىرىن قۇپ كورمەگەن.
قۇرمەتتى وقىرمان قاۋىم, اقىرى ايتقاننان كەيىن كوڭىلدەگىمىزدى ىركىپ قالماي ارىلىپ, سارقىپ ايتقاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. بۇل رەتتە بەكەن باكەن ۇلى سىندى بىرەگەي ازاماتقا مەكتەپتەردىڭ عانا اتىن بەرۋمەن شەكتەلىپ قالماي وبلىس ورتالىعى وسكەمەن مەن بەكەن اعانىڭ ءوزى وقىعان سەمەي قالاسىنداعى كورنەكتى كوشەلەرگە ونىڭ ەسىمىن بەرگەننىڭ دە ەش ارتىقتىعى بولماس ەدى. ونىڭ قازاق ونەرىنە سىڭىرگەن وسىنداي ەڭبەگى, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق جۇمىسقا بەسەنە قاتىسقان قايراتكەرلىگى, ەل قورعاۋداعى ەرەسەن ەرلىگى سوعان ابدەن لايىق. ونى ءتيىستى ورىنداردىڭ تىزگىنىن ۇستاعان لاۋازىمدى ازاماتتار اقىل تارازىسىنا سالا جاتار دەپ ويلايمىز.
اقاش كوكسەگەنوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
اياگوز
